کلتووری نەینەوا.

لە زاراوەی موسوڵی و مەقامەکانی ملا عوسمانی موسوڵییەوە، لە قوتابخانەی وێنەکێشانی سەدەی سێزدەهەمەوە تا کوبا موسوڵیە؛ لە نووسینگەی کتێبی پاش-٢٠١٧ـی تا چاککردنەوەی کلتووریی فراوانتر — وەسفێکی فۆڕمە سەرەکیەکانی کلتووری پارێزگاکە.

وەسفکردنی کلتووری هەر شارێک، وەسفکردنی گفتوگۆیەکی درێژە کە لەسەر ئەوەی کێیە لەگەڵ خۆیدا کردوویەتی. لە نەینەوادا، ئەو گفتوگۆیە بەناو زیاتر لە چوار هەزارە نیشتەجێبوونی بەردەواما تێ دەپەڕێ، بەناو شوێنێکدا لە مەفسەلی جیهانە کلتورییە عەرەبی، کوردی، تورکمانی، ئاشووری، ئێزیدی و فارسییەکاندا، و بەناو شکانێکی نوێی سێ ساڵە بێدەنگییی چەسپێندراودا کە بەدوای ئەودا چاکبوونەوەیەکی هێواش و بەنیازی دەنگ هاتووە. ئەوەی بەدوادا دێ پێرستێک نییە — هیچ پێرستێک ناتوانێ تەواو بێ — بەڵکوو سەردانێکە بۆ فۆڕمە سەرەکیەکانی کە کلتووری نەینەوا تێیاندا خۆی دەربڕیوە و بەردەوامە دەربڕیوە: زمان، ئەدەب، مۆسیقا، وێنەکێشان، خواردن، سینەما، دامەزراوەکانی کە هەموو ئەوانە تێیاندا کۆ دەبنەوە، و چاککردنەوەی پاش-٢٠١٧ کە دیسان زیندوویان کردووە.

یەکەم · زمان و زاراوەی موسوڵی

زمانی زاڵی نەینەوا عەرەبییە، لە جۆری موسوڵیـدا (مَوصِلی) — یەکێک لە دیارترین زیربە-زاراوەکانی عەرەبیی عێراقی. زمانناسەکان موسوڵی وەک زاراوەیەکی قَلتو ڕیز دەکەن: ئەندامێکی گرووپی عەرەبیی میسۆپۆتامیای باکوور کە بەمێژوویی لەلایەن دانیشتووانی شاریی مووسڵ، تکریت، کۆمەڵگەکانی مەسیحی و جوولەکەی بەغداد، و زۆربەی کۆمەڵگەکانی جوولەکە و مەسیحیی عێراقی بەناو سەدەی بیستەمدا قسەی پێ کراوە. گرووپی قلتو بەهۆی پاراستنی دیاری شێوەی کلاسیکی عەرەبیی قُلتُ («گوتم») لەگەڵ کۆتاییەکی دەنگدارا کراودا ناودەرکراوە، کە لە زاراوەکانی گِلِتـی باشوور و ناوەند و بەدوویی و دێهاتیی عێراقیدا، کە لێیاندا هەمان شێوە گِلِت دەردەبڕێ، جیای دەکاتەوە. زاراوەکە بەرچاو نزیکە لە عەرەبیی شامیی باکووری سووریا و لە عەرەبیی ئەناتۆلی، و بەمێژوویی بەردەوامێکی لەگەڵ هەردووکیان پێک هێنابوو پێش ئەوەی سنوورەکانی سەدەی بیستەم ئەو بەردەوامیە بپچڕێنن.

موسوڵی بۆ عەرەبی-قسەکەرانی دیکە بەهۆی چەند تایبەتمەندییەکەوە دەناسرێتەوە: دەرکردنی نەرم و فیششنی ری نزیک بە r grasséyéی فەرەنسی؛ پاراستنی ددانە چەسپێندراوەکانی ث و ذ؛ بەکارهێنانی وشە دیارەکانی فەرهەنگ، زۆر جار ڕیشە ئارامی، تورکی، یاخود فارسیان هەیە، کە مێژووی درێژی مووسڵ وەک مەفسەلی ئەو جیهانە زمانییانە دەردەخا؛ و دەنگدانێکی مەلودیک کە قسەکەرانی محلیی بەهۆشیاری بە کاراکتەری شارەکەوە دەبەستنەوە. زاراوەکە لە ژیانی ڕۆژانەی مووسڵ و لە سەرتاسەری زۆربەی نۆ قەزای نەینەوادا بەکار دێ.

ئەو زمانە دیکانە بەخۆیان بەرچاون. کوردی، لە جۆری سۆرانیدا، زمانی سەرەکیی ئاکرێ، باکووری شێخان، و بەشە شنگاڵ و تەلکێفەکانە. تورکمانی (جۆرێکی باشووریی تورکی ئۆغوز) زمانی زاڵی تەلعەفەر و بەشە جەزیرە ڕۆژئاواییەکانە. ئارامی لە دوو کۆمەڵگەی سەرەکیدا بەردەوامە: ئارامیی ڕۆژهەڵاتیی هاوچەرخ (سورەث) لە نێوان کۆمەڵگەکانی مەسیحیی ئاشووری، کلدانی و سریانیی دەشتی نەینەوادا؛ و مەندایی لە کۆمەڵگەی بچووکی مەندایییدا. کرمانجی زمانی ڕۆژانەی قسەکراوی بەشێکی زۆری کۆمەڵگەی ئێزیدی لە شنگاڵدایە. کۆمەڵگەی شەبەک جۆری خۆی بەکار دێنێ، شەبەکی، کە لەلایەن هەندێ زمانناسەوە وەک زاراوەیەکی گۆرانی و لەلایەن دیکەوە وەک زمانێکی جیاواز ڕیز دەکرێ. زمانی ئەدەبی و پەروەردەییی هەموو کۆمەڵگەکان، لەگەڵ ئەوەشدا، عەرەبیی ستانداردی هاوچەرخە.

