کەلەپوور و نۆژەنکردنەوەی نەینەوا.
لە جامعی النوری و منارەی الحدباءی ٨٥٠ ساڵە، لە کۆنڤێنتی الساعە و کلیسای الطاهرە، لە میووزیومی مووسڵ و سەد و بیست و چوار خانوی کەلەپوورییەوە تا شوێنە ئاشوورییە کۆنەکانی نەینەوا، نمرود و خۆرسەباد — وەسفێکی نۆژەنکردنەوەی هەرە بەرزترین کلتووریی پاش-شەڕی سەردەمی هاوچەرخ.
کاتێک داعش لە ٢١ حوزەیرانی ٢٠١٧ـدا جامعی النوری و منارەی الحدباءی تەقاندەوە — تەنها چەند هەفتە پێش ئەوەی هێزە عێراقییەکان شارەکە دیسان بگرن — کرداری گەورەترین وێرانیی کلتووریی بەنیازی سەدەی بیست و یەکەم بوو. تەنها بنیاتە یەکەکان نا تەنانەت، بەڵکوو ئەو میراتە مەعماری-و-ئاینییەی کە بۆ ٨٥٠ ساڵ سیلوێتی شارەکەی ناسێندبوو. لە مانگەکانی پاش ڕزگاری، چاودێرانی نێودەوڵەتی و موسوڵییەکان لەسەر یەک ڕاستێک گرینگ یەکیان گرت: نۆژەنکردنەوەی کەلەپوور کاری ئەسڵی نوێسازی پاش-داعشی شارەکە دەبێ.
نۆژەنکردنەوەی پاش-٢٠١٧ بەرچاو بووە. جامعی النوری و منارەی الحدباء بەفەرمی لە ١ ئەیلوولی ٢٠٢٥ـدا دیسان کرانەوە. ناوەوەی کۆنڤێنتی الساعە لە شوباتی ٢٠٢٤ـدا تەواو کرا و زەنگەکانی لەگەڵ مزگەوتدا کرانەوە. کلیسای الطاهرە لە ئەیلوولی ٢٠٢٤ـدا بۆ کۆمەڵگەی کاتۆلیکیی سریانی گەڕێنرایەوە. میووزیومی مووسڵ بەپێی بەرنامەی ٢٠٢٦ بۆ کردنەوەیە. سەد و بیست و چوار خانوی کەلەپووری بە تەکنیکە نەریتیەکان نۆژەن کراونەتەوە. ئەم بابەتە، یادداشت بە یادداشت، ئەوەی کە لێ کەوتە جێ، ئەوەی کە بنیاد نراوەتەوە، لەلایەن کێ و بە چەند، و ئەوەی کە ماوەتەوە، دادەنێ.
یەکەم · پێشکەشکردنی گشتی و مبادرەی یونسکۆ
ئامرازی سەرەکیی نۆژەنکردنەوەی کەلەپووری مووسڵ مبادرەی گەڕاندنەوەی ڕۆحی مووسڵـی یونسکۆیە، کە لە شوباتی ٢٠١٨ـدا لە کۆنفرانسی نێودەوڵەتیی کوێت بۆ نۆژەنکردنەوەی عێراقدا دەست پێ کرا. مبادرەکە، بەپێی هەندێ پێوەر، بەرزترین بەرنامەی چاککردنەوەی کلتووریی پاش-شەڕە کە یونسکۆ هەرگیز پێی هەڵستاوەتەوە. سێ ستوونی ڕاگەیێندراوی کەلەپوور، ژیانی کلتووری، و پەروەردەن؛ ئەم بابەتە بە یەکەمەکەوە پەیوەستە. کۆی بەرنامەکە ١١٥ ملیۆن دۆلاری ئەمریکیـی لە ١٥ هاوبەشـدا جووڵێندووە. هەرە گەورەترین بەشدارەکە ئیماراتی متحدەی عەرەبییە، لەگەڵ ٥٠٫٤ ملیۆن دۆلاری ئەمریکی کە لە نیسانی ٢٠١٨ـدا بۆ جامعی النوری، منارەی الحدباء، کۆنڤێنتی الساعە و ماڵی نوێژی، و کلیسای الطاهرە دانراون. یەکیەتی ئەوروپا بە ٢٠ ملیۆن یۆرۆ شوێنی کەوت؛ بەشدارییە دواییەکان لە کۆماری کۆریا، ئەڵمانیا، فەرەنسا، ولایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، و حکومەتە دیکەکان هاتوون. هاوبەشیی دارایی عێراقی بەناو وەزارەتی کلتوور و دەستەی گشتیی ئاسەواران و کەلەپوور (SBAH) دابین کراوە.
دوو چوارچێوەی دیکە تەواوکاری مبادرەی یونسکۆن. یەکەمیان هاوپەیمانیی نێودەوڵەتی بۆ پاراستنی کەلەپوور لە ناوچە مەلحەمەکاندا (ALIPH)ـە، کە لە ٢٠١٧ـدا بەهۆی پێشنیاری فەرەنسی و ئیماراتی دامەزراوە؛ ALIPH نۆژەنکردنەوەی میووزیومی مووسڵی کرد بە پڕۆژەی ئاڵای خۆی لە دامەزراندنیدا، لەگەڵ یەکەم گرانتی ١٫٣ ملیۆن دۆلار کە بۆ کۆی ١٥٫٨ ملیۆن دۆلارـی پەیمان-دانراو بۆ میووزیومەکە تەنها فراوان بووە. دووەمیان بەرنامەی دوولایەنیی پاراستنی موڵکی کلتووریە کە لەلایەن وەزارەتی کلتووری ئیماراتی متحدەی عەرەبی و دەسەڵاتە فیدراڵییەکانی عێراقەوە لە ژێر ڕێککەوتنی «ساڵی سامحەکاری»ـی ٢٠١٩ـدا بەڕێوە دەبرێ، کە کلیساکانی الساعە و الطاهرەی لەگەڵ پەیمانی ئەسڵیی جامعی النوری زیاد کرد.
جێبەجێکردنەکە لەسەر ژمارەیەکی بچووکی ڕێکخراوە تایبەتمەندەکان کە لەگەڵ دەستەی گشتیی ئاسەواران و کەلەپووری عێراقدا کار دەکەن، دادەنیشێ. یونسکۆ سەرپەرشتیی کۆمپلێکسی مزگەوت-منارە، دوو کلیسا سەرەکییەکە، و خانووە کەلەپوورییەکانی کردووە. میووزیومی مووسڵ لەلایەن کۆنسۆرتیومێکی پێنج-هاوبەشی نائاسایییەوە بەڕێوە دەبرێ (SBAHـی عێراقی، میووزیومی مووسڵ خۆی، میووزیوم دو لوور، دامەزراوەی Smithsonian، سندوقی ئاسەوارانی جیهانی، لەگەڵ تەمویلی ALIPH). ناوەندی نێودەوڵەتی بۆ توێژینەوەی پاراستن و چاککردنەوەی موڵکی کلتووری (ICCROM) هێزی کاری کەلەپووریی مەشق داوە. زانکۆی مووسڵ، زانکۆی تەکنیکیی باکوور، و زانکۆی الحدباء شارەزایی ئەکادیمی و تەکنیکیان بەشدار کردووە (NTU کرسیی یونسکۆی پاراستنی کەلەپوور و نۆژەنکردنەوەی شاری کۆنی مووسڵی لە ٢٠٢٤ـەوە هەڵگرتووە). لە سەرتاسەرەکەدا، پرنسیپ بەکارهێنانی هەرە زۆری دەستکاری محلیی موسوڵی — بەردتاش، گەچکار، کارمەندی مەرمەری، نەجار، خشتدروستکار — لە تەکنیکە نەریتیەکاندا مەشق دراو، بووە.
