Ninova'nın mirası ve yeniden inşası.

El-Nuri Camii ve 850 yaşındaki El-Hadbâ Minaresi'nden Es-Saa Manastırı ve Et-Tâhira Kilisesi'ne; Musul Müzesi ve 124 miras evden Ninova, Nemrut ve Khorsabad'ın antik Asur alanlarına — modern dönemin en büyük savaş sonrası kültürel yeniden inşasının kaynak temelli bir özeti.

Daiş, 21 Haziran 2017'de el-Nuri Camii'ni ve el-Hadbâ Minaresi'ni patlattığında — Irak kuvvetlerinin kenti geri almasından yalnızca birkaç hafta önce — eylem, yirmi birinci yüzyılın en büyük kasıtlı kültürel yıkımını oluşturdu. Yıkılan yalnızca tek tek yapılar değildi, 850 yıldır şehrin siluetini tanımlayan mimari-dini mirasın kendisiydi. Kurtuluştan sonraki aylarda, uluslararası ve Musullu gözlemciler tek bir önermede birleştiler: miras yeniden inşası, kentin Daiş sonrası yenilenmesinin temel işi haline gelecekti.

2017'den bu yana yeniden inşa dikkat çekici olmuştur. El-Nuri Camii ve El-Hadbâ Minaresi resmî olarak 1 Eylül 2025'te yeniden açıldı. Es-Saa Manastırı'nın iç mekânları Şubat 2024'te tamamlandı ve çanları cami ile birlikte çaldı. Et-Tâhira Kilisesi Eylül 2024'te Süryani Katolik cemaatine geri verildi. Musul Müzesi 2026'da açılışı planlanmaktadır. 124 miras ev geleneksel tekniklerle yenilendi. Bu kayıt, eşya eşya, neyin kaybedildiğini, neyin yeniden inşa edildiğini, kim tarafından ve hangi maliyetle ve neyin kalmaya devam ettiğini belgelemektedir.

i. Genel bakış ve UNESCO girişimi

Musul'un miras yeniden inşasının ana aracı, Şubat 2018'de Kuveyt'teki Irak Yeniden İnşası için Uluslararası Konferans'ta başlatılan UNESCO'nun Musul'un Ruhunu Diriltme girişimidir. Girişim, bazı ölçütlerle UNESCO'nun şimdiye kadar üstlendiği en yüksek profilli savaş sonrası kültürel iyileşme programıdır. Üç beyan edilen sütunu miras, kültürel yaşam ve eğitim'dir; bu kayıt birincisi ile ilgilenmektedir. Program toplam olarak 15 ortak arasında 115 milyon ABD dolarını harekete geçirmiştir. En büyük tek katılımcı, Birleşik Arap Emirlikleri'dir; Nisan 2018'de el-Nuri Camii, el-Hadbâ Minaresi, Es-Saa Manastırı ve dua evi ile Et-Tâhira Kilisesi için 50,4 milyon ABD doları taahhüt etti. Avrupa Birliği 20 milyon avro ile takip etti; sonraki katkılar Kore Cumhuriyeti, Almanya, Fransa, Amerika Birleşik Devletleri ve diğer hükümetlerden geldi. Iraklı eş finansman, Kültür Bakanlığı ve Antika ve Miras Devlet Kurulu (SBAH) yoluyla katkıda bulunulmuştur.

İki başka çerçeve UNESCO girişimini tamamlar. Birincisi, 2017'de Fransız ve Emirati girişimiyle kurulan Çatışma Alanlarında Mirasın Korunması Uluslararası İttifakı'dır (ALIPH); ALIPH, Musul Müzesi yenilemesini kuruluşundaki amiral projesi haline getirdi; ilk 1,3 milyon dolarlık hibe yalnızca müze için toplam 15,8 milyon dolar'a taahhüt edildi. İkincisi, BAE Kültür Bakanlığı ile Irak federal yetkilileri arasında 2019 "Hoşgörü Yılı" anlaşması altında yürütülen ikili kültürel mülk koruma programıdır; bu program Es-Saa ve Et-Tâhira kiliselerini orijinal el-Nuri Camii taahhüdüne eklemiştir.

