هونەری نەینەوا.

لە لاماسوو گەورەکان و پەیکەرە ڕاوی شێرەکانی نەینەوای ئاشووری، بەناو قوتابخانەی مووسڵی کاری فلزی تێکراوی سەدەی سێزدەهەم؛ لە هاوچەرخیی عێراقیی سەدەی بیستەمدا، کە لێی هونەرمەندانی لە مووسڵ بوون ڕۆڵێکی بڕیاردەریان بینی، تا کاولیی داعش و گەشاوەی پاش-٢٠١٧ کە ئێستا لە کۆلێژی هونەرە جوانەکانی زانکۆی مووسڵ و لە شوێنی داهێنانی شانە بەردەوامە.

هونەری بینایی لە نەینەوادا، تەنانەت لە کۆنترین شوێنانی سەر زەویدا، کۆنترە. پەیکەرە قەسرییە ئاشوورییە نوێیەکان کە لە نەینەوا و نمرود لە نێوان سەدەی نۆیەم و حەوتەمی پێش زایینی هەڵکۆڵراون لە نێو کارە دامەزرێنەرەکانی هونەری جیهانیدان — ساتە کە تێیدا پەیکەری وێنەیی چیرۆکی، بە واتای توندی، داهێنرا. بیست و هەشت سەدە دواتر، مووسڵ یەکێک لە دیارترین نەریتە کارگەییەکانی هونەری ئیسلامیی سەردەمی ناوەراستی بەرهەم هێنا: قاپە برۆنزی و پلاتیی تێکراوەکان لە قوتابخانەی مووسڵی سەدەی سێزدەهەم، کە دیارترین پارچەکانیان ئەمڕۆ لە میووزیومی بریتانی، لووڤر و هێرمیتاژدا دادەنیشن. لە نێوان ئەو دوو ئاسۆیەدا ژیانێکی هونەریی بەردەوام درێژ دەبێ — ڕۆشن-وێنە کردنی دەستنووس، خەتاتی، نەخشاندنی مزگەوت، مەعماریی محلیی، وێنەکێشانی نوێ — کە ڕووداوەکانی ٢٠١٤–٢٠١٧ پچڕاندیان، بەڵام کۆتاییان پێ نەهێنا.

ئەو بابەتە ئەو مێژووە بوار بە بوار وەسف دەکا: میراتی بینایی ئاشووری، کارگەکانی مووسڵی سەردەمی ناوەراست، خەتاتی و هونەری کتێبی ئیسلامی، حەرەکەتی هاوچەرخیی عێراقیی سەدەی بیستەم و بەشدارییەکەی مووسڵ، پەروەردەی هونەریی فەرمی کە لە کۆلێژی هونەرە جوانەکانی زانکۆی مووسڵ و پەیمانگەی هونەرە جوانەکانی مووسڵدا دامەزراوە، کاولیی ٢٠١٤–٢٠١٧، و گەشاوەی پاش-٢٠١٧ بەناوی هونەرمەندان کە لەو کاتەوە بەردەوامە. ماددەی پەیوەست بە لایەنە ئەدەبی و مۆسیقاییەکانی ژیانی کلتووری لە بابەتی کلتوورماندایە؛ ماددەی پەیوەست بە کۆڵکی تالان کراوی میووزیومی مووسڵ لە بابەتی کەلەپوورماندایە.

یەکەم · میراتی بینایی ئاشووری

پایتەختی ئیمپراتۆریی ئاشووری نوێ لە نەینەوا بوو لە حوکمی سەنحاریب (٧٠٥–٦٨١ پێش زایینی)ـەوە تا کاولیی شارەکە لەلایەن کۆنفیدراسیونی میدی-بابلییەکانەوە لە ٦١٢ پێش زایینیدا. لە ماوەی ئەو نۆ دەیە و ئاسۆی کلتووریی هەندێ درێژتری کە لە خۆی پایتەختە پێشتراکانی نمرود (کالخو) و خۆرسەباد (دور-شاروکین) دەگرت، کۆڕی ئاشووری ماهرانەترین پەیکەرە وێنەییە چیرۆکییەکانی ڕۆژهەڵاتی نزیکی کۆنی بەرهەم هێنا. دیوارەکانی کۆشکی باشووری-ڕۆژئاوای سەنحاریب لە نەینەوا و کۆشکی باکووری ئاشورپانیپال لە هەمان شوێندا، ڕیزە بەردەوامەکانیان لە کاشیی ئەلابەستەری گەچی هەبوون، هەر کاشییەکی لە پەیکەری نزمدا هەڵکۆڵراو و بەشدارانە بۆیە کراو (نزیکەی هیچ بۆیەیەکی ئەسڵی نەماوەتەوە) لەگەڵ سحنە وردەکانی هێرشە سەربازییەکان، ڕاوی پاشایانە، ڕێوڕەسمی کۆڕی، و بنیاتنانی خود کۆشکەکان.