دووەم · جامعی النوری و منارەی الحدباء
جامعی گەورەی النوری (جامع النوری) لە ١١٧٢–١١٧٣ـدا لەلایەن نور الدین محمود الزنگی — ئەتابەگی مووسڵ و حەلەب، دوژمنی شەڕە سلیبیەکان، داگیرکەری دیمەشق — کورتە پێش مردنیدا بنیاد نرا. ڕیوایەتی محلیی، تۆمار کراو لە سالنامەی ئیبن الأثیردا، وەسف دەکا کە نور الدین بەخۆی بەرەو شوێنەکە سواری بووە، سەرکەوتووە بەسەر منارەی مزگەوتی هاوسنووری أبو حاجر بۆ نیشاندانی زەویەکە، و فەرمانی بنیاتنانی داوە لەگەڵ ئاگاداریی توندی ئەوەی کە هیچ خانوی هاوسنوور یاخود دووکانێک نابێ بەبێ ڕەزامەندی ویستکار خاوەنەکانیان لە نێویدا یەکگیرێ. مزگەوتەکە دواتر بۆ زیاتر لە هەشت سەدە وەک یەکێک لە مزگەوتە سەرەکیە هەینیەکانی شارەکە خزمەتی دەکرد.
هەرە ناوبراوترین تایبەتمەندی مزگەوتەکە، منارەکەی بوو، الحدباء (لە بنکەدا «بچوکقوژبا»). کاتێک سەرەتا بنیاد نرا، منارە سیلیندری خشتی ٤٥ مەتر بەرز بوو، لەگەڵ حەوت بەندی نەخش-کارییەکانی خشتی لە شێوازە هەندەسیە بەرز بوونەی ئاڵۆزتر بەرەو سەرەوەدا. دیزاینەکە لە نەریتە منارەکانی ئێرانی و ئاسیای ناوەنددا هاوچەرخیی وەرگرتبوو، لەگەڵ هاوتاکانی لە ماردین، شنگاڵ و هەولێر. شێوازەکەی کاتێک یەکەم جار بنیاد نرابوو ڕاست بوو. تا کاتی سەردانی گەشتیار ئیبن بەتووتە لە سەدەی چواردەهەمدا، منارەکە دەستی کردبوو بە لارکردنەوە، نازناوێکی وەرگرت کە دواتر پێی ناودەرکرا. بەناو شەش سەدەی شوێنکەوتووەکاندا، لارکردنەوەکە زیاد بوو تا ئەو خاڵەی کە ساختاری سەرەوە نزیکەی ١٫٦ مەتر بەشێوەی ئاسۆیی لە ڕاستەخۆیی فراوان بوو — شێوازێک، وەک گەشتیاری سەدەی نۆزدەهەمی Grattan Geary وەسفی کرد، «وەک پیاوێک کە دەکات». منارەکە لەسەر پارەی کاغەزی ١٠٬٠٠٠ دیناری عێراقی بوو و، بۆ زۆربەی موسوڵییەکان، هەرە دیار نیشانەی بینراوی شارەکەیان بوو.
لە ٤ تەمووزی ٢٠١٤ـدا، تەنها چەند هەفتە پاش گرتنی مووسڵ لەلایەن داعش، ڕابەری گرووپەکە ابو بکر البغدادی خوتبەی هەینی لە مەوقفی مزگەوتەکەوە پێشکەش کرد و ئەو شتە کە پێیان وتراوە خیلافی، ڕاگەیاند. مزگەوتەکە دواتر گرنگیی نیشانەییی بۆ دەسەڵاتی داگیرکار هەبوو. کاتێک هێزە عێراقییەکان لە شاری کۆن لە بەهاری ٢٠١٧ـدا نزیک بوونەوە، خەڵکی شاردنانی لە ناوەندیی-کاتدا زنجیرەیەکی مرۆیی لە دەوری منارەکەدا پێک هێنا بۆ هەوڵدان بۆ ڕێگری لە وێرانیی. زنجیرەکە مایەوە؛ مزگەوتەکە نا. لە شەوی ٢١ حوزەیرانی ٢٠١٧ـدا، داعش تەقاوەکانی لە ناو هەردوو مزگەوت و منارەکەدا تەقاند، و ئەوانی ڕووخاند. سەرۆک وەزیرانی عێراق حیدر العبادی لەو کاتدا وەسفی وێرانیی کرد وەک «دانپێدانانی فەرمیی شکست» لەلایەن دەسەڵاتی داگیرکارەوە.
نۆژەنکردنەوە لەلایەن ئیماراتی متحدەی عەرەبییەوە لە ٢٣ نیسانی ٢٠١٨ـدا ڕاگەیێندرا، لەگەڵ ئیمارات ٥٠٫٤ ملیۆن دۆلاری ئەمریکیی پەیمان کرد بۆ ئەوەی دەبووە بە گەورەترین پڕۆژەی چاکسازی تاکەی مبادرەی گەڕاندنەوەی ڕۆحی مووسڵ. قۆناغی یەکەم، لە ٢٠١٨ بۆ سەرەتای ٢٠٢٢، ئامادەکاری بوو: لێکۆڵینەوەی قووڵی ساختاری، زەویناسی، و ئاسەواری؛ لابردنی ووشیارانەی نزیکەی ٢١٬٠٠٠ مەتری سێجاکانی کاولاوەکان (کە لێی نزیکەی ٦٬٠٠٠ مەتری سێجای پارچە خشت بۆ بەکارهێنانەوە ڕاگیران)؛ ڕاپرسییەکی ڕای گشتیی موسوڵی کە لەلایەن یونسکۆ و زانکۆی مووسڵەوە ئەنجام درا کە لێی ٩٤ لە سەدی وەڵامدەرانیان داوای کرد کە منارەکە دوورنە وەک ئەوەی پێش وێرانیی بوو، چاک بکرێتەوە؛ و پێشبڕکێی نێودەوڵەتیی دیزاینی نۆژەنکردنەوەی کۆمپلێکسی مزگەوت کە لەلایەن تیمێکی میسری-عێراقییەوە لە ٢٠٢١ـدا براوە.