Uygulama, Iraklı Antika ve Miras Devlet Kurulu ile çalışan az sayıda uzman kuruluşa dayanır. UNESCO, cami-minare kompleksi, iki ana kilise ve miras evlerin denetimini üstlendi. Musul Müzesi, olağanüstü beş ortaklı bir konsorsiyum tarafından yönetilmektedir (Irak SBAH, Musul Müzesi kendisi, Louvre Müzesi, Smithsonian Institution, Dünya Anıtlar Vakfı; ALIPH finansmanıyla). Uluslararası Kültürel Mülkün Korunması ve Restorasyonu Araştırma Merkezi (ICCROM) miras işgücünü eğitti. Musul Üniversitesi, Kuzey Teknik Üniversitesi ve El-Hadba Üniversitesi akademik ve teknik uzmanlık katkıda bulunmuşlardır (NTU, 2024'ten itibaren Musul Eski Şehir'in Miras Korunması ve Yeniden İnşası için UNESCO Kürsüsü'nü taşımıştır). Boyunca, ilke geleneksel tekniklerde eğitilmiş Musullu yerel işgücünün — taş ustaları, alçıcılar, mermerciler, marangozlar, tuğla yapımcıları — mümkün olduğu kadar büyük kullanımı olmuştur.

ii. El-Nuri Camii ve El-Hadbâ Minaresi

El-Nuri Ulu Camii (Câmiu'n-Nûri), 1172–1173'te Nureddin Mahmud Zengi tarafından inşa edildi; Musul ve Halep'in Atabeyi, Haçlı Seferleri'nin düşmanı, Şam'ın fatihi, ölümünden kısa süre önce. İbnü'l-Esir'in tarihinde kaydedilen yerel rivayet, Nureddin'in alana bizzat at sırtında geldiğini, alanı işaretlemek için komşu Ebu Hâcer Camii'nin minaresine çıktığını ve hiçbir komşu evin veya dükkânın sakinlerinin gönüllü rızası olmadan içine alınmaması konusunda kesin talimatla inşaat emri verdiğini belirtir. Cami daha sonra sekiz asırdan fazla şehrin başlıca Cuma camilerinden biri olarak hizmet etti.

Caminin en ünlü özelliği, minaresi el-Hadbâ idi (tam anlamıyla "kambur"). İlk inşa edildiğinde, minare 45 metre yüksekliğinde silindirik tuğladan ibaretti; yedi tuğla işçiliği bandı yukarı doğru artan karmaşıklıkta geometrik desenlerle. Tasarım, İran ve Orta Asya minare gelenekleriyle çağdaştı; Mardin, Sincar ve Erbil'de muadilleri vardı. Stili ilk inşa edildiğinde dikti. On dördüncü yüzyıl gezgini İbn Battuta'nın ziyareti zamanında, minare eğilmeye başlamıştı ve daha sonra ona uygulanacak takma adı kazandı. Sonraki altı yüzyıl boyunca, eğim ölçülebilir biçimde arttı; ta ki üst yapı düzlemden yatay olarak yaklaşık 1,6 metre uzanana kadar — on dokuzuncu yüzyıl gezgini Grattan Geary'nin tanımladığı gibi, "selam veren bir adam" gibi bir stildi. Minare, Iraklı 10.000 dinar kâğıt parasında resmedilmişti ve çoğu Musullu için şehrinin başlıca görsel sembolüydü.

4 Temmuz 2014'te, Musul'un Daiş eline geçmesinden yalnızca birkaç hafta sonra, grubun lideri Ebu Bekir el-Bağdadi caminin minberinde Cuma hutbesi verdi ve sözde hilafetin kurulduğunu ilan etti. Cami daha sonra işgalci otorite için sembolik öneme sahip oldu. Irak kuvvetleri 2017 baharında Eski Şehir'e yaklaşırken, halk son bir umutsuz çabayla yıkımı engellemek için minarenin etrafında insan zinciri kurdu. Zincir tuttu; cami tutmadı. 21 Haziran 2017 gecesi, Daiş hem caminin hem de minarenin içindeki patlayıcıları patlattı ve onları yıktı. O zamanki Irak Başbakanı Haydar el-Abadi yıkımı işgalci otoritenin "resmi yenilgi itirafı" olarak nitelendirdi.

[ Fotoğraf eklenecek: Yenilenmiş El-Hadbâ Minaresi ]

Yenileme Birleşik Arap Emirlikleri tarafından 23 Nisan 2018'de duyuruldu; BAE, Musul'un Ruhunu Diriltme girişiminin tek en büyük restorasyon projesi olacak olan için 50,4 milyon ABD dolarını taahhüt etti. İlk aşama, 2018'den 2022 başına kadar, hazırlıktı: derin yapısal, jeolojik ve arkeolojik incelemeler; yaklaşık 21.000 metre küp molozun dikkatli kaldırılması (yaklaşık 6.000 metre küp tuğla parçası yeniden kullanım için saklandı); UNESCO ve Musul Üniversitesi tarafından yürütülen ve katılımcıların yüzde 94'ünün minarenin yıkımdan önce olduğu gibi tam olarak yeniden inşa edilmesini istediği bir Musul kamuoyu anketi; ve cami kompleksinin restorasyonu için uluslararası tasarım yarışması, 2021'de Mısırlı-Iraklı bir takım tarafından kazanıldı.