گرنگیی هونەری-مێژوویی ئەو پەیکەرانە بەسانایی شیناویی نییە. ئەوان کۆنترین وێنە ماوەکانن کە چیرۆکی بەردەوام بە شێوەی وێنەیی دەگێڕنەوە — گرتنی لاخیش، کەمپینی هاوار دژی کلدانییەکان، ڕاوی شێرەکانی ئاشورپانیپال — لەگەڵ هەمان ڕێسایانی ڕیزە، گۆڕانکاریی پێوەر و زنجیرەی چیرۆکی کە دواتر ستوونە سەرکەوتنە ڕۆمانییەکان، چەرخی فرێسکۆی نوێی-ڕێنسانس و کۆمیکە نوێیەکانی پێک دەهێنا. ئەوانە کۆنترین وێنە گەورەکانی ماوەن لە سەروی شوێن، ئاژەڵ لە جوڵە، مەعماری لە بۆشاییدا، شەڕ وەک پڕۆژەی هاوبەش. پانێلەکانی ڕاوی شێر لە کۆشکی باکووری ئاشورپانیپال — لۆتکەی مردووی لەگەڵ تیر لە ڕاشەکەیدا، شێر کوچی کێشاندوو لە ئازاردا — یەکێک لە کاریگەرترین وێنە کێشانەکانی ئازاری ئاژەڵن لە هونەری جیهانیدا.

پارێزەری دەرگاکانی کۆشک پەیکەرە بەردینە گەورەکانی لاماسوو بوون — گای بەباڵ سەرە مرۆیی، هەڵکۆڵراو بە پێوەرە گەیشتنە بۆ پێنج مەتر بەرز و هەزاران تەن قورس. لاماسوو پارێزەرێکی ئاپوتروپایی بوو، دیزاین کراو بۆ ئەوەی لە پێشەوە (لێی لە لێکدانەوەی کۆنبووی پێشە-و-سەرە-بەرز پێشکەش دەکرێ، لەگەڵ دوو لاق) و لە لاوە زیندوو (لێی لە لێکدانەوەی پێشە-تەواوی لەگەڵ چوار لاق دەڕۆن، لاقی پێنجەم زیاد کراوە بۆ ئەوەی هەموو پێنج لە هەر دوو دیمەنەوە بینراون) ببینرێ. جووتە لاماسوو ڕووبەڕووی دەرگاکانی شار، کۆشک، و پەرستگاکانیان دەکرد؛ زۆریان لە کەوتنی نەینەوادا کەوتن، دیکەش بەناو کاولاوەکاندا نێژراون تا هەڵکۆڵینەکانی لایارد و راسامی سەدەی نۆزدەهەم.

زۆربەی پەیکەرە ماوەکانی ئاشووری عێراقی لە کاتی هەڵکۆڵینەکانی سەدەی نۆزدەهەمدا جێ هێشتووە و ئێستا لە میووزیومی بریتانی، لووڤر، میووزیومی پێرگامۆن و دەستەیەکی کۆمەڵە کۆکراوەی ئەوروپی و ئەمریکیدا دانیشتوون؛ پارچە بچووکترەکان لە عێراقدا مانەوە و سەنترەی هۆڵی ئاشووری میووزیومی مووسڵ بوون. پەیکەرە قەسرییە ماوەکانی لە جێی خۆی لە نەینەوا لە سەردەمی ١٩٧٠ـەوە لە ژێر سەربانێکی نوێدا پارێزراون؛ ئەوانەی لە نمرود و دەرگاکانی قەسری نەینەوا ئامانجی سەرەکیی کاولکردنەکانی داعش لە ٢٠١٥ بوون، کە لە بابەتی کەلەپوورماندا چارەسەر کراون.

[ وێنە زیاد دەکرێ: لاماسوو لە نەینەوا ]

دووەم · قوتابخانەی مووسڵ بۆ کاری فلزی تێکراو

ئەگەر پەیکەرە ئاشوورییەکان یەکەم بەشی گەورەی هونەری بینایی نەینەوا بن، دووەمیان قوتابخانەی مووسڵ بۆ کاری فلزی تێکراوـە: نەریتی کارگەییەک لە قاپە برۆنزی و پلاتییەکان — ئەبریق، حەوز، شمعدان، بەخوور، قوتیی پێنووس — کە ڕووە کانیان ئامێز کراون و تێکراون بە زێڕ، مس و هەندێ جار ئاڵتوون بۆ بەرهەمهێنانی نەخشاندنێکی چڕی و وردکاریی نیشاندانە. قوتابخانە لە ژێر حاماتیی ئاتابەگ و زەنگییەکاندا لە مووسڵ بەناو کۆتایی سەدەی دوازدەهەم و سەدەی سێزدەهەمدا گەشە کرد، و لە لووتکەکەی لە ژێر بدر الدین لۆلۆ (حوکم کرد ١٢١٨–١٢٥٩) گەیشت، و کاری گەیشتە تەلاوەتی فلزکاریی هاوسەنگ تا قاهیرە، دیمەشق، حەلەب و ئێران.

دیارترین کۆڵکی ماوەی تاکە، ئەبریقی بلاکاسـە، کە لەلایەن دەستکار شجاع بن منعة الموصلی واژوو کراوە و بەرواری بۆ مانگی رەجەبی ٦٢٩ هیجری (نیسانی ١٢٣٢ زایینی) دانراوە — یەکێک لە کۆنترین نموونە بەروار کراوەکانی فلزکاریی تێکراوی ئیسلامی کە واژووی هونەرمەند هەڵگرتووە. ئەبریقەکە (ئێستا لە میووزیومی بریتانی، لە ١٨٦٦ـدا لە کۆکراوەی دۆکی بلاکاسەوە دەستی کەوتووە) ٣٠ سانتیمەتر بەرزە و قاپێکی پلاتییە تێکراو بە زێڕ و مس. ڕووە کەی بۆ بەندە ئاسۆییەکانی مدالیون و نووسراو دابەش کراوە: فیریزی ئەسپ سواران، یاریزانانی پۆلۆ، مۆسیقاژەنان و سحنە بەسەرکراوەکان لەگەڵ بەندە کوفی و نسخی ئاڵوگۆڕ دەکرێن. وردکاریی سەرسوڕهێنەرە — ڕوخسارەکان، ڕاژەکان، پۆشاک، گریمەی پرچی ئەسپ — لە مادەیەکدا (فلزی ئامێز کراو و تێکراو) کە بەرگری لە وردکاریی دەکا. ئەبریقی بلاکاس وەک شایەتیی نمونەیی دادەنیشێ کە کارگەکانی مووسڵی سەردەمی ناوەراست نەریتێکی کۆڕی بەرزترین دەرئەنجامدان بوون.