نۆژەنکردنەوەی چالاکی منارەکە لە شوباتی ٢٠٢٢ـدا دەستی پێ کرد. بڕیار درا بەتەواوی لە بەردبڕینی خشتدا بنیاد بنرێتەوە — تەکنیکێک کە لە سەدانێکدا لەو ئاستەدا بەکار نەهاتبوو — لەگەڵ شێوازی لاربوونی مێژووییی پاراستن. دیزاینەری سەرەکیی نۆژەنکردنەوە ماریا ڕیتا ئەستۆسۆ ئاڵنگاوی ئەندازیارییی وەسف کردووە: بنیاتنانەوەی ستوونی خشتیی خڕی ٤٠ مەتری بە لاربوونی ١٫٦ مەتری ئاسۆیی، پلیکانێکی دووجووتە-هێلیکی ناوەخۆیی، و حەوت بەند خشتی نەخش-کاری، لەسەر بنکەی مێژوویی، کە بەخۆیی هەردوو بەهۆی سەدانە دانیشتنەوە و تەقینەوەی ٢٠١٧ـوە لاواز بووە. لاربوونی پەسەند کراو بەهۆی شوێندانانی تایبەتمەندیی ڕیزە خشتەکانەوە، لەگەڵ باشترکردنە ئەندازیاریە محلییەکان بۆ بەهێزکردنی پەیوەستکانەکان، دەستەبەر کرا. پارچە مێژوویییەکانی دەرکراو لە کاولاوەکان لە کوێ کە دەکرا بەکار هاتنەوە، لە ناویاندا پانێلە نەخش-کاریە دەرەوەی خشتییەکان. منارەکە بە ئاڵای عێراقی لە نزیکەی ١٠:٣٠ـی بەیانیی ١٣ تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ـدا تەواو کرا — کۆتایی نیشانەییی نۆژەنکردنەوەکە.
کۆمپلێکسی فراوانتری مزگەوتەکە لەسەر پلانی پێش-٢٠١٤ـی بنیاد نرایەوە، لەگەڵ تەکنیکە نەریتییەکان و باشترکردنە بەرچاوەکانی هاوسەنگ (ژێرخانی هاوچەرخی سەلامەتی-ئاگری، کۆنترۆڵی کلیمایی، و گەیشتنی). مزگەوتەکە لە کۆتایی ٢٠٢٤ـدا بۆ نوێژ دیسان کرایەوە؛ کردنەوەی فەرمی لە ١ ئەیلوولی ٢٠٢٥ـدا ڕووی دا، لە ڕێوڕەسمێکدا کە سەرۆک وەزیرانی عێراق محمد شیاع السودانی، جێگری گشتیی یونسکۆ Qu Xing (لە جیاتی گشتی-بەڕێوەبەر ئۆدڕی ئەزولایی)، وەزیری کلتووری ئیمارات الشیخ سالم بن خالد القاسمی و وەزیری پێشوو نورا الکعبی، و شاندی یەکیەتی ئەوروپا بەشدار بوون. منارەکە ڕۆڵە مێژوویییەکەی وەک نیشانەی سەرەکیی ستوونیی سیلوێتی مووسڵ دیسان گرتووە.
سێیەم · کۆنڤێنتی الساعە و کلیسای الطاهرە
یادداشتە سەرەکیە مەسیحیە کەلەپوورییەکانی مووسڵ، هەردووکیان لە شاری کۆندان و هەردووکیان بەهاوبەشی لەگەڵ جامعی النوری چاک کراونەتەوە، کۆنڤێنتی دۆمینیکانیی خاتوومان لە سەعاتدا (الساعە، «سەعاتەکە») و کلیسای کاتۆلیکیی سریانیی خوێندنە سپیی پاکدا (الطاهرە)ـن.
کۆنڤێنتی الساعە لە ١٨٧٠ـدا لەلایەن یەکەم میسیۆنی پاپایی دۆمینیکانی بۆ میسۆپۆتامیاوە دامەزراوە، لەگەڵ بنیاتنانی کلیسای کۆنڤێنتاڵ لە نێوان ١٨٦٢ و ١٨٧٣. لە دامەزراندنیەوە کۆنڤێنتەکە کاراکتەرێکی سێ-لایەنی هەبوو: ئاینی، لەگەڵ کلیسا و سیمیناری؛ کلتووری و پەروەردەیی، لەگەڵ قوتابخانە بۆ کوڕان و کچان (لە ناویاندا، پاش ١٨٨١، یەکەم کۆلێژی مەشقدانی مامۆستا بۆ ژنان لە عێراقدا)، و چاپخانە — یەکەمین لە میسۆپۆتامیادا — کە یەکەم پەرتووکی پیرۆز بە زمانی عەرەبی، یەکەم ڕێزمانی کوردی، و بەرهەمێکی بەرچاوی کارە تیۆلۆجی و توێژینەوەییی بەرهەم دەهێنا؛ و مرۆییخوازانە، لەگەڵ نەخۆشخانە و میسیۆن بۆ هەژاران. لە ١٨٨٠ـدا، ئیمپراتۆرە ئەوژێنی دو مۆنتیجۆ لە فەرەنسا (ژنی ناپۆلیۆن III) منارەی سەعاتە بەناوبانگەکەی بۆ ناسینەوەی خزمەتی دۆمینیکانییەکان بۆ موسوڵییەکان لە کاتی پەتای تایفۆیددا لە ١٨٧٠ـەکاندا بەخشی؛ سەعاتی چوار-ڕووخ، دانراو لە ١٨٨١، هەر کاتژمێرێک دەنگی دەدا و ناوەکەی — الساعە، «سەعاتەکە» — بە گەڕی هاوسنوور بەخشی. کلیسای کۆنڤێنتەکە لە دوو باڵی هاوقەبارە پێک هاتووە، هەر یەکێکیان لەگەڵ گومبزێکی گەورە، لە دەوری حەوشەیەکی ناوەندی.
لە کاتی داگیرکاری ٢٠١٤–٢٠١٧ـدا، کۆمپلێکسی الساعە تالان کرا و وێران کرا: کلیساکە بەهۆی شەلینگ و تەقاوەکانەوە زیانی لێ کەوت، کتێبخانە و ئەرشیفی چاپخانە وێران کران، ئۆتاقی نیشتەجێبوون و بنیاتە دەرەوەییەکانی کۆنڤێنت تێک شکێندران. یونسکۆ چەسپاندنی کلیساکەی لە ٢٠٢٠ـدا لەگەڵ ڕەزامەندی فەرمیی فەرمانی دۆمینیکانی دەستی پێ کرد؛ چاکسازی لە ٢٠٢١ـەوە خێرا بوو. ناوەوەی کلیساکە تەواو کرا، و ماڵی نوێژ — بنیاتێکی هاوسنوور — وەک ناوەندێکی فرە-ئامانجی پەروەردەیی و کلتووری لەگەڵ تەمویل لە ALIPH چاکسازی کرا؛ کار لەسەر ئەو ناوەندە لە شوباتی ٢٠٢٤ـدا تەواو کرا. چاکسازی سەرەکیی کۆنڤێنتەکە لە سەرەتای ٢٠٢٤ـدا تەواو کرا و بەفەرمی، لەگەڵ جامعی النوری و کلیسای الطاهرە، لە ١ ئەیلوولی ٢٠٢٥ـدا کرایەوە.