دووەم · نەریتی ئەدەبی

نەریتی ئەدەبیی مووسڵ لانیکەم بۆ سەدەی دووەمی ئیسلامی دەگەڕێتەوە. ئەو کەسایەتییەی کە زۆر لەگەڵ ئەدەبی عەرەبیی پێش-هاوچەرخی شارەکەدا دەناسرێ، ئیسحاق المَوصِلی (٧٦٧–٨٥٠ زایینی)ـیە، مۆسیقاژەن، زانا، و شاعیری سەردەمی عەباسی بە ڕیشەی فارسی، کە خێزانەکەی لە مووسڵدا نیشتەجێ بوون. شاری ناوەراست ڕیزێکی درێژ لە مێژوونووس، فقەنووس، جوگرافیناس و شاعیرانی بەرهەم هێنابوو یاخود میوانیی کردبوون: عزّ الدین ئیبن الأثیر (١١٦٠–١٢٣٣)، مێژوونووسی شەڕە سلیبیەکان و نووسەری سالنامەی جیهانیی الکامل فی التاریخ؛ براکانی مجد الدین (فقەنووس و فەرهەنگنووس) و ضیاء الدین (تیۆریناسی ئەدەبی)؛ و زۆر دیکە. کۆڕی ئەتابەگیی مووسڵ لە ژێر بدر الدین لۆلۆ (١٢١٨–١٢٥٩) ناوەندێکی فێرکاری و حاماتیی هونەرەکان بوو لە چەند ڕاستێکدا هاوتای حەلەب و دیمەشق لە هەمان ماوەدا.

سەدەکانی عوسمانی نەریتی مێژوونووسیی موسوڵی قووڵتر دەکات. مێژوونووسەکانی سەدەی هەژدەهەم و سەرەتای نۆزدەهەمیی سەردەمی جەلیلی — لە ناویاندا یاسین العمری و چەند کەسی دیکە — مێژووی محلیی تەفسیلیی مووسڵیان لە ژێر سوولالە محلیی نیمچە-سەربەخۆیی خۆیدا (١٧٢٦–١٨٣٤) بەرهەم هێنابوو. سەدەی بیستەم نەوەیەکی شاعیر و ڕۆماننووسی موسوڵی بەرهەم هێنا کە کارەکانیان لە ئاستی نیشتمانی و لە سەرتاسەری جیهانی عەرەبیدا بڵاو بوونەوە. ناوەکان لەگەڵ ئەو نەوەیە بەستراوانە دەبەن عبد المنعم الأمیر (شاعیر و ڕۆماننووس، بەڕێوەبەری یەکیەتی نووسەرانی مووسڵ)، و زۆر دیکە، لە خۆ دەگرن.

داگیرکاری داعشی ٢٠١٤–٢٠١٧ لەسەر ئەو نەریتە بە توندوتیژییەکی تایبەت کەوت. نووسەران زیندانی کران و کوژران؛ بڵاوکەرەوەکان و کتێبفرۆشییەکان دانخران؛ خوێندنەوەی گشتیی ئەدەبی غەیر-ئاینی قەدەغە کرا. زۆر نووسەری موسوڵی بەردەوام بوون لە نووسین بەنهێنی. الأمیر، بەڕێوەبەری یەکیەتی نووسەران، ڕۆمانەکەی فارابا — ئیلهام-وەرگیراو لە فەیلەسوفی سەدەی نۆیەمی الفارابی — لە ژێر داگیرکاریدا نووسی؛ پاش ڕزگاری بڵاو کرایەوە. نووسەرانی دیکە لەسەر شیعر، چیرۆکی کورت، و یاددا­شت کاریان دەکرد کە تەنها پاش گرتنەوەی شارەکە دەرکەوتن.

سێیەم · نووسینگەی کتێب و قاوەخانەی ئەدەبی

هەرە دیار شوێنی چاککردنەوەی ئەدەبی پاش-٢٠١٧ـی مووسڵ، نووسینگەی کتێبـە (منتدی الکتاب)، خانە قاوەیەک لە ناوچەی زانکۆدا کە لەلایەن فهد صباح و حارث یاسینـەوە لە کۆتایی ٢٠١٧ـدا دامەزراوە. خانە قاوەکە تەنها چەند مانگ پاش ڕزگاری فەرمیی مووسڵ لە تەمووزی ئەو ساڵە کرایەوە، لە شوێنێکدا کە دیوارەکانی بە وێنەی شاعیرە میسۆپۆتامیە سەردەمی ناوەراستەکان داپۆشراون — المتنبی لە پێشدا — لەگەڵ محمود درویش، نجیب محفوظ، کافکا، دۆستۆیێڤسکی، و وێنەی مووسڵ لە ١٩٣٠ـەکاندا. شوێنەکە میوانداریی خوێندنەوەی شیعر، دامەزراندنی کتێب، گفتوگۆی ئەدەبی، و ئەو جۆرە گفتوگۆ ئاکادیمیە تێکەڵە-ڕەگەزانە دەکا کە لە ژێر دەسەڵاتی داگیرکاریدا بە لێدان یاخود مردن سزا دەکران.