Minarenin aktif yeniden inşası Şubat 2022'de başladı. Tarihsel eğim biçimi korunarak tamamen tuğla işçiliğinde yeniden inşa etme kararı verildi — yüzyıllarca bu ölçekte kullanılmamış bir teknik. Ana yenileme tasarımcısı Maria Rita Acetoso, mühendislik zorluğunu tanımladı: 40 metrelik silindirik tuğla şaftı 1,6 metre yatay eğimle, iç çift-sarmal merdivenle ve yedi tuğla işçiliği bandıyla, kendisi hem yüzyıllar süren yerleşmeden hem de 2017 patlamasından zayıflamış tarihsel temel üzerine yeniden inşa etmek. Benimsenen eğim, tuğla sıralarının kasıtlı yerleştirilmesiyle, derzlerin güçlendirilmesi için yerel mühendislik iyileştirmeleriyle başarıldı. Molozdan kurtarılan tarihsel parçalar mümkün olduğu yerde yeniden kullanıldı; aralarında tuğla işçiliği dış panelleri vardı. Minare, 13 Kasım 2024 sabahı yaklaşık 10:30'da bir Iraklı bayrağıyla tamamlandı — restorasyonun sembolik sonu.

Daha geniş cami kompleksi 2014 öncesi planına göre yeniden inşa edildi; geleneksel tekniklerle ve önemli ölçüde uyumlu modern iyileştirmelerle (modern yangın güvenliği altyapısı, iklim kontrolü ve erişilebilirlik). Cami 2024 sonlarında namaz için yeniden açıldı; resmî açılış 1 Eylül 2025'te gerçekleşti; bir törende Irak Başbakanı Muhammed Şia es-Sudani, UNESCO Genel Direktör Yardımcısı Qu Xing'in (Genel Direktör Audrey Azoulay yerine), BAE Kültür Bakanı Şeyh Salim bin Halid el-Kasımi ve eski Bakan Nura el-Kâ'abi ve Avrupa Birliği delegasyonu katıldı. Minare, Musul'un siluetinin asıl dikey simgesi olarak tarihsel rolünü yeniden kazandı.

iii. Es-Saa Manastırı ve Et-Tâhira Kilisesi

Musul'un ana Hristiyan miras anıtları, ikisi de Eski Şehir'de ve ikisi de el-Nuri Camii ile birlikte restore edilmiş, Saatli Meryem Ana Dominikan Manastırı'dır (Es-Saa, "Saat") ve Beyaz Saf Kilisesi Süryani Katolik Kilisesi'dir (Et-Tâhira).

Es-Saa Manastırı, 1870'te Mezopotamya'daki ilk Papalık Dominikan misyonu tarafından kuruldu; manastır kilisesi 1862 ile 1873 arasında inşa edildi. Kuruluşundan itibaren manastırın üç katmanlı bir karakteri vardı: dini, kilise ve seminerle; kültürel ve eğitimsel, erkekler ve kızlar için okullarla (1881'den sonra Irak'ta kadınlar için ilk öğretmen yetiştirme koleji dahil) ve Mezopotamya'da ilk olan bir matbaa; ilk Arapça İncil'i, ilk Kürtçe dilbilgisini ve önemli bir teolojik ve akademik çalışma külliyatı üretti; ve insancıl, fakirlere bir hastane ve misyonla. 1880'de Fransız İmparatoriçe Eugénie de Montijo (Napolyon III'ün eşi), Dominikanların 1870'lerdeki tifüs salgını sırasında Musullulara hizmetlerini takdirle, ünlü saat kulesini bağışladı; 1881'de yerleştirilen dört yüzlü saat, her saat başı çaldı ve adını — Es-Saa, "Saat" — komşu mahalleye verdi. Manastır kilisesi, bir merkezi avlu etrafında, her biri büyük bir kubbeyle eşit ölçüde iki neften oluşur.

2014–2017 işgali sırasında, Es-Saa kompleksi yağmalandı ve yıkıldı: kilise topçu ateşi ve patlayıcılarla hasar gördü, matbaa kütüphane ve arşivi yıkıldı, manastır yaşam alanları ve dış yapılar parçalandı. UNESCO, kilisenin stabilizasyonunu 2020'de Dominikan Tarikatı ile resmî onayla başlattı; restorasyon 2021'den itibaren hızlandı. Kilisenin iç mekânları tamamlandı ve dua evi — komşu bir yapı — ALIPH finansmanıyla çok amaçlı bir eğitim ve kültür merkezi olarak restore edildi; o merkez üzerindeki çalışma Şubat 2024'te tamamlandı. Manastırın ana restorasyonu 2024 başında tamamlandı ve resmî olarak, el-Nuri Camii ve Et-Tâhira Kilisesi ile birlikte 1 Eylül 2025'te yeniden açıldı.