چەند پارچەی گەورەی دیکەی موسوڵیی واژوو کراوی مووسڵی دەمێننەوە. شمعدانی داود بن سلامة الموصلی (١٢٤٨–٤٩، ئێستا لە لووڤر) واژووی یەکێک لە ماهرترین مامۆستاکانی قوتابخانە هەڵدەگرێ، کە دواتر بۆ قاهیرە چوو و لە ژێر حاماتیی مەملوکانی کاری بەردەوام کرد. حەوزی ناوبراو وەک «حەوزی نموودنی سان لویس» — سەرەڕای ناوەکە، پارچەیەکی مەملوکیی میسری سەدەی چواردەهەمە — ڕاستەخۆ لە تەکنیکی موسوڵی بەناو ئەو دیاسپۆراوە دێ. سەتلی بۆبرینسکی (١١٦٣، لە هەراتدا دروست کراو بەڵام لە شێوازێکی پەیوەستی نزیک لە نەریتی موسوڵیدا) و گەلێنی ڤێسکوڤالی (سەرەتای سەدەی سێزدەهەم) تۆڕی کارگەکانی کە دەستکارانی مووسڵ لێیان لەنگەری گرتن، نیشان دەدا.

شێوازی موسوڵی بە چەند تایبەتمەندیی کاراکتەر ناسراوە: ڕێکخستنی چڕی ڕووە کە لە بەندە ئاسۆییەکاندا؛ سحنە فیگوری وەرگیراوە لە ژیانی کۆڕیی نەک (وەک لە هەندێ نەریتی دواتردا) سنووردار کراو بۆ نەخشاندنی ئەبسترات یاخود سەوزە؛ بەکارهێنانی وردی تێکراوی زێڕ بۆ زینگەکان و تێکراوی مس بۆ تۆنە گەرمەکان؛ نووسراوی واژوو کراو و بەروار کراو؛ و چارەسەرێکی تایبەتی بۆ ڕوخسارە مرۆییەکان و پۆشاک کە مێژوونووسەکانی هونەر بەناو پارچەکاندا دەتوانن بناسێننەوە. کەمەری قوتابخانە بەدوای شۆکی مۆغۆلی ١٢٦٢ـدا و پەرتەواز کردنی دەستکارانی بۆ قاهیرە، دیمەشق و ئێران، کە لێی نەریتە جێگرانی دامەزراند، هاتن.

[ وێنە زیاد دەکرێ: ئەبریقی بلاکاس ]

سێیەم · قوتابخانەی مووسڵی وێنەکێشان

پاراڵێل لە نەریتی فلزکاریدا، مووسڵ نەریتێکی مۆڵی مینیاتوور سازی — قوتابخانەی مووسڵی وێنەکێشان، کە لە بابەتی کلتوورماندا (لە چوارچێوەی کلتوورییدا) چارەسەر کراوە. قوتابخانە بۆ کاتێکی کورت بەڵام ڕاستێکی توندی لە سەدەی سێزدەهەمدا گەشە کرد، بەسەرەکی لە ژێر حاماتیی ئاتابەگیی کۆڕی بدر الدین لۆلۆ. کارە ماوەکانی، ڕۆشن-وێنە بۆ دەستنووسە زانستییەکانن — پەرتووکەکانی پزیشکی، گژوگیاناسی، ئەستێرەناسی — و کارە شیعری و مێژووییەکان. پالێتە کاراکتەرە: سوورە تواندووەکان، شینە لاجوەردییەکان، زەرگەستە ئۆکڕاییەکان، وەرەقی زێڕ. ڕوخسارەکان پڕ و خڕن؛ فیگورەکان قورس و چەسپێندراون؛ پۆشاک بە وردکاریی گرانیولاری چارەسەر دەکرێ؛ ڕێکخستنە مەعماریییەکان بە فیگوری ژیانی ڕۆژانە — چێشتلێنەرەکان، پزیشکەکان، خزمەتکارانی کۆڕ — و نەک تەنها بە حوکمدارانی نیشان دەدرین، پڕ کراون.

قوتابخانەی مووسڵی وێنەکێشان لە قوتابخانە سەلجوقی و بەغدادیی هاوسەنگەکان بەهۆی حسە ڕاستیی فیگوریی بەرزتر کراو، گەشە کردنی وردکاریی پۆشاک و مەعماری، و ڕاژەی پڕکردنی سحنەکان بە فیگوری ژیانی ڕۆژانە، جیا دەکرێتەوە. دیارترین نموونەی ماوە ڕۆشن-وێنەیەکی پزیشکیی سەدەی دوازدەهەمە (ئێستا لە پاریس) کە چوار فیگور لە دەوری پزیشکێکی دانیشتوو نیشان دەدا. هێرشی مۆغۆلی ١٢٥٨، کە لە ١٢٦٢ـدا گەیشتە مووسڵ، قوتابخانە وەک نەریتێکی بەردەوام کۆتایی پێ هێنا؛ کاریگەرییەکەی لەسەر قوتابخانەی ئیلخانیی فارسی جێگرە لە وێنەکێشانی بەرچاو بوو.