بەراوردکردن لەگەڵ خانە قاوەی شەبەندەری بەغداد، دڵی ئەدەبی پایتەخت پێش بۆمبارانی ٢٠٠٧ـیدا، بەسروشتی هاتووە. نووسینگەی کتێب، لە ساڵانی پاش کردنەوەی، بووە بە ناوەندی ڕۆحیی چاککردنەوەی ئەدەبیی بچووک بەڵام بەردەوامی مووسڵ. ستاندی کتێبی دەستی-دووەم لە تەنیشت چارچڕاوە بەتۆنیە بۆمب کراوەکانی بنیاتنە لەسەر کەناری ڕاست دیسان کرابوونەتەوە؛ یەکیەتی نووسەران کاراییەکانی دیسان گرتووە؛ شاعیرە گەنجترەکان یەکەم کۆکراوەکانیان بڵاو کردووەتەوە.

[ وێنە: پێشانگەی کتێب لە مووسڵدا ]

چوارەم · مۆسیقا: نەریتی مەقامی موسوڵی

میراتی مۆسیقایی مووسڵ لە نەریتی مەقامـدا چەسپێندراوە — سیستەمی شێوازە مەلودیکەکان کە لە ژێر مۆسیقای هونەری جیهانی عەرەبی، فارس، تورک، و ئاسیای ناوەنددا دادەنیشێ. لقی موسوڵیی ئەو نەریتە یەکێک لە کۆنترین قوتابخانە شارستانییەکانی مەقامی عەرەبی لە جیهاندایە؛ هەندێ توێژینەوە دامەزراندنی لە شارەکەدا بۆ سەدەی هەشتەمی زایینی دەگەڕێنێتەوە، هاوچەرخ لەگەڵ کۆڕی مۆسیقایی عەباسیی سەرەتایی ئیسحاق الموصلی خۆی. قوتابخانەی مەقامی موسوڵی لە ڕیپارتوار، لە پەسەندیە شێوازییەکان، لە زیناتە دەنگیە کاراکترەکان، و لە بەکارهێنانی درێژی لە بەرنامەی ئاینی و غەیر-ئاینیدا جیاوازە — لە لێکدانەوەی پارێزگارانەی موسوڵمانان، لە لیتورگیی مەسیحی، و لە کۆبوونەوەی غەیر-ئاینیدا.

وەک هەموو نەریتە مەقامەکان، قوتابخانەی موسوڵی لەسەر کۆمەڵێک چوارچێوەی شێوازی کار دەکا تەنانەت لەسەر کۆمپۆزیشنە چەسپێندراوەکان. مەقامێک (لە بنکەدا «شوێن» یاخود «دۆخ») سکالا، کۆمەڵێک خواستی مەلودیک، هایەراکی دەنگەکان، و دەربڕینێکی هەستیی پەیوەستی دیاری دەکا: راست بۆ سەربەرزی و وقار، بیات بۆ نەرمی، حجاز بۆ تەنیایی بیابانی و سۆفییگەری، صبا بۆ غەم، سیکا بۆ یادی کۆن و ئاینی، و دیکە بەناو دەیان مەقامی ناسراو لە نەریتدا. هەر پارچەیەک، دەنگدراو یاخود ئامێریی، لە ناو مەقامێکدا وەک قاڵبی کۆمپۆزیشن و بنکەی بداهەی دروست دەکرێ.

هەرە ڕیزلێگیراوترین کەسایەتیی قوتابخانەی موسوڵی لە یادی زیندوودا ملا عوسمان الموصلیـیە (١٨٥٤–١٩٢٣) — مۆزن، حافیز، کۆمپۆزەر، و یەکێک لە کاریگەرترین کەسایەتییەکانی مۆسیقای جیهانی عەرەبیی کۆتایی عوسمانی. ناوبانگی ملا عوسمان زۆر فراوانتر لە مووسڵ دەرکەوت: کۆمپۆزیشنەکانی و فێرکردنی نەوەی داهاتووی کۆمپۆزەرە میسرییەکانی، لە ناویاندا سید درویش، کاریگەری لێ کردووە، و دانانە مەقامیەکانی لە لێکدانەوەی قورئاندا نموونەیەک بۆ لێکدانەوەی ئاینیی عێراقی دەمێننەوە. لە ویسایی کۆتاییدا داوای کرد بە لێکدانەوەی مەقامێکی تایبەت بنێژرێ، یا إلهی قد رجا منک الهدی، و داوای ڕەحمەتی خوای کرد.