Et-Tâhira Kilisesi, Beyaz Saf Kilisesi Süryani Katolik Kilisesi, Eski Şehir'in kalbinde mevcut biçiminde 1862'de yeniden açıldı. Kilise, Musul'da 800 yıllık Süryani tarihî varlığına dayanan daha eski unsurları korur; sürekli olarak modern dönem boyunca, en şiddetli topluluk krizleri evrelerinde kısa kesintilerle birlikte, Süryani Katolik cemaati için ana bir ibadet alanı olmuştur. 2014–2017 işgali sırasında Et-Tâhira ağır hasar gördü: duvarlar yıkıldı, çatı çöktü, iç mekân yağmalandı. UNESCO, BAE finansmanlı Musul'un Ruhunu Diriltme bileşeni altında 2020'de restorasyona başladı. Çalışma geleneksel teknikleri kullandı; Musullu Süryani Katolik zanaatkârların alçı işi restorasyonu, ahşap ikonostasis yeniden inşası ve litürjik nesnelerin kurtarılmasında önemli katkılarıyla. Et-Tâhira Eylül 2024'te Süryani Katolik cemaatine geri verildi; çanlar — orijinal çanlardan parçalar dahil malzemelerden yeniden döküldü — 2014'ten beri ilk kez çaldı. Resmî yeniden açılış cami ve manastırla 1 Eylül 2025'te aynı zamanda gerçekleşti.

iv. Musul Müzesi

Musul Kültür Müzesi (Methafu Hadâreti'l-Mevsıl), Bağdat'taki Irak Ulusal Müzesi'nden sonra Irak'taki en büyük ikinci müzedir. 1952'de komşu kraliyet alımı odasında kuruldu, 1974'te müze alımı bahçesinde inşa edilen mevcut modern daha büyük yapısına taşındı; galeriler ve depo alanları önemli ölçüde genişletildi. Müzenin koleksiyonları dört tema etrafında düzenlenmişti: tarihöncesi galeri; Ninova, Nemrut ve Khorsabad'daki kazılardan anıtsal heykellerle Asur galerisi; güney Ninova çölündeki Pers dönemi kervan kentinden malzemelerle Hatra galerisi; ve erken İslam ve İslam ortaçağ dönemlerinden malzemelerle İslam galerisi.

Koleksiyonun en anıtsal parçaları — 2003'te güvenli depoya kaldırılmamış olanlar — büyük Nemrut'un Aslanı'nı (II. Asurnasirpal saltanatından, dokuzuncu yüzyıl Önce-Ortak-Çağ, tanrıça Şarrat-Niphi tapınağının bir çift koruyucu taş figüründen biri); anıtsal lamassu çiftleri (Ninova veya Nemrut'tan kanatlı insan başlı boğalar, saray kapılarının Asur koruyucu figürleri); II. Asurnasirpal'in Ziyafet Steli (kralın Nemrut'taki yeni sarayı açma şenliklerini kaydeden dört tonluk bir taş parçası); II. Asurnasirpal'ın taht tabanı; ve değerli erken İslamic ahşap minberi içerdi.

26 Şubat 2015'te Daiş militanları, müzenin Asur anıtsal heykellerinden bazılarını balyozlar ve pnömatik matkaplarla yok ettikleri bir video yayınladı. Nemrut'un Aslanı, her iki lamassu, taht tabanı ve diğer ana parçalar parçalandı veya tamamen yıkıldı. Ziyafet Steli ağır hasar gördü. Müzenin kütüphanesindeki yaklaşık 28.000 nadir kitap ve el yazması yakıldı. Bilinmeyen ama önemli sayıda küçük eser çalındı ve uluslararası antika piyasalarında dağıldı; bazıları 2017'den beri kurtarıldı, diğerleri kurtarılmadı.

Restorasyon, 2018'den bu yana olağanüstü beş ortaklı bir konsorsiyum aracılığıyla yürütülmektedir: Iraklı Antika ve Miras Devlet Kurulu (SBAH); Musul Kültür Müzesi'nin kendisi, geri dönen personeliyle; Louvre Müzesi (Paris), koleksiyonlar ve sergi tasarımı önderliği; Smithsonian Institution (Washington), yapı stabilizasyonu ve personel eğitimi önderliği; ve Dünya Anıtlar Vakfı, 2020'de katıldı, mimari restorasyon önderliği. Finansman büyük ölçüde 2017'de Fransız ve Emirati girişimiyle kurulan ve Musul Müzesi'ni amiral kuruluş projesi yapan ALIPH tarafından sağlanmıştır; ilk 1,3 milyon dolarlık hibe yalnızca müze için 15,8 milyon dolar taahhüt edildiğine kadar büyüdü.