کلیسای الطاهرە، کلیسای کاتۆلیکیی سریانیی خوێندنە سپیی پاکدا، لە شێوازی ئێستای لە ١٨٦٢ـدا لە دڵی شاری کۆندا کرایەوە. کلیساکە ئەلەمەنتە کۆنترەکانی هەڵگرتووە کە بۆ هەبوونی سریانیی مێژووییی ٨٠٠ ساڵە لە مووسڵدا دەگەڕێنەوە؛ بەردەوام بۆ کۆمەڵگەی کاتۆلیکی سریانی لە سەردەمی هاوچەرخدا، لەگەڵ پچڕانە کورتەکان لە قۆناغە توندترین قەیرانە کۆمەڵگەییەکاندا، شوێنێکی سەرەکیی پەرستن بووە. لە کاتی داگیرکاری ٢٠١٤–٢٠١٧ـدا، الطاهرە بەتوندی زیانی لێ کەوت: دیوارەکانی ڕووخان، سەربانەکەی ڕووخا، ناوەوەی هەڵڕیشایەوە. یونسکۆ چاکسازی لە ٢٠٢٠ـدا لە ژێر ئەلەمەنتی ئیمارات-تەمویل کراوی گەڕاندنەوەی ڕۆحی مووسڵدا دەستی پێ کرد. کارەکە تەکنیکە نەریتییەکانی بەکار هێنا، لەگەڵ بەشدارییە فراوانەکانی دەستکارە موسوڵییە کاتۆلیکی سریانییەکان لە چاکسازی کاری گەچ، بنیاتنانەوەی ئایکۆناستاسی دارین، و دەرکردنەوەی ئامرازە لیتورگییەکان. الطاهرە لە ئەیلوولی ٢٠٢٤ـدا بۆ کۆمەڵگەی کاتۆلیکی سریانی گەڕێنرایەوە، لەگەڵ زەنگەکان — دیسان قاڵبکراو لە مادە کە لە ناویاندا پارچەکانی زەنگە ئەسڵیەکان بوو — کە بۆ یەکەم جار لە ٢٠١٤ـەوە لێ درا. کردنەوەی فەرمی لەگەڵ ئەوەی مزگەوت و کۆنڤێنت لە ١ ئەیلوولی ٢٠٢٥ـدا هاوکات بوو.
چوارەم · میووزیومی مووسڵ
میووزیومی کلتووریی مووسڵ (متحف حضارة الموصل) دووەم گەورەترین میووزیومە لە عێراقدا پاش میووزیومی نیشتمانیی عێراق لە بەغداددا. لە ١٩٥٢ـدا لە هۆڵی پێشوازیی شاهانەی هاوسنوور دامەزراوە، و چوو بۆ بنیاتە گەورەتری هاوچەرخی ئێستای — بنیاد نراو لە ١٩٧٤ـدا لە باخچەی هاوسنووری میووزیومدا — لەگەڵ گالێری و دامەزراوەکانی پاشەکەوتی بەشێوەیەکی بەرچاو فراوان کراو. کۆکراوەکانی میووزیومەکە لە دەوری چوار بابەتدا ڕێکخرابوون: گالێرییەکی پێش-مێژوویی؛ گالێرییەکی ئاشووری، لەگەڵ پەیکەری یادداشتی لە هەڵکۆڵینەکانی نەینەوا، نمرود و خۆرسەباد؛ گالێرییەکی حەزری، لەگەڵ مادە لە شارە کاروانی-سەردەمیی فارسی لە بیابانی باشووری نەینەوادا؛ و گالێرییەکی ئیسلامی، لەگەڵ مادە لە سەردەمە ناوەراست و هاوچەرخ-سەرەتاییە ئیسلامییەکانەوە.
هەرە یادداشتی پارچەکانی کۆکراوەکە — ئەوانەی کە لە ٢٠٠٣ـدا بەسەلامەتی نەهێنرابوون — شێری نمرودـی گەورە (یەکێک لە جووتە فیگوری بەردینیی پارێزەری پەرستگای خواوەند ئیشتار شارات-نیفی، فەرمانڕەوایی ئاشورناسرپال II، سەدەی نۆیەمی پێش زایین)؛ جووتە لاماسووی یادداشتی (گای سەرە-مرۆیی-باڵدار لە نەینەوا یاخود نمرود، فیگوری پارێزەری ئاشووریی دەرگاکانی کۆشک)؛ ستێلای بزمـی ئاشورناسرپال II (پارچە بەردێکی چوار-تۆنی کە جێژنی پاشای کردنەوەی کۆشکی نوێی نمرودی تۆمار دەکا)؛ بنکەی تەختی ئاشورناسرپال II؛ و سەنتاپێکی دارینی ئیسلامیی سەرەتایی نرخدار، لە خۆ گرتبوون.
لە ٢٦ شوباتی ٢٠١٥ـدا، جەنگاوەرانی داعش ڤیدیۆیەکیان لە خۆیان دەرکرد کە چەند پەیکەری یادداشتی ئاشووریی میووزیومەکەیان بە چەکوش و مەتقەبی پنوماتیک وێران دەکرد. شێری نمرود، هەردوو لاماسوو، بنکەی تەخت، و پارچە سەرەکیە دیکەکان یا کردرابوون بە پارچە یاخود بەتەواوی شکێندرابوون. ستێلای بزم بەتوندی زیانی لێ کەوتبوو. نزیکەی ٢٨٬٠٠٠ کتێب و دەستنووسی کەم لە کتێبخانەی میووزیومەکەدا سووتێندران. ژمارەیەکی نا-ناسراو بەڵام بەرچاوی ئامرازی بچووکتر تالان کران و بەسەر بازاڕە نێودەوڵەتییەکانی ئاسەواراندا پەرتەوازە کران؛ هەندێکیان لە ٢٠١٧ـەوە دەرکراون، دیکەش نا.