نەریتی مەقامی مووسڵ تۆڕێکی شوێنە ئەنجامدانیەکان، زنجیرە مامۆستا-قوتابیەکان، و چەرخێکی چالاکی تۆمارکردن لەسەر ڤینیل، کاسێت، و تەیپی ڕیلی-بۆ-ڕیلی لە خۆ دەگرت کە بۆ سەدەی بیست و یەکیشدا بەردەوام بوو. شانۆی بەهار و ماڵی مەقام لە مووسڵدا تا ٢٠١٤ چالاک بوون. دووکانی تۆمارکردنی الربیع — یەکێک لە کۆنترین دووکانە تۆمارکردنییەکانی شارەکە — وەک هەردوو دەرفەتێکی بازرگانی و ئەرشیفێکی کۆمەڵگەی میراتی مۆسیقایی موسوڵی کاری دەکرد. داگیرکاری ٢٠١٤–٢٠١٧ هەموو ئەوانە داخست. شانۆی بەهار وەک زیندان و شوێنی سزای مردن بەکار هاتەوە؛ ماڵی مەقام لە کاولاودا جێ هێشترا؛ مۆسیقاژەنەکان زیندانی کران یاخود کوژران؛ ئامێرەکان سووتێندران. ئەنجامدەران عوودەکانیان لە باخچەکانیاندا چاڵ کرد. ئەوانەی بەردەوام بوون لە ژەنین بەبێدەنگی ئەوەیان دەکرد، لە ژوورە تایبەتییەکاندا، لەگەڵ نینۆکەکانیان کە کورت کرابوون بۆ بێ-دەنگکردنی ژێیان.

چاککردنەوەی پاش-٢٠١٧ تەدریجی بەڵام بەردەوام بووە. دووکانی تۆمارکردنی الربیع پاش شەڕ دیسان کرایەوە؛ پڕۆژەی ئەرشیفی مەقامی مووسڵ (هاوکارییەکی نێوان زانکۆی ئێکستەر، توێژەرانی مووسڵ-بنکەیی، و ناوەندی کاشکوولی AUIS-بنکەیی، تەمویل کراو لەلایەن سندوقی پاراستنی کلتووریی British Council) تۆمارکردنە کەمی ڕیپارتوار موسوڵییەکانی دیجیتاڵی کردووە و مێژووی زاراکیی لەگەڵ مامۆستا ماوەکان تۆمار کردووە. یازدە دەرسی ڕووبەڕوو لە کۆلێژی هونەرە جوانەکانی زانکۆی مووسڵ، کە زیاتر لە پانزە مەقامیان دادەپۆشێ، ٤٠ تا ٥٠ قوتابیی نوێیان ناساندووە بەو نەریتە لە ژێر ڕابەرایەتیی مامۆستایانی مەقام رامز الراوی و فخری فاضل. فێستیڤاڵی مۆسیقای نەریتیی مووسڵ، یەکەمین لە جۆری خۆیدا پاش ڕزگاری، لە ئاداری ٢٠٢٢ـدا لە ژێر بەرنامەی گوێگرتن لە عێراقـی یونسکۆ ئەنجام درا کە لەلایەن NGOی Action for Hopeەوە جێبەجێ کرا؛ فێستیڤاڵێکی شوێنی کەوتووی ئەیلوولی ٢٠٢٤، لە دارستانی مووسڵ کە بەسەر دیجلەدا چاوەڕێ دەکا، مۆسیقاژەنە عێراقیەکانی لە سەرتاسەری جۆراوجۆرییەکان — لە ناویاندا مۆسیقاژەنی جاز و توێژەری مەقام ئامیر الصفار — لە هاوکاریدا لەگەڵ هونەرمەندە موسوڵییە گەنجترەکان کۆ کردەوە.

پێنجەم · قوتابخانەی وێنەکێشانی مووسڵ

وەراژوو چاککردنەوەی مۆسیقای هاوچەرخ، مووسڵ قوتابخانەی خۆی لە مێژووی هونەری ئیسلامیدا هەیە. قوتابخانەی وێنەکێشانی مووسڵ نەریتێکی ناوەراست تا کۆتایی-سەدەی-سێزدەهەمیی ڕۆشن-وێنە بوو کە لە شارە سەردەمی-ئەتابەگەکەدا گەشە کرد، بەتایبەتی لە ژێر حاماتیی فەرمانڕەوایانە زەنگی و ئەتابەگەکان و جێگرەوەکانیان. مینیاتۆریستە موسوڵییەکان دەستنووسە زانستییەکانیان ڕۆشن-وێنە دەکرد — پزیشکی، گژوگیاناسی، ئەستێرەناسی — و کاری شیعر و مێژوو، لەگەڵ پالێتێکی کاراکتەری سوورە تواندووەکان، شینە لاجوەردیەکان، زەردە ئۆکڕەکان، و وەرەقەی زێڕ. قوتابخانە لە قوتابخانە سەلجووکی و بەغدادییە هاوچەرخەکانی بەهۆی هەستی بەرزترکراوی ڕاستەقینەی فیگوری، بەرنامەی گەشە کراوتری دانانی پۆشاک و وردەکاریی مەعماری، و خواستی پڕکردنی سحنەکانی بە فیگوری ڕۆژانە — چێشتلێنەرەکان، پزیشکەکان، خزمەتکارانی کۆڕ — لە جیاتی تەنها فەرمانڕەوایانی کە وێنە دەکرابوون، جیا دەکرێتەوە.