چوارەم · خەتاتی و هونەری کتێبی ئیسلامی

خەتاتیی عەرەبی بەرزترین هونەرە بیناییە ئیسلامییەکانە، و مووسڵ بۆ زۆربەی هەزارەی لە بەرنامەی شارەکە لە جیهانی عەباسی هاتنە ناوەوە، ناوەندێکی خەتاتی گرنگی بووە. کۆنترین قورانە دروست کراوەکان لە مووسڵدا لە خەتی کوفی گۆشەدارن کە لە سەدەکانی دەهەم و یازدەهەمدا خەتاتیی عەرەبیی هیمن دەکرد؛ میووزیومی مووسڵ و کۆکراوە سەرەکی نێودەوڵەتییەکان نموونەکانی هەڵدەگرن. لە سەدەی دوازدەهەمەوە، خەتاتانی شارەکە بەسەرەکی لە خەتە بەردەوامەکاندا کاریان دەکرد — نسخ بۆ کۆپیی گشتیی دەستنووس و نثری بەردەوام، ثلث بۆ پێشکەشکردنی ئاکامی و نووسراوی مەعماری، محقق بۆ کۆپیی قورانی نازنین. نووسراوەکانی لەسەر فلزکاریی تێکراوی سەردەمی ناوەراست کە لە سەرەوەدا گفتوگۆ کراون، تۆمارێکی خەتاتیی پاراڵێلن: پارچە واژوو کراوەکانی مووسڵ هەندێ لە بەرزترین خەتاتی بچووکی سەردەمی خۆیان هەڵدەگرن.

سەدەکانی عوسمانی یەکگرتنی مووسڵی لە جیهانی فراوانتری ئیستانبوول-ناوەندی پەروەردەی خەتاتیی ئیسلامی بەرچاو کرد، لەگەڵ خەتاتانی موسوڵی کە لەگەڵ مامۆستایان لە بەغداد و ئیستانبوول دەخوێندن و حامیانی موسوڵی کە کۆپیی قوران، نووسراوی ئاینی بۆ جامعی النوری و مزگەوتە بچووکترەکانی شار، و نەخشاندنی مەعماری بۆ مزگەوت و خانووە لە سەرتاسەری شاری کۆندا داوا دەکرد. مزگەوتەکانی شاری کۆنی مووسڵ هەندێک لە بەرزترین نووسراوە خەتاتییەکانی سەدەی نۆزدەهەمی عێراقیان هەڵگرت. زۆر لەو نووسراوانە لە کاتی کاولیی ٢٠١٤–٢٠١٧ـدا لێ کەوتە جێ یاخود زیانی لێ کەوت؛ نۆژەنکردنەوەکە لە بابەتی کەلەپوورماندا چارەسەر کراوە، لەگەڵ کاری دیسان دروستکردنی پانێلە خەتاتییە یاددا­شتیییەکان لەلایەن خەتاتە مامۆستا گەورەکانی موسوڵی و میسری وەک بەشێکی بەرنامەی گەڕاندنەوەی ڕۆحی مووسڵی یونسکۆ، ئەنجام دراوە.

خەتاتانی موسوڵیی سەدەی بیستەم بەشدارییان لە نەریتی بەردەوامی هونەری خەتاتیی عێراقیدا کردووە؛ پەیمانگەی هونەرە جوانەکانی شارەکە (کە لە خوارەوەدا گفتوگۆ کراوە) لەسەر کوریکوولوومی خەتاتیی کە بەردەوامە مامۆستایانی کارا بەرهەم دەهێنێ، دەپارێزرێ. خەتاتە موسوڵییە هاوچەرخەکانیش لە نەریتی غەیر-ئاینیی حروفیەـدا کار دەکەن — حەرەکەتێکی سەدەی بیستەم کە شێوەی هەروفی عەرەبیی وەک بنکەی وێنەکێشان و هونەری گرافیکی نا-فیگوری بەکار دێنێ — لە تەنیشت تکلیفە ئاینی نەریتییەکانیاندا.

پێنجەم · هونەری عێراقیی نوێ و ڕۆڵی مووسڵ

هونەری عێراقیی نوێ لە سەدەی بیستەمدا دەرکەوت لەگەڵ کراوەی عێراق، هاوبەش لەگەڵ بەشی دیکەی جیهانی عەرەبی، بۆ پەروەردەی هونەری ئەوروپی و گەشە پێدانی هێواشانەی حەرەکەتە هاوچەرخییەکانی خۆی. ساتە بڕیاردەرە دامەزراندنی گرووپی پێشڕەوان (جماعة الرواد) بەغداد-ناوەند لە ١٩٥٠ـدا لەلایەن فائق حسن، و بەرچاوتر گرووپی بەغداد بۆ هونەری نوێ (جماعة بغداد للفن الحديث) لە ١٩٥١، کە لەلایەن جواد سلیم و شاکر حسن آل سعیدەوە بە بەرنامەی ڕاشکاوانە بۆ ئاوێتەکردنی تەکنیکی ئەوروپیی نوێ لەگەڵ میراتی هونەری میسۆپۆتامی — استحداث تراث ("نوێنەکردنەوەی میرات") کە لەو کاتەوە خەتی زاڵی هاوچەرخیی عێراقی بووە، دامەزراون. پەیکەری یاددا­شتی سلیم نصب الحریة (یاددا­شتی ئازادی، ١٩٥٩–٦١) لە گۆڕەپانی الحریری بەغداد دیارترین کاری تاکەی هاوچەرخیی عێراقیە، کە ڕاشکاوانە بەسەر کۆمپۆزیشنی پەیکەری ئاشووریدا دادەنیشێ.