Çalışma dikkatli aşamalarda ilerledi. İlk aşama, 2018–2020, yapıyı güvence altına aldı: kapıları güçlendirme, pencereleri değiştirme, dış perimetreleri güçlendirme, çatıda yerleştirilmiş patlayıcı cihazları kaldırma, parçalanmış heykellerin binlerce parçasını listeleme ve depolama. Louvre tarafından yürütülen ve Kasım 2019'da yayınlanan kapsamlı bir hasar değerlendirmesi teknik planı belirledi. İkinci aşama, 2020'den itibaren, binanın yapısal restorasyonunu ve parçaların ayrıntılı korunmasını yaptı. Müze personeli, Louvre uzmanlarıyla işbirliği içinde, lamassular, Nemrut'un Aslanı, Ziyafet Steli ve diğer anıtsal eserleri parçalardan — fayans boyutlarından çok tonluk taşlara — tanımladılar, temizlediler ve yeniden monte ettiler; gözlemcilerin dünyanın en büyük üç boyutlu yapbozu olarak nitelendirdiği bir çalışma. Müzenin 2026 açılışı planlanmaktadır.

v. Eski Şehir'in miras evleri

Anıtsal dini ve müze alanlarının ötesinde, Musul'un mimari mirası ayırt edici bir kelime dağarcığında köklüydü: el-beytü'l-mevsıli, Musul'un yerel mermer (Musul'un başlıca yapı taşı olan fosilli kireçtaşı) ile inşa edilmiş geleneksel orta-avlulu Musul evi, karakteristik özelliklerle — merkezi yaşam avlusu (avluda küçük bir çeşme veya yıldız bulunan), bezemeli iç yüklü iwân köşesi avludan açık alana açılır, ana misafir odasında mermer paneller, üst pencerelerde kafesli ahşap maşrabiye ekranları, bezemeli alçı sıvası kalligrafik ve çiçek motifleriyle, su depolamak için derin sarnıçlar. Bu evlerin çoğu, iki veya üç asır boyunca aynı ailelerde sürekli olarak ikamet edilmiştir.

Eski Şehir bir bütün olarak — Bâb el-Cedîd ile Bâb el-Sarây arasında Dicle'nin sağ kıyısı boyunca yoğun inşa edilmiş tarihî merkez — 2017 savaşı sırasında en şiddetli hasarı yaşayan Musul'un bölümüydü; UNESCO Eski Şehir'in yaklaşık yüzde 80'inin yıkıldığını tahmin ediyor. Miras evleri orantısız olarak etkilendi: modern öncesi inşaatları, sonraki beton yapılardan patlama hasarına karşı daha az direnç gösterdi ve dar sokaklar, ağır makinelerin hem savaş hem de ilk kurtarma çalışması için erişimini engelledi.

UNESCO'nun miras evler programı, Avrupa Birliği finansmanı ve diğer finansörlerle yürütüldü, Şubat 2024'e kadar geleneksel teknikler ve malzemelerle 124 tarihî evi yenilemiştir. Evlerin seçimi, özel mimari önem yapılarına, sahipler tarafından geri dönmek istedikleri evler olarak tanımlananlara ve restorasyonu mahalle düzeyinde kentsel iyileşmeyi sabitleyebilecek kümeler içindeki evlere öncelik verdi. Her ev yenilemeden önce, sırasında ve sonra belgelenmiştir. Programın paralel bir işgücü geliştirme amacı vardı: 2023 ortasına kadar yaklaşık 1.300 Iraklı miras işçisi, geleneksel taşçılık, mermer restorasyonu, alçı sıvası, marangozluk ve ilgili zanaatlarda eğitilmişti. ICCROM ve Musul Üniversitesi başlıca eğitim ortaklarıydı; eğitilen işçilerin önemli kısmı kadındır ve birçoğu Musul Üniversitesi mimarlık programının son mezunlarıdır.

124 evin toplamı, yine de, dikkat gerektiren ev stokunun yalnızca bir kısmıdır. Eski Şehir hâlâ yüksek harabe halinde yüzlerce tarihî evi içermektedir ve Musul miras topluluğu içinde, tam yenilemenin daha az sayıda yapıya mı yoksa daha hafif dokunuşlu stabilizasyonun daha büyük sayıya mı verilmesi gerektiği konusunda süregelen tartışmalar vardır. Uzun vadeli program, Musul'un Ruhunu Diriltme programının resmî döngüsünün tamamlanmasından sonra gelen federal ve dış finansman düzeyiyle önemli ölçüde belirlenecektir.