هەرە ناوبراوترین دەستنووسی پاراستراوی قوتابخانەی مووسڵ ڕۆشن-وێنەیەکی پزیشکیی سەدەی دوازدەهەمە (ئێستا لە پاریس) کە چوار فیگور لە دەوری پزیشکێکی دانیشتوو کۆ بوون نیشان دەدا. قوتابخانە کارەکەی بەسەرەکی بۆ ڕۆشن-وێنەکردنی کتێب بەرهەم دەهێنا. هێرشی مۆغۆلی ١٢٥٨ (کە لە ١٢٦٢ـدا گەیشتە مووسڵ) بەکارایی قوتابخانە وەک نەریتێکی بەردەوام کۆتایی پێ هێنا، هەرچەندە کاریگەرییەکەی لەسەر وێنەکێشانی شوێنکەوتووی قوتابخانە ئیلخانی و سەرەتای فارسی بەرچاو بوو.

شەشەم · خواردن

خواردنی موسوڵی دیارترین خواردنی ناوچەییی ناو عێراق، و یەکێک لە دیارترینەکانی مەشریق. خواردنی ئاڵابردار — ئەوەی کە ناوی شارەکە هەڵدەگرێ و وەک کورتە بۆ ناسنامەی موسوڵی لە کۆمەڵگەکانی دیاسپۆرا لە هەولێرەوە بۆ دیترۆیت دیسان دێتەوە — کوبا موسوڵیەـیە (کوبای مووسڵ). لە دیسکێکی هەموار لە هەویری بەخووی وردکراو و سمیدا پێک هاتووە کە پڕکراوەی گۆشتی وردکراوی-باخراوی توند بەهارات (بەرخ یاخود گا) لە ناوەوەی، بەنەریت بە تۆفی شامینوێ تژی، بادەمی پارچە کراو، و کشمیش تەواو کراوە. لە دیسکێکی هەموار و خڕدا شێوە دەگرێ کە دەوترێ بۆڕەکانی مزگەوتەکانی مووسڵی دەهێنێتە بەرچاو. کوبا بە تەخت دەبڕێ و گەرم پێشکەش دەکرێ، لەگەڵ زەلاتە، ماست، و سەوزەی ترشی هاوبە. ڕیشەی خواردنەکە پێش-هاوچەرخە، لەلایەن هەندێ مێژوونووسی خواردنەوە لەگەڵ نەریتی فراوانتری میسۆپۆتامیی ئامادەکردنە گۆشت-پڕکراوەکان کە بۆ چێشتلێنانی ئاککادی و بابلی کۆن دەگەڕێتەوە، دەستنیشان کراون.

وەراژوو کوبای مووسڵ، مێزی موسوڵی ڕیپارتواری بەرچاوی خۆی هەیە. دۆلمەی موسوڵی لە گەڵای ترێ، پیاوی کونکراو، باینجانە، تەماتە، و کووسە کە بە برنجی بەهاراتدار و گۆشتی وردکراو پڕ کراون، پێک دێ، لە یەک منجەڵدا بە ئاو ترشی ئاناری پێکەوە دەکوڵن و بەسەر سینێیەکدا هەڵدەگەڕێنرێنەوە. مەسگووف لە ئامادەکارییەکی کاراکتەری بەهارات-سوماقی موسوڵی، لحم بعجین (نانێکی تەخت-گۆشت-سەری کە جۆری موسوڵی ڕیشە ناوچەییە)، براق، پاچە، و زۆر دیکە لە مێنیۆی هەر ماڵێکی موسوڵیدا دەگەنە بەرچاو. کونافەی موسوڵی، لەگەڵ ڕووپۆشی هەویریی نازک و پڕکراوەی پەنیری سپی کە لە شەربەتی شەکر تەڕ کراوە، تایبەتمەندییەکی ناوچەییە کە لە بۆنەکاندا پێشکەش دەکرێ.

نەریتی قاوەی مووسڵ بەخۆیی دیارە. قاوەی عێراقیـی پێشکەش-کراو لە ماڵ و خانە قاوەکانی موسوڵیدا تاریک و بێ-شیرینە، لە تەنجەرەی دڵە-درێژی دلەـدا ئامادە دەکرێ. شەربەتی کشمیش و مَنّ السماء (شیرینییەکی عێراقی لەگەڵ گوێزە یاخود فستە، «منی ئاسمانی» نەریتی شیرینیی عێراقی) لە ستاندە بازاڕەکاندا فرۆش دەکرێن.

داگیرکاری داعش جیهانی خواردنی مووسڵی لە چەند تەوەردا کاریگەری لێ کرد. زۆر لە چێشتخانە مێژووییەکانی شارەکە داخران؛ بازاڕەکان شکێندران؛ کۆمەڵگەکانی مەسیحی و ئێزیدی کە بەشدارییە دیارەکانیان بۆ خواردنی ناوچەیی مێزی موسوڵیان دەوڵەمەند کردبوو، دەرکران. چاککردنەوەی پاش-٢٠١٧ کردنەوەی هەندێ لە چێشت-بەناوبانگترەکان لە خۆ گرتووە، لە ناویاندا چێشتخانەی کبە الحدباء نزیک جامعی النوری، چێشتخانەی أبو جنا بۆ خواردنی دەریا (ناوبراو بۆ مەسگووفی موسوڵی-شێوازی)، و دیسان دەستپێکردنی بازاڕە هەفتانەکانی باب السرای و النبی یونس.