چاکسازی لە ٢٠١٨ـەوە بەناو کۆنسۆرتیومێکی پێنج-هاوبەشی نائاسایی ئەنجام دراوە: دەستەی گشتیی ئاسەواران و کەلەپوورـی عێراقی (SBAH)؛ میووزیومی کلتووریی مووسڵ خۆی، لەگەڵ کارمەندە گەڕاوەکانی؛ میووزیوم دو لوور (پاریس)، ڕابەرایەتیی لەسەر کۆکراوەکان و دیزاینی پێشانگا؛ دامەزراوەی Smithsonian (واشنگتن)، ڕابەرایەتیی لەسەر چەسپاندنی بنیات و مەشقدانی کارمەند؛ و سندوقی ئاسەوارانی جیهانی، پەیوەست لە ٢٠٢٠ـدا، ڕابەرایەتی لەسەر چاکسازی مەعماری. تەمویل بەسەرەکی لەلایەن ALIPH دابین کراوە، کە لە ٢٠١٧ـدا بەهۆی پێشنیاری فەرەنسی و ئیماراتییەوە دامەزراوە، کە میووزیومی مووسڵی کرد بە پڕۆژەی دامەزراندنی لەگەڵ گرانتی سەرەتاییی ١٫٣ ملیۆن دۆلاری ئەمریکی کە بۆ کۆی ١٥٫٨ ملیۆن دۆلاری ئەمریکی پەیمان-دانراو بۆ تەواو-کرابوو.
کارەکە لە قۆناغی ووشیارانە ڕیزکراودا پێشکەوتووە. قۆناغی یەکەم، ٢٠١٨–٢٠٢٠، بنیاتەکەی چەسپاند: بەهێزکردنی دەرگاکان، گۆڕینەوەی پەنجەرەکان، بەهێزکردنی پەرژینەکانی دەرەوە، لابردنی ئامێرە تەقاوەکان کە لە سەربانەکەدا دانرابوون، ڕیزکردن و هەڵگرتنی هەزاران پارچە لە پەیکەری یادداشتی وێران بوون. هەڵسەنگاندنێکی تەواوی زیان، ڕێکخراو لەلایەن لوور و بڵاو کراو لە تشرینی دووەمی ٢٠١٩ـدا، پلانە تەکنیکیەکەی چەسپاند. قۆناغی دووەم، لە ٢٠٢٠ـەوە، چاکسازی مەعماری بنیاتەکە و پاراستنی هەمەلایەنی پارچەکانی ئەنجام دا. کارمەندانی میووزیوم، لە هاوکاری لەگەڵ شارەزایانی لوور، لاماسووکان، شێری نمرود، ستێلای بزم، و کارە یادداشتە دیکەکانیان لە پارچەکانی بە قەبارەی لە تەختە تا تەختەسەنگی فرە-تۆنی تۆمار، پاککردنەوە، و دیسان کۆ کردووەتەوە — ئەوەی کە چاودێرانی وەسف دەکەن وەک گەورەترین یاری پێبردنی سێ-ڕەهەندی جیهان. میووزیومەکە بۆ کردنەوەی ٢٠٢٦ بەپێی بەرنامەیە.
پێنجەم · خانووە کەلەپوورییەکانی شاری کۆن
وەراژوو یادداشتە سەرەکیە ئاینی و میووزیومیەکان، میراتی مەعماریی مووسڵ لەسەر زاراوەیەکی دیار دادەنیشت: بیتی موسوڵی، خانوی نەریتیی حەوشە-ناوەندیی موسوڵی، بنیاد نراو لە مەرمەری بڕیو-محلیی مووسڵ (کلسێکی فۆسیلگەر، بەردی سەرەکیی بنیاتنانی شارەکە)، لەگەڵ تایبەتمەندییە کاراکترەکان — حەوشەیەکی دانیشتووی ناوەندی لەگەڵ بزرینگاوێک یاخود ئەستێرە، گۆشە ناوەخۆیی نەخش-کاری بەخۆڕایی ئیوان کە لە حەوشەکەوە بۆ زەمینەی خوارەوە دەکرێتەوە، پانێلی مەرمەر لە ژووری پێشوازی سەرەکی، پەرژینە دارینە تۆڕی مەشرابیەـی پەنجەرە سەرەوەکان، سەرپۆشی گەچی نەخش-کراو لەگەڵ مۆتیفە خۆشنووسی و گوڵدانییەکان، حەوزی قووڵ بۆ پاشەکەوتکردنی ئاو. زۆر لەو خانووانە بەردەوام بۆ دوو تا سێ سەدە دانیشتوو بوون.
شاری کۆن وەک سەرتاسەرەکە — ناوەندە مێژوویییە چڕ-بنیاد کراوەکە لەسەر کەناری ڕاستی دیجلە لە نێوان باب الجدید و باب السرای — ئەو بەشی مووسڵ بوو کە بەتوندی لە کاتی شەڕی ٢٠١٧ـدا زیانی لێ کەوت؛ یونسکۆ مەزن دەکا کە نزیکەی ٨٠ لە سەدـی شاری کۆن وێران ببوو. خانووە کەلەپوورییەکان نا-هاوسەنگانە زیانیان لێ کەوتبوو: بنیاتنانی پێش-هاوچەرخیی ئەوان زیاتر بێ-بەرگری-ـیان لە بەرامبەر زیانی تەقینەوەدا کردبوو لە ساختاری بەتۆنی دواتر، و کۆڵانە بەرتەسکەکانیان ڕێگری لە گەیشتنی ئامێری قورس کردبوو بۆ هەردوو شەڕ و کاری فریاگوزاری سەرەتایی.
بەرنامەی خانووە کەلەپوورییەکانی یونسکۆ، ئەنجامدراو لەگەڵ تەمویلی یەکیەتی ئەوروپا و تەمویلکەرانی دیکە، تا شوباتی ٢٠٢٤ ١٢٤ خانوی مێژووییی بە تەکنیکە و مادە نەریتییەکان چاکسازی کردووە. هەڵبژاردنی خانووەکان پێشینەی بە بنیاتی گرنگیی مەعماریی تایبەت، ئەوانەی کە لەلایەن خاوەنەکانیان وەک خانوو دیاری کراوون کە دەیانەوێ بۆیان بگەڕێنەوە، و خانوو لە کۆمەڵە کە دەکرێ چاکبوونەوەی شارستانیی ئاستی-گەڕەیان لەنگەر بدا، دا. هەر خانوویەک پێش، لە کاتی، و دوای چاکسازی تۆمار کراوە. بەرنامەکە ئامانجێکی پاراڵێلی گەشە-پێدانی-هێزی-کار هەبووە: تا ناوەڕاستی ٢٠٢٣، نزیکەی ١٬٣٠٠ کرێکاری کەلەپووری عێراقی لە بەردتاشیی نەریتی، چاکسازی مەرمەر، گەچکاری گەچی، دارتاشی، و دەستکاریە پەیوەستەکان مەشق دراون. ICCROM و زانکۆی مووسڵ هاوبەشە سەرەکیە مەشقدانییەکان بوون؛ زۆر لە کرێکارانی مەشق دراو ژنن و زۆریشیان دەرچوون نوێی بەرنامەی مەعماریی زانکۆی مووسڵن.