مووسڵ چەند کەسایەتی گەورەی لەو نەریتە نیشتمانییەدا بەشداری کردووە. اسماعیل الشیخلی (١٩٢٤–٢٠٠٢)، لە مووسڵ لە دایک بووە، یەکێک لە ئەندامە دامەزرێنەرەکانی گرووپی بەغداد بۆ هونەری نوێ و پڕۆفیسۆرێکی خزمەتکاری درێژی پەیمانگەی هونەرە جوانەکانی بەغداد بوو؛ وێنەکێشانەکانی، لەگەڵ سادە کردنەوەی مەعمارییان بۆ ژیانی گوندی عێراقی و بەکارهێنانی پالێتە بنکە-تۆنییە گەرمەکان، لە کاتالۆگی هاوچەرخیی عێراقیدا ناوەندین. فاروق حسن (لە دایک بووە ١٩٣٩)، وێنەکێش و هونەرمەندێکی گرافیکی لە مووسڵ لە دایک بووە، کەسایەتییەکی گەورە بوو لە نەوەی دووەمی هاوچەرخیی عێراقیدا؛ کاری بۆ ئایکۆنوگرافی ئاشووری و نەخشاندنی نەریتی موسوڵیی فلزکاریی تێکراو کە بۆ سەر کاش گواستراوەتەوە، دەگەڕێ. چەند هونەرمەندی موسوڵیی قوتابی یاخود هاوبەشی هاوچەرخگەرە گەورەکانی بەغداد بوون، کە بۆ مامۆستایی لە پەیمانگەی هونەرە جوانەکانی مووسڵ و کۆلێژی هونەرە جوانەکانی زانکۆی مووسڵ گەڕانەوە.

سەرەڕای ئەو کەسایەتییە بەغداد-پەیوەستەکان، مووسڵ بۆ خۆی دائیرەی هونەرمەندە کاراکاری خۆی بەناو سەدەی بیستەمدا هەبووە — مامۆستایان لە پەیمانگەی هونەرە جوانەکان، ئەندامانی یەکیەتیی هونەرە جوانە محلیی، وێنەکێش و پەیکەرتاشانی شخسیی ستۆدیۆ لە سەرتاسەری شارەکە. کارەکانیان لە هاوچەرخگەرە بەغدادییەکان کەمتر بەنێودەوڵەتی بەرچاو بووە، بەڵام نەریتێکی محلیی بەردەوام پێک دەهێنێ: وێنەکێشانی ڕوخسار، سەرووی شوێن، بابەتە ئاینییەکان، تەجروبەی ئەبستراتی لە حروفیەدا، خەتاتیی وەک هونەری جوان.

شەشەم · پەروەردەی هونەری: پەیمانگە و کۆلێژ

پەروەردەی هونەریی فەرمی لە مووسڵدا لە دەوری دوو دامەزراوەی سەرەکی ڕێکخراوە. پەیمانگەی هونەرە جوانەکانی مووسڵ (معهد الفنون الجمیلة بالموصل)، بەشێک لە سیستەمی پەروەردەی پیشەییی عێراقیی لە ژێر وەزارەتی پەروەردە، پەروەردەیەکی چوار ساڵەی ئاستی دواناوەند پێشکەش دەکا لە وێنەکێشان، پەیکەرتاشی، دیزاینی گرافیکی، گەلی، خەتاتی، مۆسیقا و شانۆ. پەیمانگەکە بۆ ڕیشە کانی بۆ ١٩٤٧ دەگەڕێتەوە و بەمێژوویی وەک ڕێگای سەرەکی کە لێی گەنجانی موسوڵی دێنە ناو هونەری بینایی و ئەنجامدانی، خزمەتی کردووە. زۆر لە دەرچوونی پەیمانگەکە بۆ کۆلێژی هونەرە جوانەکانی زانکۆی مووسڵ بۆ پەروەردەی زیادە چوون؛ دیکەش ڕاستەخۆ بۆ ستۆدیۆی کارا، پۆستەکانی مامۆستایی لە قوتابخانە دواناوەند-خوارەکان، یاخود ڕاهێنانی سەربەخۆ چوون.

کۆلێژی هونەرە جوانەکانی زانکۆی مووسڵ (کلیة الفنون الجمیلة)، کە وەک بەشێکی زانکۆی فراوانتر دامەزراوە، شایستەییەکانی بەکالۆریۆس و ماستەری بەناو بەشە کانی وێنەکێشان و پەیکەرتاشی (فنون تشکیلیە)، مۆسیقا، شانۆ و فەلسەفەی جوانیی ناسی پێشکەش دەکا. کۆلێژەکە لە بنیاتێکی مەبەست-بۆ-ـبنیاد نراوی ناوچەی کامپۆسی پزیشکی لەسەر کەناری ڕاستی دیجلە دادەنیشێ؛ وەک بەشی دیکەی زانکۆکە، لە کاتی ٢٠١٤–٢٠١٧ـدا بەفراوانی زیانی لێ کەوت و لەو کاتەوە بەهۆی پێشکەوتنی دیسان دروست کراوەتەوە. بەشی وێنەکێشان و پەیکەرتاشی کۆلێژەکە لەسەر کوریکوولوومی خەتاتیی، کوریکوولوومی هونەری گرافیکی و توێژینەوەی بەکالۆریۆس و دەرچوونی پاش-بەکالۆریۆس لە مێژووی هونەرە بیناییە موسوڵی و عێراقییەکاندا دەپارێزرێ.