[ وێنە زیاد دەکرێ: کوبا موسوڵیە ]

حەوتەم · سینەما، شانۆ و فێستیڤاڵەکان

نەریتی سینەما و شانۆی مووسڵ گەنجتر و بچووکترە لە نەریتە ئەدەبی و مۆسیقاییەکان؛ شارەکە پیشەسازییەکی سینەمایی بازرگانیی خۆی لە ئاستی قاهیرە یاخود بیروت میوانداری نەکردووە، هەرچەندە سینەمای عێراقی وەک نەریتێکی نیشتمانی بەشدارانی موسوڵی و کارە مووسڵ-لێ-ڕێکخراوەکانی هەبووە. نەریتی شانۆیی محلیی لەسەر شانۆی بەهار لەسەر کەناری ڕاست چەسپێندرابوو، شوێنی سەرەکیی دراما موسوڵی بەناو ١٩٩٠ و ٢٠٠٠ـەکاندا. کۆلێژی هونەرە جوانەکانی زانکۆی مووسڵ سەرچاوەیەکی بەردەوامی مەشقدانی شانۆ و هونەرە بینراوەکان بوو. داگیرکاری داعش هەموو ئەوانەی داخست؛ شانۆی بەهار، وەک سەرەوە ئاماژەی پێ کرا، وەک زیندان و شوێنی سزای مردن بەکار هاتەوە.

هەرە دیارترین مبادرەی دامەزراوەیی بۆ چاککردنەوەی سینەمایی فێرگەی فیلمـە لە پەیمانگەی هونەرە جوانەکانی مووسڵدا، کە لەلایەن یونسکۆوە بە پشتیوانیی یەکیەتی ئەوروپا و لە هاوبەشیدا لەگەڵ شانۆی شاری گەنت دامەزراوە. فێرگەی فیلم، کرایەوە لە ٢٠٢١، بیست قوتابیی موسوڵیی لە سەرتاسەری ڕەنجی ڕۆڵەکانی بەرهەمی فیلم — دەرهێنان، نووسینی سکریپت، ئامادەکردن، یاریزانی، دیزاینی دیمەن و جلی، دەنگ و ڕۆشنایی — مەشق دا و نۆ فیلمی کورتی بەرهەم هێنا. شوێنی داهێنانی بەناوی شانە، کرایەوە لە وێستگەی ڕێگای ئاسنی پێشتر لە حوزەیرانی ٢٠٢١ـدا، وەک ناوەندی داهێنەرە گەنجە موسوڵییەکان لە پیشەسازییە کلتووری و داهێنەرەکاندا کار دەکا: کۆنسێرت، وۆرکشۆپ، نمایش، و مەشقەکان زۆربەی ڕۆژانی هەفتە ژوورەکانی پڕ دەکەن.

وەراژوو فێرگەی فیلم و شانە، فێستیڤاڵە کلتووریە پاش-٢٠١٧ـیەکان زیاد بوون. فێستیڤاڵی مۆسیقای نەریتیی مووسڵ (ئاداری ٢٠٢٢، ئەیلوولی ٢٠٢٤، و چاپە دواییەکان) لە سەرەوەدا وەسف کراوە. پێشانگای کتێبی نێودەوڵەتیی مووسڵ، پاش-پەتا، دیسان دەستی پێ کردووە. نمایشە کراوەکان لە ئاسمان، خوێندنەوەی ئەدەبی، کۆنسێرتی عوود لە نووسینگەی کتێب، نمایشە هونەرمەندە ژنانی، و ڕووداوە هاوشێوەکان زیاد بوون. هیچ یەکێک لەو چالاکیە چاککردنەوەییانە بەتاکی قەبارەی ژیانی کلتووریی پێش-٢٠١٤ـی مووسڵی نییە؛ بەکۆ، لەگەڵ ئەوەشدا، بەڵگەیەکی بەردەوامی ئەوەن کە ژیانی کلتووریی شارەکە خۆی دیسان کۆ دەکاتەوە.

هەشتەم · خانە قاوەکان، کتێبخانەکان و دامەزراوە کلتووریەکان

دامەزراوەکانی کە کلتوور تێیاندا کۆ دەبێتەوە و خۆی دووبارە دەکاتەوە، کەمتر گرنگ نین لە بەرهەمە کلتوریەکان خۆیان. لە مووسڵدا، ئەو دامەزراوانە بەمێژوویی — وەراژوو زانکۆکان و مزگەوت و کلیسا گەورەکانی کە لە بابەتەکانی پەروەردە، ئاینەکان و کەلەپوورماندا چارەسەر کراون — تۆڕێکی تایبەت لە خانە قاوەکان، کتێبخانەکانی شارەکە، میووزیومەکان، و یەکیەتییە کلتوری و ئەدەبیەکانیان لە خۆ گرتووە.

خانە قاوەی نەریتیی (مقهی) مووسڵی دامەزراوەیەکی زیاتر بەسیاسی و فکری بارگران بوو لە هاوتاکانی گەشتیاری-ڕووکار لە شوێنی دیکە. خانە قاوەکانی نزیک زانکۆکان وەک هۆڵە سیمیناری نا-فەرمی بۆ نەوەکانی بیرمەندانی موسوڵی خزمەتیان کردووە؛ خانە قاوەکانی نزیک بازاڕەکان و مزگەوتە گەورەکان وەک ناوەندی هەواڵی کۆمەڵگە و فۆڕەمی چارەسەری ناکۆکی خزمەتیان کردووە. نووسینگەی کتێب، کرایەوە لە ٢٠١٧، نموونەی هەرە تۆمارکراوی پاش-داگیرکارییە، بەڵام لە ناو نەریتێکی بەردەوامدا کاری دەکا.