[ Fotoğraf eklenecek: Eski Şehir'de restore edilmiş miras evi ]

vi. Diğer dini miras

El-Nuri Camii ve iki ana kilise dışında, Musul'un dini mirası, derin kültürel önemi olan tarihî camiler, türbeler, kiliseler ve anıtsal mezarlar ağını içeriyordu. İşgal sırasında birçoğu hasar gördü veya yıkıldı:

Peygamber Yunus'un Türbesi, adını taşıyan doğu kıyısı tepe üzerinde — tarihsel olarak hem Müslümanlar hem Hristiyanlar hem de Yahudiler tarafından Kitabın/Kur'an'ın saygıdeğer bir peygamberinin gömü yeri olarak benimsenmiştir — 24 Temmuz 2014'te Daiş tarafından yıkıldı. Alanda izleyen kazı çalışması, daha önce var olmasından şüphelenilen ancak hiçbir zaman kazılmamış olan sekizinci yüzyıl Önce-Ortak-Çağ Asur sarayının önemli kalıntılarını ortaya çıkardı; bu yıkımın istemsiz arkeolojik bir sonucu. Yunus Camii'nin yenilemesi, Irak Vakıflar Bakanlığı tarafından aşamalı olarak yürütülmüştür.

Aga'lar Camii, Eski Şehir'de küçük ama tarihsel olarak önemli bir Sünni camii, Musul'un Ruhunu Diriltme girişiminin bir parçası olarak UNESCO tarafından restore edildi. Benzer küçük cami restorasyonları Eski Şehir boyunca yürütüldü. İmam Avn ed-Din Türbesi, ünlü kalıp şirin-beyaz taş paneller işçiliği ile on üçüncü yüzyıl Sünni türbesi, Daiş tarafından yıkıldı ve restorasyon altındadır. Birçok başka türbe, mezar ve hac yeri hasar gördü veya yıkıldı.

Hristiyan miras, Es-Saa ve Et-Tâhira dışında Mar Touma (Aziz Tomas) Kilisesi, Mar Boucion Keldani Katedrali, Mar Hudeni Kilisesi, Mar Tahmazgerd Süryani Ortodoks Kilisesi ve birçok daha küçük şapel ve manastırı içerir. Restorasyon eşitsiz ilerlemiştir — bazıları kendi diocesleri ve manastır otoriteleri tarafından uluslararası ortaklarla işbirliği içinde restore edildi, diğerleri bekleyiş listesinde kaldı. Musul'un 2000'lerin başında yaklaşık 50.000 olan Hristiyan topluluğu, işgal sırasında birkaç bine düştü; 2017 sonrası dönüş kısmidir, rakamı 10.000–15.000 aralığına getirir; diasporanın çoğu Irak'ın başka yerlerinde veya yurt dışında yeniden yerleştirilmiştir.

Ezidi dini mirası, Sincar kazasında özellikle ağır biçimde etkilendi. Laliş'teki ana Ezidi tapınak kompleksi (Şeyhan'da, Ninova, ancak Kürdistan Bölgesel Yönetimi ile işbirliği içinde yönetiliyor) Daiş tarafından işgal edilmedi ve Ezidi haccının en önemli yeri olarak kalır. Sincar Dağı'ndaki ve dağ eteklerindeki köylerdeki Ezidi türbeleri ağır biçimde hasar gördü veya yıkıldı; restorasyon Yazda Vakfı ve uluslararası Ezidi diasporası ile ortaklık içinde yürütülmüştür.

vii. Antik Asur alanları: Ninova, Nemrut, Khorsabad

Vilayet adını, höyükleri — Tell Kuyunjik ve Tell Nebi Yunus — modern Musul kentinin içinde Dicle'nin doğu yakasında uzanan antik Asur başkenti Ninova'dan (Ninwa) alır. Ninova, Sennakerib (704–681 ÖE) altında yedinci yüzyıl ÖE zirvesinde dünyanın en büyük şehri idi; anıtsal saraylar (Sennakerib'in güneybatı sarayı ve Asurbanipal'ın kuzey sarayı), on sekiz kapılı 12 kilometre çevreleyen şehir duvarları, Asurbanipal'ın kütüphanesi (içinden Gılgamış Destanı'nın çivi yazısı versiyonları ve Babil Yaratılış Destanı korunmuştur) ve Hinis kanalından şehri besleyen 60 kilometre kuzeydeki karmaşık su mühendisliği sistemleriyle. Şehir, 612 ÖE'de Medo-Babil koalisyonu tarafından yağmalandı ve hiçbir zaman büyük bir kentsel merkez olarak tam olarak iyileşmedi; höyükler 1840'lar İngiliz kazılarından beri arkeolojik incelemenin sürekli odak noktası olmuştur.