کۆی ١٢٤ خانوو، لەگەڵ ئەوەشدا، تەنها بەشێکی پاشەکەوتی خانووە لە سەرنجدان پێویستە. شاری کۆن هێشتا سەدان خانوی مێژوویی لە دۆخی بەرز کاول دایە لە خۆ دەگرێ، و گفتوگۆی بەردەوام لە ناو کۆمەڵگەی کەلەپووری مووسڵدا لەسەر ئەوەی کە چاکسازییەکی تەواو ژمارەیەکی کەمتری بنیات یاخود چەسپاندنی سووکتر-دەستی ژمارەی زیاتر پێشینە بدرێ، هەن. بەرنامەی درێژخایەنتر بەشێوەیەکی بەرچاو لەلایەن ئاستی تەمویلی فیدراڵی و دەرەوەی کە بەدوای کۆتایی فەرمیی چەرخی بەرنامەی گەڕاندنەوەی ڕۆحی مووسڵدا دێ، دیاری دەکرێ.
شەشەم · میراتی ئاینی دیکە
وەراژوو جامعی النوری و دوو کلیسا سەرەکییەکە، میراتی ئاینی مووسڵ تۆڕێکی مزگەوتی مێژوویی، مقامەکان، کلیساکان، و قەبرە یادداشتی گرنگیی کلتووری قووڵی لە خۆ گرتبوو. زۆر لێیان لە کاتی داگیرکاریدا زیانیان لێ کەوت یاخود وێران بوون:
قەبری پێغەمبەر یۆنس، لەسەر تەلی کەناری ڕۆژهەڵات کە ناوەکەی هەڵدەگرێ — بەمێژوویی لەلایەن موسوڵمانان، مەسیحییەکان و جوولەکەکانەوە وەک شوێنی ناشتنی پێغەمبەری پەرتووکی پیرۆز/قورئانی ڕیزلێگیراو — لەلایەن داعشەوە لە ٢٤ تەمووزی ٢٠١٤ـدا وێران کرا. کاری هەڵکۆڵینەی شوێنکەوتوو لە شوێنەکەدا پاشماوەی بەرچاوی کۆشکی ئاشووریی ژێرەوەی سەدەی هەشتەمی پێش زایینی دەرکرد، کە بەزیادە چاوەڕێ کرابوو بەڵام هەرگیز هەڵنەکۆڵرابوو؛ ئەمە دەرئەنجامێکی نا-بەنیازی ئاسەواری وێرانیی بووە. نۆژەنکردنەوەی مزگەوتی یۆنس خۆی بەناو قۆناغەکاندا لە ژێر وەزارەتی ئەوقافی عێراق ئەنجام دراوە.
مزگەوتی الأغوات، مزگەوتێکی بچووک بەڵام لە ڕووی مێژووییەوە گرنگی سنیی لە شاری کۆندا، لەلایەن یونسکۆوە وەک بەشێکی مبادرەی گەڕاندنەوەی ڕۆحی مووسڵدا چاکسازی کراوە. چاکسازییە مزگەوت-بچووکی هاوشێوەکان لە سەرتاسەری شاری کۆندا ئەنجام دراون. مقامی ئیمام عون الدین، مقامێکی سنیی سەدەی سێزدەهەمی ناوبراو بەکاری تەختە بەردینی شیرین-سپی، لەلایەن داعشەوە وێران کرا و لە نۆژەنکردنەوەدایە. زۆر مقام، قەبر، و شوێنی پیلگرینی بچووکی دیکە وێران کران یاخود زیانیان لێ کەوت.
میراتی مەسیحی وەراژوو الساعە و الطاهرە کلیسای مار توما (سان توماس)، کاتیدراڵی کلدانیی مار بوسیون، کلیسای مار حودانی، کلیسای ئۆرسۆدۆکسی سریانی مار تەهمەزگەرد، و زۆر چاپێل و کۆنڤێنتی بچووکتر لە خۆ دەگرێ. چاکسازی نا-یەکسان پێشکەوتووە — هەندێ لەلایەن دەسەڵاتە دیۆسی و کۆنڤێنتی تاکەکەسییەوە لە کار لەگەڵ هاوبەشە نێودەوڵەتییەکاندا چاکسازی کراون، دیکەش لە لیستی چاوەڕێ ماون. کۆمەڵگەی مەسیحی مووسڵ، کە نزیکەی ٥٠٬٠٠٠ کەسی لە سەرەتای ٢٠٠٠ـەکاندا هەبوو، لە کاتی داگیرکاریدا بۆ چەند هەزار کەس داکەوت؛ گەڕانەوەی پاش-٢٠١٧ بەشێکی، ژمارەکەی هێناوەتە دەوری ١٠٬٠٠٠–١٥٬٠٠٠، لەگەڵ زۆربەی دیاسپۆراکە دیسان نیشتەجێ بووە لە شوێنی دیکەی عێراق یاخود لە دەرەوەدا.
میراتی ئاینیی ئێزیدی لە قەزای شنگاڵدا بەتایبەتی بەتوندی کاریگەری لێ کەوت. کۆمپلێکسی پەرستگای سەرەکیی ئێزیدی لە لالش (لە قەزای شێخان، نەینەوا، بەڵام لە هاوکاری لەگەڵ حکومەتی هەرێمی کوردستاندا بەڕێوە دەبرێ) لەلایەن داعشەوە داگیر نەکرابوو، و گرنگترین شوێنی پیلگرینی ئێزیدی دەمێنێتەوە. مقامە ئێزیدییەکان لەسەر چیای شنگاڵ و لە گوندە لار پێی-چیاییەکاندا بەتوندی زیانیان لێ کەوت یاخود وێران بوون؛ نۆژەنکردنەوە لە هاوبەشیدا لەگەڵ بنیاتی Yazdaـی و دیاسپۆرای نێودەوڵەتیی ئێزیدی ئەنجام دراوە.
حەوتەم · شوێنە ئاشوورییە کۆنەکان: نەینەوا، نمرود، خۆرسەباد
پارێزگاکە ناوەکەی لە نەینەوا (نِنوا) دەهێنێ، پایتەختی ئاشووری کۆن کە تەلەکانی — تل کۆیونجیک و تل نبی یۆنس — لەسەر کەناری ڕۆژهەڵاتی دیجلە لە ناو شاری هاوچەرخی مووسڵدا دادەنیشن. نەینەوا گەورەترین شار لە جیهاندا بوو لە لووتکەی سەدەی حەوتەمی پێش زایینی لە ژێر سەنحاریب (٧٠٤–٦٨١ پێش زایینی)، لەگەڵ کۆشکی یادداشتی (کۆشکی باشووری ڕۆژئاوای سەنحاریب و کۆشکی باکووری ئاشورپانیپال)، دیوارەکانی شار بە دەوری ١٢ کیلۆمەتری لەگەڵ هەژدە دەرگا، کتێبخانەی ئاشورپانیپال (کە جۆرە خۆڵنووسی نووسراوەکانی ئەپۆسی گلگامێش و ئەپۆسی دروستکردنی بابلی پاراستبوو)، و سیستەمە بەڕێوەبردنی ئاوە ئاڵۆزەکان کە شارەکەیان لە کاناڵی خینیس ٦٠ کیلۆمەتر لە باکوور دابین دەکرد. شارەکە لەلایەن هاوپەیمانیی میدی-بابلییەوە لە ٦١٢ پێش زایینی تالان کرا و هەرگیز بەتەواوی وەک ناوەندی شارستانی گەورە چاک نەبووەوە؛ تەلەکان بەردەوام بەشێوەی ئاسەواری لێکۆڵینەوەیان لێ کراوە لە هەڵکۆڵینە بریتانیە ١٨٤٠ـەکانەوە.