کتێبخانەکانی مووسڵ مێژووی تایبەتیان هەیە. کتێبخانەی ناوەندیی زانکۆی مووسڵ گەورەترین لە عێراقدا بوو، لەگەڵ کۆکراوەی بەرچاوی دەستنووس و ئەرشیفی گشتی گۆڤارەکان؛ لە ٢٠٠٣ـدا سووتێندرا (کارمەندان کتێبەکانیان دەرکرد بۆ پاراستنیان، و زۆریان پاش کردنەوەی پاش-٢٠٠٣ گەڕاندنەوە)، و دیسان، فاجعە-بارتر، لە ٢٠١٧ـدا سووتێندرا. کتێبخانەی الواعظ، کتێبخانەی السرایا، و چەند کۆکراوەی تایبەتمەندی بچووکتریش زیانیان لێ کەوت. بنیاتنانەوەی پاش-٢٠١٧ـی کۆکراوەکانی کتێبخانە یەکێک لە ئەلەمەنتە هێواش-دیارەکانی چاککردنەوەی کلتووری بووە؛ دیاریکردنە دوولایەنییەکانی کتێب لە دامەزراوە عێراقی و نێودەوڵەتییەکان، کەمپینێکی پشتیوانی کراو لەلایەن دیاسپۆرای عێراقییەوە، و دیسان دەستپێکردنی وەرگرتنی زانکۆی مووسڵ، دەستی بە پڕکردنەوەی ڕەفەکان کردووە.

میووزیومی مووسڵ، دووەم گەورەترین میووزیوم لە عێراقدا پاش میووزیومی نیشتمانی لە بەغداددا، کۆکراوەی میسۆپۆتامی کۆن هەڵدەگرێ کە زۆر لە هەڵکۆڵینەکانی ئاشووریی لە نەینەوا، نمرود، و خۆرسەباد وەردەگرێ. میووزیومەکە لە شوباتی ٢٠١٥ـدا بەتوندی زیانی لێ کەوت کاتێک جەنگاوەرانی داعش بەفەرمی ئامرازەکانی چەند گالێرییان لەسەر ڤیدیۆ وێرانیان کرد؛ زۆر ئامرازی وێران-بەشێوەی-نا-قابیلی-گەڕاندنەوە، دیکەی تالان کراوان، و میووزیومەکە بۆ ساڵانێک داخران. نۆژەنکردنەوەی میووزیومەکە لەگەڵ پشتیوانی دامەزراوەی Smithsonian و پڕۆژەی نۆژەنکردنەوەی میووزیومی مووسڵ (مبادرەی Louvre/World Monuments Fund) ئەنجام دراوە، لەگەڵ کردنەوەی قۆناغ-قۆناغی لە ئەنجامدایە.

یەکیەتیی نووسەرانی مووسڵ، یەکیەتیی هونەرە جوانەکانی مووسڵ، و کۆمیتە پیشەییە هاوشێوەکان هەموو کاراییەکانیان لە ٢٠١٧ـەوە دیسان گرتووە. مبادرەی فراوانتری گەڕاندنەوەی ڕۆحی مووسڵـی یونسکۆ، لەگەڵ ١١٥ ملیۆن دۆلاری ئەمریکیی جووڵێندراو لە سەرتاسەری ١٥ هاوبەشدا (ئیماراتی متحدەی عەرەبی و یەکیەتی ئەوروپا لە پێشدان)، هەرە بەرزترین بەرنامەی چاککردنەوەی کلتوری-و-کەلەپوورییە؛ ١٢٤ خانوی مێژووییی نۆژەن کردووە، ٤٠٤ پۆلی نۆژەن کردووە، و پشتیوانیی ئەو چاککردنەوەیە کلتووریەی لەم بابەتەدا وەسف کراوە لەگەڵ نۆژەنکردنەوەی کەلەپوور کە لە بابەتی کەلەپوورماندا وەسف کراوە.

نۆیەم · چاککردنەوەی کلتووریی پاش-٢٠١٧

ئەوەی کە ڕووداوەکانی ٢٠١٤–٢٠١٧ بەشێوەی مادی لە مووسڵ گرتیان، دەکرێ پێوەری بکرێ: دەستنووسە سووتاوەکان، ئامێرە وێران کراوەکان، کوپە تالان کراوەکانی میووزیوم، کتێبەکانی کە لە چاڵبوونەوە نەگەڕاونەتەوە. ئەوەی بەشێوەی کلتووری گیراوە سەختترە بۆ پێوەرکردن بەڵام کەمتر کاریگەر نییە: سێ ساڵ کە لێیاندا منداڵان وێنەی نەدیوە، کە لێیاندا مۆسیقاژەن ئەنجامی نەداوە، کە لێیاندا نووسەران ناچار بوون بەنهێنی بنووسن. چاککردنەوەی کلتووریی پاش-٢٠١٧ بەشێکی، چاکبوونەوەی هێواشی ئەو شتە مادیانە بووە — نۆژەنکردنەوەی میووزیومی مووسڵ، کردنەوەی خانە قاوەکان و کتێبفرۆشییەکان، دیجیتاڵکردنی تۆمارکردنە مەقامیە ماوەکان. بەلایەنی گەورەترەوە، لەگەڵ ئەوەشدا، دیسان کۆکردنەوەی متمانەی کلتووری بووە لە دانیشتووانی کە بۆ سێ ساڵ پێیان گوترابوو کلتوورەکەیان حەرامە، نا-یاسایی، گۆڕێندرابێ. دیسان کۆکردنەوەکە بەهێواش و نا-یەکسان ڕووی داوە، و تەواو نییە؛ ڕووی داوە، لە زۆر حالەتدا، لە بەرامبەری بایی-سەرەوەی نۆژەنکردنەوەیەکی هێشتا-تەواو-نەکراوی ژێرخانی بنکەیی شارەکە، سیستەمی پەروەردەی کەم-تەمویل کراو، و ترومای بەردەوامی لە بابەتی تەندروستیماندا وەسف کراو. کە ڕووی داوە، کاراترین ڕاستیی کلتووریی سەردەمی پاش-٢٠١٧ـە.