Daiş işgali arkeolojik alanlara da uzandı. Ninova'da antik şehir duvarlarının kapıları — Mashki Kapısı, Adad Kapısı, Nergal Kapısı — buldozerlerle veya dinamitlerle yıkıldı; on dokuzuncu yüzyıl kazılarından açığa çıkarılmış ve 1970'lerden bu yana modern bir örtü altında korunmuş olan güneybatı sarayının duvar kabartmaları hasar gördü. Yunus Camii'nin yıkımından sonra Tell Nebi Yunus'ta yürütülen kazılar, önemli saray kalıntılarını açığa çıkardı; kapıların yeniden inşası, Pennsylvania Üniversitesi Müzesi ile Iraklı SBAH'nin önderlik ettiği Iraklı-uluslararası bir takım tarafından yürütülmüştür; 2022'de Mashki Kapısı'nın yeniden inşasıyla.

Musul'un yaklaşık 30 kilometre güneyinde II. Asurnasirpal (883–859 ÖE) altında Asur başkenti olan Nemrut (Kalhu), Musul Müzesi'nin Nemrut'un Aslanı'nın, Ziyafet Steli'nin ve anıtsal eserlerinin çoğunun geldiği yerdi. Daiş, Mart 2015'te Nemrut'ta hayatta kalan saray yapılarını yıkmak için ağır makineler kullandı. Alan, 2018'den bu yana Iraklı SBAH ekipleri tarafından Dünya Anıtlar Vakfı ve Smithsonian Institution ile ortaklık içinde aşamalı olarak restore edilmiştir; kuzeybatı saray yapısı kısmen yeniden inşa edildi.

Khorsabad (Dur-Šarrukin), II. Sargon'un (722–705 ÖE) Musul'un yaklaşık 15 kilometre kuzeydoğusunda kısa ömürlü başkenti, diğer alanlardan daha az hasar gördü ama oyulmuş koruyucu heykeller ve kabartmalar etkilendi. Alan, 2018'den bu yana aşamalı olarak yeniden güvence altına alınmıştır.

Vilayet içindeki diğer antik alanlar — UNESCO Dünya Mirası alanı olan güney çöldeki Pers dönemi kervan kenti Hatra (el-Hadr), ancak 2015'ten itibaren Tehlikedeki Dünya Mirası Listesi'nde; aynı adlı Neolitik kültürün tip alanı Tell Halef; ve Mar Behnam, Mar Mattai ve Rabban Hormizd gibi Ninova Ovaları'nın eski Hristiyan manastırları — her biri kendi restorasyon tarihini taşır; 2026'ya kadar farklı düzeylerde tamamlanma ile.

viii. Kalan çalışma

Musul'un miras yeniden inşası, 2017'den bu yana manşet başarıları önemlidir. Şehrin dört en simgesel miras anıtının üçü — el-Nuri Camii ve el-Hadbâ Minaresi, Es-Saa Manastırı ve Et-Tâhira Kilisesi — restore edilmiştir; dördüncüsü (Musul Müzesi) 2026 açılışı için planlanmıştır. 124 miras evi yenilenmiştir; 1.300 miras işçisi eğitilmiştir; antik Asur alanlarının kapıları yeniden inşa edilmeye başlanmıştır; pek çok daha küçük türbe ve kilise restore edilmiştir.

Kalan çalışma, yine de, çok daha büyüktür. Şehrin yaklaşık 50 belgelenmiş yıkılan veya hasar gören miras anıtından, yarısından azı resmî olarak restore edilmiştir; geri kalanlar finansman beklemektedir. Eski Şehir, çeşitli tahminlere göre 400 ile 800 hayatta kalan tarihî ev içerir; 124'ü restore edildi. Çok sayıda türbe, daha küçük kilise ve mezarlık dikkat beklemektedir. Sincar'daki Ezidi dini mirası en az gelecek on yıl için süregelen yenileme çalışması gerektirir. Ninova ve Nemrut'taki antik Asur saray alanlarının çoğu yalnızca kısmen restore edilmiştir. SBAH'nin restore edilen anıtları uzun vadede koruma kapasitesi — iklim baskısı, kentsel basınç ve bütçe sınırlamalarına karşı — sürdürülen federal yatırım ve sürdürülen uluslararası ortaklık gerektirir.