ڕۆڵی کۆلێژەکە لە گەشاوەی پاش-٢٠١٧ـدا گرنگە. ئەندامانی هیئەتی مامۆستایی و دەرچوونەکانی زۆر لە کاری تۆمارکردن لەسەر ئەوەی کە لە ٢٠١٤–٢٠١٧ـدا لێ کەوتە جێ، چاکبوونەوە و نۆژەنکردنەوەی کارە زیان لێ کەوتووەکان، مەشقدانی نەوەی نوێی نۆژەنکارەکان و دەستکاران بۆ بنیاتنانەوەی کەلەپووری فراوانتر (لە بابەتی کەلەپوورماندا چارەسەر کراوە) و بەشدارکردنی هونەرمەندانی موسوڵی لە مەنزەرەی هونەری عێراقیی هاوچەرخدا ڕابەرایەتی کردووە. زۆر لە مبادرە بەناوی هونەرمەندانی کە لە خوارەوەدا گفتوگۆ کراوون لە کۆلێژەکەدا دەرکەوتوون یاخود لەلایەن ئەندامانی هیئەتی مامۆستایی یاخود دەرچوونەکانی لەنگەر دراون.

حەوتەم · کاولیی ٢٠١٤–٢٠١٧

ڕووداوەکانی ٢٠١٤–٢٠١٧ لەسەر جیهانی هونەری بینایی مووسڵدا بەناو چەند تەوەردا کاریگەرییان دانا. هەرە بەنێودەوڵەتی بەرچاوترین کاولکردنی لە میووزیومی مووسڵـدا بوو لە ٢٦ شوباتی ٢٠١٥ـدا، کە لێی جەنگاوەرانی داعش هۆڵی ئاشووری و هاترای بە بەرزه‌گرانە و مەتقەبی هەواییەوە هێرش بردنە سەر؛ ڕووداوەکان بەتەفسیل لە بابەتی کەلەپوورماندا وەسف کراون. زۆر لە کۆڵکی سەرەکیی میووزیومەکە — شێری نمرود، هەردوو جووتە لاماسوو، ستێلای پاشایانە، بنکەکانی تەخت، پەیکەرە دیوارییە یاددا­شتییەکان — شکێندران، بەشێوەی نا-قابیلی-چاکبوونەوە زیانیان لێ کەوت، یاخود تالان کران و بەسەر بازاڕی نێودەوڵەتیی ئاسەواریی بڵاو کرانەوە. کۆنسۆرتیومی نۆژەنکردنەوەی SBAH، لووڤر، Smithsonian، World Monuments Fund و ALIPH لە ٢٠١٨ـەوە کاری کۆکردنەوەی ئەوەی دەکرێ کۆ بکرێتەوە، کردووە؛ بەرنامەی میووزیومەکە بۆ کردنەوەی دیسان لە ٢٠٢٦.

کاولکردن لە دەرەوەی میووزیومەکە درێژ بوو. هونەری گشتیی لە شارەکەدا ئامانجێکی دووبارە بوو: پەیکەرە یاددا­شتییەکانی گۆڕەپانە شارییەکان، فسیفسای گشتی، پانێلە خەتاتییەکانی فاسادی بنیاتە گشتییەکان، و نەخشاندنی هاوکراوەی بەردێر و خەتاتیی مزگەوتەکان و کلیساکان. کاولکردنی جامعی النوری و منارەی الحدباء لە ٢١ حوزەیرانی ٢٠١٧ـدا (کەلەپوور، § دووەم) لێ کەوتە جێی نووسراوی خەتاتیی سەردەمی ناوەراستی گەورە لە خۆ گرتبوو؛ نۆژەنکردنەوەکە ئاراستەکردنی دیسان دروستکردنی ئەو نووسراوەکان لەلایەن خەتاتە مامۆستا گەورەکانی میسری و عێراقیی لە ژێر نەزارەتی یونسکۆ دەکا. کۆنڤێنتی الساعە (کەلەپوور، § سێیەم) زۆربەی کۆکراوەکەی لە وێنەکێشان و هونەری نەخشاندنی لێ کەوتە جێ — لە خۆیدا ئەرشیفی بڵاوکردنەوەی چاپخانەی دۆمینیکانی و وێنەکێشانی تەفکیر کراوی گرنگی سەدەی نۆزدەهەم — وەراژوو زیانی ساختاری. کلیسای الطاهرە (کەلەپوور، § سێیەم) زۆربەی هونەری تەفکیر کراوی و نەخشاندنی لە کاتی داگیرکاریدا لێ کەوتە جێ و بەشێوەی ساختاری زیانی لێ کەوت.

ستۆدیۆ تایبەتیی، گالێرییەکان و کۆکراوە شخسیییەکان بەناو مووسڵدا لە کاتی داگیرکاریدا پەرتەوازە بوون یاخود کاول کران. هونەرمەندان هەڵاتن، لە زۆر کاتدا تەنها ئەوەیان لەگەڵ خۆیدا بێ کە دەبرا؛ دیکەش مانەوە و کاری گشتییان ڕاگرت. پەیمانگەی هونەرە جوانەکان و کۆلێژی زانکۆکە داخران؛ ئامرازەکان و دابینکردنەکان تالان کران، ئەرشیفەکان کاول کران. زۆر لە هونەرمەندانی مووسڵ ئەو ماوەیە وەسف دەکەن وەک ماوەیەک کە لێی کاری ڕاهێنانیان لە کۆتاییدا ڕاگیرا، و بە کاری سادەی مانەوە دیسان جێگیر کرا.