دامەزراوەکانی کە چاککردنەوەیان ڕابەرایەتی کردووە بەزۆری حکومی نین. نووسینگەی کتێب خانە قاوەیەکی تایبەت-ـبەڕێوەبراوە. ئەرشیفی مەقامی مووسڵ هاوکارییەکی توێژینەوەی نێودەوڵەتییە. فێرگەی فیلم یونسکۆ-تەمویل کراوە بەڵام شار-بنکەییە. خانە قاوەکان، چێشتخانەکان، هۆڵە ئەنجامدانیەکان، و کۆبوونەوەکانی شەممە بەیانیان کە ئێستا ژیانی کلتووریی ڕۆژانەی موسوڵی لەسەری دادەنیشێ، کاری موسوڵییە گەڕاوەکانە خۆیان — مامۆستا، مۆسیقاژەن، قوتابی، چێشتلێنەر، وێنەگر، عوود-دروستکار، خۆشنووس. زۆر لێیان هەمان کەسانن کە ئامێرەکانیان لە باخچەکانیاندا چاڵ کردبوو، شیعری عەرەبیان لە ژوورە ژێرزەمینیەکاندا لە ژێر داگیرکاریدا فێر دەکردن، یاخود کتێبیان لە کتێبخانە سووتاوەکاندا دەرکردبوو. کلتووری نەینەوا، لە ٢٠٢٦ـدا، ئیتر لە ئاستی پێش-٢٠١٤ نییە؛ لەگەڵ ئەوەشدا، ئیتر لە ئاستی ٢٠١٧یشدا نییە. بەردەوامیی سێ هەزار ساڵ بەرهەمهێنانی کلتووری لەسەر هەمان کەناری دیجلە دیسان دامەزراوەتەوە.

سەرچاوەکان

1. UNESCO (٢٠١٨، ٢٠٢٤). گەڕاندنەوەی ڕۆحی مووسڵ — ڕاپۆرتە بەرنامەیی ژیانی کلتووری.
2. Middle East Institute (٢٠٢٠). «نووسینگەی کتێبی مووسڵ: بنیاتنانەوەی مێشک یەک کتێب لە کاتدا.»
3. Arab News (٢٠١٨). «مووسڵ کلتووری کتێب لە عێراقی پاش-داعشدا لە ئامێز دەگرێ.»
4. Bajalan, B. و دیکە. (٢٠٢٤). ئەرشیفی مەقامی مووسڵ — ئەرشیفی دیجیتاڵیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، زانکۆی ئێکستەر.
5. Marcus, S. (٢٠٠٧). مۆسیقا لە میسر: تەجروبەی مۆسیقا، دەربڕینی کلتوور. نووسراوەکانی زانکۆی ئۆکسفۆرد.
6. British Council Cultural Protection Fund / DCMS (٢٠٢٤). ڕاپۆرتە پڕۆژەی مەقامی مووسڵ.
7. Kemp, P. (١٩٧٩). مووسڵ و مێژوونووسە موسوڵییەکانی سەردەمی جەلیلی (١٧٢٦–١٨٣٤)، دکتۆرا، زانکۆی ئۆکسفۆرد.
8. العمری، ی. (سەدەی ١٨، دەستنووسە جیاوازەکان). تاریخ الموصل و مێژوویی محلیی پەیوەستی سەردەمی جەلیلی.
9. فێستیڤاڵی مەقامی مووسڵ (٢٠٢٢، ٢٠٢٤). موادە بەرنامەیی.
10. News.Exeter (٢٠٢٤). «دانیشتووانی مووسڵ بۆ ئاگاداریی میراتی مۆسیقای کۆن و خۆڕاگری شارەکە لە فێستیڤاڵی نوێدا.»
11. Action for Hope NGO (٢٠١٩–٢٠٢٤). تۆماری پڕۆژەی وصلە و گوێگرتن لە عێراق.
12. UNESCO Heritage Emergency Fund (٢٠١٩–٢٠٢٠). تۆماری پڕۆژە.
13. ویکیپیدیا (٢٠٢٥). «قوتابخانەی وێنەکێشانی مووسڵ» و «مووسڵ.»
14. پڕۆژەی نۆژەنکردنەوەی میووزیومی مووسڵ (Louvre / Smithsonian / World Monuments Fund، ٢٠١٨–ئێستا).
15. Versteegh, K. (٢٠١٤). زمانی عەرەبی، چاپی دووەم (لەسەر زاراوەکانی قلتو لە میسۆپۆتامیای باکوور).