Önemli ölçüde, yeniden inşanın kimin için olduğu sorusu vardır. 1 Eylül 2025 açılış törenlerine yönelik halk yanıtında ifade edildiği gibi Musullular, çeşitli boyutlarda — şu ana kadar uluslararası önderlikli yeniden inşa modeli ile gerilim içinde — bir tutumu vurguladılar: şehrin mirasını uzun vadede yeniden inşa etmenin kutsal sorumluluğu, esas olarak değil tamamlayıcı olarak uluslararası destekle, Iraklı devletin ve Musul halkının kendisinin olmalıdır. Bu, Musul'un Ruhunu Diriltme sonrası dönemin sorunudur; uluslararası program boyunca inşa edilen kurumsal kapasite, ölçülen aşamalarda, Iraklı kamu kurumlarına: SBAH, Musul Antikalar Müdürlüğü, ilgili dini otoriteler, Musul Üniversitesi ve Kuzey Teknik Üniversitesi'nin eğitim programları ve Musul Kültür Müzesi'nin kendisi içine göç etmelidir.

2018 ile 2026 arasındaki çalışmanın gösterdiği şey, bu geçişin yapılabileceğidir. El-Hadbâ Minaresi'nin yenilemesi — uluslararası uzmanlar tarafından teknik olarak yönetildi, ancak Musul taş ustaları ve tuğla yapımcıları tarafından yerinde yürütüldü, bir sonraki çalışma aşaması için kullanılabilir hale gelen eğitilmiş yerel miras işgücüyle — örnek bir vakadır. Musul Müzesi'nin 2026'da yeniden açılışı, plan tutulursa, ikinci olacaktır. Soru, 850 yıllık minare yine yüzyıllar boyunca olduğu gibi Eski Şehir üzerinde eğildiğinde, gelecek 850 yılın şehrin mirasının uzatılacağı mı yoksa sadece korunacağı mıdır.

Kaynaklar

1. UNESCO (2018–2025). Musul'un Ruhunu Diriltme — Program raporları, anıt-anıt kayıtlar.
2. UNESCO (1 Eylül 2025). El-Nuri Camii, Es-Saa Manastırı ve Et-Tâhira Kilisesi'nin resmî yeniden açılış töreni.
3. BAE Kültür Bakanlığı (2018, 2025). 50,4 milyon ABD doları restorasyon taahhüdü ve resmî yeniden açılış üzerine duyurular.
4. ALIPH (2017–2025). Musul Kültür Müzesi proje kayıtları — 15,8 milyon ABD doları taahhüt.
5. Musée du Louvre (2019). Musul Müzesi hasar değerlendirmesi, Kasım 2019.
6. Smithsonian Institution (2018–2025). Musul Müzesi stabilizasyon ve eğitim projesi kayıtları.
7. World Monuments Fund (2020–2025). Musul Müzesi ve Nemrut alanı mimari restorasyon kayıtları.
8. ICCROM (2019–2024). Miras işgücü eğitim kayıtları, 1.300 eğitilmiş işçi.
9. Acetoso, M.R. (2024). UNESCO, El-Hadbâ Minaresi'nin yeniden inşası üzerine teknik notlar.
10. UNESCO / Musul Üniversitesi (2019–2020). Minarenin yeniden inşası üzerine Musul kamuoyu anketi — tarihsel olarak doğru restorasyon için yüzde 94 destek.
11. AP / Hadi Mizban (13 Kasım 2024). Minarenin tamamlanmasının fotografik kaydı.
12. Pennsylvania Üniversitesi Müzesi / Iraklı SBAH (2022). Ninova alanı restorasyon ve Mashki Kapısı kayıtları.
13. Yazda Vakfı (2018–2024). Sincar'daki Ezidi dini mirası restorasyon kayıtları.
14. Irak Vakıflar Bakanlığı (2018–2024). Yunus Camii yenilemesi ve Eski Şehir küçük cami restorasyonlarına ilişkin rapor.
15. Wikipedia (2025). "El-Nuri Ulu Camii," "El-Hadbâ Minaresi," "Musul Müzesi," "Nemrut," "Khorsabad," "Hatra."
16. Geary, G. (1878). Through Asiatic Turkey — eğik El-Hadbâ Minaresi'nin on dokuzuncu yüzyıl tanımı.
17. İbnü'l-Esir (13. yüzyıl). el-Kâmil fi't-Târîh — Nureddin tarafından el-Nuri Camii'nin inşası rivayeti.
18. Irak Yeniden İnşası için Kuveyt Uluslararası Konferansı (Şubat 2018). Musul'un Ruhunu Diriltme'nin kuruluş duyurusu.
19. Başbakan, Irak (1 Eylül 2025). Resmî yeniden açılış töreninde konuşma ve duyurular.
20. Bahrani, Z. ve diğerleri (2024). 2017 sonrası Asur alanlarının restorasyonu üzerine akademik araştırma.