داگیرکاری داعش بۆ شوێنە ئاسەوارییەکانیش درێژ بوو. لە نەینەوا، دەرگاکانی دیوارە کۆنەکان — دەرگای مەشکی، دەرگای ئەدەد، دەرگای نیرگال — بەلدۆزەر یاخود بە دینامیت تەقێندران؛ نەخشە بەستەکانی کۆشکی باشووری ڕۆژئاوا، دەرکراو لەلایەن هەڵکۆڵینەکانی سەدەی نۆزدەهەم و پارێزراو لە ژێر سەرپۆشی هاوچەرخدا لە ١٩٧٠ـەکانەوە، زیانیان لێ کەوت. هەڵکۆڵینەکان لە تل نبی یۆنس، ئەنجام دراو پاش وێرانی مزگەوتی یۆنس، پاشماوەی بەرچاوی کۆشک دەرخستوون؛ بنیاتنانەوەی دەرگاکان لەلایەن تیمێکی عێراقی-نێودەوڵەتی کە لەلایەن میووزیومی زانکۆی پێنسیلڤانیا و SBAHـی عێراقەوە ڕابەرایەتی دەکرێ، ئەنجام دراوە، لەگەڵ بنیاتنانەوەی دەرگای مەشکی لە ٢٠٢٢ـدا تەواو کراوە.
نمرود (کَلخو)، پایتەختی ئاشووری لە ژێر ئاشورناسرپال II (٨٨٣–٨٥٩ پێش زایینی) نزیکەی ٣٠ کیلۆمەتر باشووری مووسڵ، شوێن بوو کە لێی شێری نمرود، ستێلای بزم، و زۆر لە کارە یادداشتیەکانی میووزیومی مووسڵ وەشاون. داعش ئامێری قورسی بەکار هێنا بۆ ڕووخاندنی ساختارە کۆشک ماوەکانی نمرود لە ئاداری ٢٠١٥ـدا. شوێنەکە لە ٢٠١٨ـەوە بەپێشکەوتن لەلایەن تیمی SBAHـی عێراقی لە هاوبەشیدا لەگەڵ سندوقی ئاسەوارانی جیهانی و دامەزراوەی Smithsonian چاکسازی کراوە؛ ساختاری کۆشکی باکووری-ڕۆژئاوا بەشێکی بنیاد نراوەتەوە.
خۆرسەباد (دور-شارۆکین)، پایتەختی کورتەی سارگۆن II (٧٢٢–٧٠٥ پێش زایینی) نزیکەی ١٥ کیلۆمەتر باکووری ڕۆژهەڵاتی مووسڵ، کەمتر لە شوێنە دیکەکان زیانی لێ کەوتبوو بەڵام پەیکەری پارێزەری هەڵکۆڵراو و نەخش بەستە کاریگەری لێ کرابوو. شوێنەکە لە ٢٠١٨ـەوە بەپێشکەوتن دیسان چەسپێندراوە.
شوێنە کۆنە دیکەکان لە پارێزگاکەدا — حەزر، شارە کاروانی-سەردەمی فارسی لە بیابانی باشووردا کە شوێنی میراتی جیهانیی یونسکۆیە، هەرچەندە ئێستا لە ٢٠١٥ـەوە لە لیستی میراتی جیهانی لە مەترسیدا؛ تل حەلەف، شوێنی نموونەی کلتووری نیولیتیی هاوناوەکەی؛ و کۆنڤێنتە مەسیحیە کۆنەکانی دەشتی نەینەوا وەک مار بهنام، مار مەتای، و ڕابن هرمزد — هەر یەکێکیان مێژووی چاکسازی خۆیی هەڵگرتووە، لەگەڵ ئاستی جیاوازی تەواوبوون تا ٢٠٢٦.
هەشتەم · ئەو کارەی کە دەمێنێتەوە
دەستکەوتە سەرنامەییەکانی نۆژەنکردنەوەی کەلەپووری مووسڵ لە ٢٠١٧ـەوە بەرچاون. سێ لە چوار یادداشتی هەرە دیاری کەلەپووریی شارەکە — جامعی النوری و منارەی الحدباء، کۆنڤێنتی الساعە، و کلیسای الطاهرە — چاکسازی کراون، لەگەڵ چوارەمەکە (میووزیومی مووسڵ) بەپێی بەرنامەی کردنەوەی ٢٠٢٦. ١٢٤ خانوی کەلەپووری چاکسازی کراون؛ ١٬٣٠٠ کرێکاری کەلەپووری مەشق دراون؛ دەرگاکانی شوێنە ئاشوورییە کۆنەکان دەستی بە بنیاتنانەوە کردووە؛ زۆر مقام و کلیسای بچووکتر چاکسازی کراون.
کارەکەی کە دەمێنێتەوە، لەگەڵ ئەوەشدا، زۆر گەورەترە. لە نزیکەی ٥٠ یادداشتی کەلەپوورییی تۆمارکراوی شارەکە کە وێران بوون یاخود زیانیان لێ کەوتبوو، کەمتر لە نیویان بەفەرمی چاکسازی کراون؛ ئەوی دیکە چاوەڕێی تەمویلن. شاری کۆن، بەپێی مەزن کراوە جیاوازەکان، لە نێوان ٤٠٠ و ٨٠٠ خانوی مێژوویییی ماو لە خۆ دەگرێ؛ ١٢٤ـیان چاکسازی کراون. ژمارەی مقام، کلیسای بچووکتر، و گۆڕستان چاوەڕێی سەرنجن. میراتی ئاینیی ئێزیدی لە شنگاڵدا هەوڵی نۆژەنکردنەوەی بەردەوام لە لانیکەم دەیەی داهاتوودا پێویستە. زۆر لە شوێنە کۆشکە ئاشوورییە کۆنەکانی نەینەوا و نمرود تەنها بەشێکی چاکسازی کراون. تواناێی SBAH بۆ پاراستنی یادداشتە چاکسازی کراوەکان لە دوور-دیاری درێژدا — لە بەرامبەری بایی-سەرەوەی فشاری کلیمایی، گوشاری شارستانی، و سنوورداری بودجە — وەبەرهێنانی فیدراڵیی بەردەوام و هاوبەشیی نێودەوڵەتیی بەردەوام پێویستە.