هەشتەم · گەشاوەی پاش-٢٠١٧: کۆلێژ، شوێنی داهێنانی شانە و ستۆدیۆ هاوچەرخەکان

گەشاوەی ژیانی هونەری بیناییی پاش-٢٠١٧ـی مووسڵ لەلایەن، بە نزیکەی بەشێوەی هاوسەنگ، سێ کۆمەڵە دامەزراوەوە ڕابەرایەتی کراوە: کۆلێژی هونەرە جوانەکانی زانکۆی مووسڵ، گەڕاوە بۆ کارکردن و ئێستا نەوەی نوێی هونەرمەندانی موسوڵی لە ژێر هیئەتی مامۆستایی گەڕاوەدا مەشق دەدا؛ پەیمانگەی هونەرە جوانەکانی مووسڵ، بەشێوەیەکی هاوبەش گەڕاوە و کار دەکا؛ و کۆمەڵێک مبادرە تایبەتی بەناوی هونەرمەندان، کە دیارترینیان شانەـیە.

شوێنی داهێنانی شانە (صَنَع، «دروستی کرد/داهێنا»)، کە لە حوزەیرانی ٢٠٢١ـدا لە وێستگەی ڕێگای ئاسنی پێشتری مووسڵدا لەلایەن کۆمەڵێک داهێنەری موسوڵیی گەڕاوەوە دامەزراوە، وەک شوێنێکی داهێنانی فرە-ئامانجی پێک هاتووە کە میوانداریی پێشانگاکانی هونەری بینایی، پێشکەشکردنەکان، وۆرکشۆپەکان، نیشتنەکان و مەشقەکان دەکا. شانە لەگەڵ پشتیوانیی یونسکۆ دامەزرا بەڵام بەسەرەکی مبادرەیەکی هونەرمەند-ـبەڕێوەبراوی مووسڵ-بنکەییە؛ بووە بە بەرچاوترین شوێنی تاکە بۆ هونەری بینایی هاوچەرخ لە شارەکەدا. بەرنامەی پێشانگایی لە خۆیدا نمایشە تاکی و گرووپیی لە لایەن وێنەکێش، وێنەگر، پەیکەرتاش و هونەرمەندانی نیشتنەی موسوڵی، لە تەنیشت هاوکارییان لەگەڵ هونەرمەندە عێراقی و نێودەوڵەتیی میوانەکاندا، گرتووە. بەرنامەی مەشقدانی سینەماییی کە لە بابەتی کلتوورماندا چارەسەر کراوە (فێرگەی فیلم، دامەزراو لە پەیمانگەی هونەرە جوانەکانی مووسڵ لە ٢٠٢١ـدا لە ژێر پشتیوانی یونسکۆ و یەکیەتی ئەوروپا، لە هاوبەشیدا لەگەڵ Stadsschouwburg Gent) مبادرەیەکی پاراڵێلی گەشە پێدانی هونەرمەندە کە بەناو دامەزراوەکانی پەروەردەی هونەریی فەرمی کار دەکا.

نووسینگەی کتێبی مووسڵ (کلتوور، § سێیەم) میوانداریی پێشانگاکانی وێنەکێشان، وۆرکشۆپەکانی خەتاتی و سحنەکانی وێنەکێشانی زیندووی، لە تەنیشت بەرنامەی ئەدەبییدا، کردووە. یەکیەتیی هونەرە جوانەکانی مووسڵی دیسان کراوەکە دەستی بە ڕێکخستنی پێشانگاکان و پشتیوانیی هونەرمەندە کاراکارەکان کردووە. گالێرییە تایبەتیی، گەڕاوە لە لێ-بوون یاخود نوێ دامەزراون، لە سەرتاسەری شارەکەدا کراونەتەوە؛ چەندێک لێیان بەرنامەی ڕاستەخۆیان لە دەوری چاکبوونەوە و نوێکردنەوەی نەریتە بیناییە موسوڵییەکاندا هەیە. تۆڕێکی هونەرمەندانی موسوڵیی کاراکار لە دیاسپۆرا — لە هەولێر، بەغداد، کەنداو، ئەوروپا و باکووری ئەمریکا — پەیوەستی لەگەڵ شارەکەدا پاراستووە و بەشدارییان لە گەشاوەی پاش-٢٠١٧ـدا کردووە بەناو وۆرکشۆپە میوانییەکان، پێشانگاکان و پشتیوانیی ماددی.

نۆیەم · ئەرگیومێنتی بەردەوامیی

پرسیار کە میوانانی مووسڵ، لە نیگاکردن لە منارەی الحدباءی دیسان دروست کراوەوە، یاخود لە میووزیومی مووسڵی دیسان کراوەوە (کاتێک ٢٠٢٦ دێ)، یاخود لە وێنەیەکی هاوچەرخ لەسەر دیواری شانە، دەپرسن، ئەوەیە کە ئایا ئەوەی لە نێوان ٢٠١٤ و ٢٠١٧ـدا لێ کەوتە جێ، دەتوانرێ چاک بکرێ. وەڵامی ڕاستەقینە ئەوەیە کە هەندێ لەوەی لێ کەوتە جێ ناتوانرێ چاک بکرێ: شکاندنە ئاشوورییەکان لە میووزیومەکەدا بەشێکی دیسان دروست کراوەن بەڵام زانیاریی پرۆڤینەنسی لێ کەوتە جێ و یەکگرتنی کۆنتێکستی نا؛ کۆڵکی تالان کراوی پەرتەواز کراو لەسەر بازاڕی نێودەوڵەتی دەکرێ بەهێواش گەڕێنرێنەوە بەڵام نا هەموو دەگەڕێنەوە؛ کتێبخانە تایبەتییەکان، ستۆدیۆ شخسیییەکان و ژیانانی کاری کاراکاریی کاول کراون، ئاسانە چووون.