هاوسەنگ گرنگ پرسی ئەوەیە کە نۆژەنکردنەوە بۆ چییە. دانیشتووانی مووسڵ، وەک لە وەڵامی گشتی بۆ ڕێوڕەسمەکانی کردنەوەی ١ ئەیلوولی ٢٠٢٥ـدا دەربڕاون، چەند جار هەڵوێستێکیان جەخت کردووە کە، لە چەند ڕاستێکدا، لەگەڵ مۆدێلی نێودەوڵەتی-ڕابەرایەتی کراوی نۆژەنکردنەوەی تا ئێستا، لە کێشمەکێشدایە: ئەرکی پیرۆزی بنیاتنانەوەی کەلەپووری شارەکە لە دوور-دیاری درێژدا دەبێ بۆ دەوڵەتی عێراقی و گەلانی موسوڵی خۆیان بێ، لەگەڵ پشتیوانیی نێودەوڵەتی وەک تەواوکار نەک وەک سەرەکی. ئەمە پرسێکە بۆ سەردەمی پاش-گەڕاندنەوەی ڕۆحی مووسڵ، کە لێی تواناێی دامەزراوەیی بنیاد نراو لە ماوەی بەرنامەی نێودەوڵەتیدا پێویستی بە کۆچ بکا، لە قۆناغە پێوەرکراوەکاندا، بۆ ناو دامەزراوە گشتیە عێراقییەکان: SBAH، بەڕێوەبەرایەتیی ئاسەوارانی مووسڵ، دەسەڵاتە ئاینییە پەیوەستەکان، بەرنامەکانی مەشقدانی زانکۆی مووسڵ و زانکۆی تەکنیکیی باکوور، و میووزیومی کلتووریی مووسڵ خۆی.
ئەوەی کە لەلایەن کاری نێوان ٢٠١٨ و ٢٠٢٦ـدا نیشاندراوە، ئەوەیە کە ئەو کۆچە دەکرێ. نۆژەنکردنەوەی منارەی الحدباء — ڕابەرایەتی کراو بەتەکنیکی لەلایەن شارەزایانی نێودەوڵەتییەوە بەڵام ئەنجام دراو لەسەر زەویدا لەلایەن بەردتاش و خشتدروستکارە موسوڵییەکان، لەگەڵ هێزی کاری کەلەپووری محلیی مەشق دراو کە بۆ قۆناغی داهاتوویی کار بەردەست دەبێ — حاڵەتی بەڵگەیە. کردنەوەی میووزیومی مووسڵ لە ٢٠٢٦ـدا، ئەگەر بەرنامەکە بپارێزرێ، دووەم دەبێ. پرسی، کاتێک منارەی ٨٥٠ ساڵە دیسان وەک سەدانە لێی بەسەر شاری کۆندا لار دەبێتەوە، ئەوەیە کە ئایا ٨٥٠ ساڵی داهاتوو میراتی شارەکە درێژ دەکرێتەوە یاخود تەنها دەپارێزرێ.
سەرچاوەکان
- UNESCO (٢٠١٨–٢٠٢٥). گەڕاندنەوەی ڕۆحی مووسڵ — ڕاپۆرتە بەرنامەیی، تۆماری یادداشت-بە-یادداشت.
- UNESCO (١ ئەیلوول ٢٠٢٥). ڕێوڕەسمی کردنەوەی فەرمیی جامعی النوری، کۆنڤێنتی الساعە، و کلیسای الطاهرە.
- وەزارەتی کلتووری ئیمارات (٢٠١٨، ٢٠٢٥). ڕاگەیاندنە دەربارەی نۆژەنکردنەوەی پەیمان ٥٠٫٤ ملیۆن دۆلاری ئەمریکی و کردنەوەی فەرمی.
- ALIPH (٢٠١٧–٢٠٢٥). تۆماری پڕۆژەی میووزیومی کلتووریی مووسڵ — پەیمانی ١٥٫٨ ملیۆن دۆلاری ئەمریکی.
- Musée du Louvre (٢٠١٩). هەڵسەنگاندنی زیانی میووزیومی مووسڵ، تشرینی دووەمی ٢٠١٩.
- Smithsonian Institution (٢٠١٨–٢٠٢٥). تۆماری پڕۆژەی چەسپاندنی و مەشقدانی میووزیومی مووسڵ.
- World Monuments Fund (٢٠٢٠–٢٠٢٥). تۆماری چاکسازی مەعماریی میووزیومی مووسڵ و شوێنی نمرود.
- ICCROM (٢٠١٩–٢٠٢٤). تۆماری مەشقدانی هێزی کاری کەلەپوور، ١٬٣٠٠ کرێکاری مەشق دراو.
- Acetoso, M.R. (٢٠٢٤). یادداشتە تەکنیکییەکان لەسەر بنیاتنانەوەی منارەی الحدباء، یونسکۆ.
- یونسکۆ / زانکۆی مووسڵ (٢٠١٩–٢٠٢٠). ڕاپرسیی ڕای گشتیی موسوڵی لەسەر نۆژەنکردنەوەی منارە — ٩٤٪ـی پشتیوانی بۆ نۆژەنکردنەوەی مێژوویی-ڕاست.
- AP / Hadi Mizban (١٣ تشرینی دووەمی ٢٠٢٤). تۆمارکردنی وێنەییی تەواوبوونی منارە.
- University of Pennsylvania Museum / Iraqi SBAH (٢٠٢٢). تۆماری چاکسازی شوێنی نەینەوا و دەرگای مەشکی.
- Yazda Foundation (٢٠١٨–٢٠٢٤). تۆماری چاکسازی میراتی ئاینیی ئێزیدی لە شنگاڵدا.
- وەزارەتی ئەوقافی عێراق (٢٠١٨–٢٠٢٤). ڕاپۆرتی نۆژەنکردنەوەی مزگەوتی یۆنس و چاکسازییە مزگەوت-بچووکی شاری کۆن.
- ویکیپیدیا (٢٠٢٥). «جامعی گەورەی النوری»، «منارەی الحدباء»، «میووزیومی مووسڵ»، «نمرود»، «خۆرسەباد»، «حەزر».
- Geary, G. (١٨٧٨). Through Asiatic Turkey — وەسفی سەدەی نۆزدەهەمی منارەی الحدباءی لار.
- Ibn al-Athīr (سەدەی سێزدەهەم). الکامل فی التاریخ — ڕیوایەتی بنیاتنانی جامعی النوری لەلایەن نور الدین.
- کۆنفرانسی نێودەوڵەتیی کوێت بۆ نۆژەنکردنەوەی عێراق (شوبات ٢٠١٨). ڕاگەیاندنی دامەزراندنی گەڕاندنەوەی ڕۆحی مووسڵ.
- سەرۆکی وەزیران، عێراق (١ ئەیلوول ٢٠٢٥). قسە و ڕاگەیاندنە لە کاتی ڕێوڕەسمی کردنەوەی فەرمی.
- Bahrani, Z. و دیکە (٢٠٢٤). توێژینەوەی ئاکادیمی لەسەر چاکسازی شوێنە ئاشوورییەکانی پاش-٢٠١٧.