ئەوەی کە دەتوانرێ چاک بکرێ، و ئەوەی کە دەکرێ، بەردەوامیی خود نەریتی هونەرییە: هێڵی فێرکردن لە مامۆستاوە بۆ قوتابی، کاری کاراکاری هونەرمەندە موسوڵییە هاوچەرخەکان، پەروەردەی فەرمیی بەناو پەیمانگەی هونەرە جوانەکان و کۆلێژی زانکۆکە، و بۆشاییە گشتییەکانی کە لێیاندا هونەر نمایش دەکرێ و گفتوگۆ دەکرێ. شوێنی داهێنانی شانە لە وێستگەی ڕێگای ئاسن نموونەیەکی تایبەتە: شوێنێکی کاراکار بەناوی هونەرمەندان، لە شارێکدا کە تا ماوەیەکی زۆر نوێ، دەتوانرا گوترێ کە یەکێکی نییە. نووسینگەی کتێبی دیسان کراوەوە، کۆلێژی زانکۆکەی نۆژەن کراوەوە، کردنەوەی بەرنامەی میووزیومەکە — هەموو ئەوانە پێکەوە ژێرخانە دامەزراوەییەکەن کە لێیدا نەریتێکی هونەری بیناییی موسوڵی نوێ کراوەوە شێوە دەگرێ. هونەری نەینەوا، لە ٢٠٢٦، ئەو شتە نییە کە لە ٢٠١٤ـدا بوو؛ بەڵام، لەو شتانەشدا کە لە ٢٠١٧ـدا بوو، نییە. بەردەوامیی سێ هەزار ساڵ بەرهەمهێنانی وێنەیی لەسەر کەناری ڕاستی دیجلە دیسان دامەزراوەتەوە.

سەرچاوەکان

1. Albenda, P. (١٩٨٦). The Palace of Sargon, King of Assyria. پاریس: Éditions Recherche sur les Civilisations.
2. Russell, J.M. (١٩٩١). Sennacherib's Palace Without Rival at Nineveh. شیکاگۆ: University of Chicago Press.
3. Russell, J.M. (١٩٩٨). The Final Sack of Nineveh. نیوهەیڤن: Yale University Press.
4. Reade, J. (٢٠١٨). Assyrian Palace Sculptures، چاپی نۆژەن کراو. لەندەن: British Museum Press.
5. Bahrani, Z. (٢٠١٧). Mesopotamia: Ancient Art and Architecture. لەندەن: Thames & Hudson.
6. Rice, D.S. (١٩٥٧). «Studies in Islamic Metal Work — VI: The Mosul School.» Bulletin of the School of Oriental and African Studies، ٢١(١/٣): ٤٨٧–٥٠٤.
7. Ward, R. (١٩٩٣). Islamic Metalwork. لەندەن: British Museum Press.
8. Allan, J.W. (١٩٨٢). Islamic Metalwork: The Nuhad es-Said Collection. لەندەن: Sotheby's.
9. میووزیومی بریتانی (٢٠٢٤). «ئەبریقی بلاکاس» — تۆماری کۆکراوە OA.1866,1229.61.
10. Ettinghausen, R. (١٩٦٢). Arab Painting. ژنیڤ: Skira.
11. Grabar, O. (١٩٨٤). The Illustrations of the Maqamat. شیکاگۆ: University of Chicago Press.
12. Shabout, N. (٢٠٠٧). Modern Arab Art: Formation of Arab Aesthetics. گەینزڤیل: University Press of Florida.
13. al-Bahloly, S. (٢٠١٣). «The Persistence of the Image: Dhakira Ḥurra in Dia Azzawi's Drawings on the Massacre of Tel al-Zaatar.» ARTMargins، ٢(٢): ٧١–٩٧.
14. ئەرشیفی کۆمەڵەی هونەرمەندانی تشکیلیی عێراقی، بەغداد (لەسەر ئاینترنێت پێداچوونەوەی، ٢٠٢٤–٢٥).
15. زانکۆی مووسڵ، کۆلێژی هونەرە جوانەکان (٢٠٢٤). ماڵپەڕی فەرمیی دامەزراوەیی و کاتالۆگی ساڵانە.
16. یونسکۆ (٢٠١٨–٢٠٢٥). گەڕاندنەوەی ڕۆحی مووسڵ — ڕاپۆرتە بەرنامەیی لەسەر میووزیومی مووسڵ، جامعی النوری، و پەیمانگەی هونەرە جوانەکانی مووسڵ (فێرگەی فیلم).
17. شانە (٢٠٢٤). مادە بەرنامەیی و کاتالۆگی پێشانگاکان، ٢٠٢١–٢٠٢٤.
18. بلۆگی Mosul Eye و ئەرشیفی (٢٠١٤–٢٠٢٥).
19. News.Exeter (٢٠٢٤). گەرنامەی مبادرە کلتوور-گەشاوەییە موسوڵی-بنکەییەکان.