مێژووی مووسڵ، لە نۆ سەردەمدا.
لە پایتەختی ئاشووری نەینەواوە لەسەر کەناری ڕۆژهەڵاتی دیجلە، بەناو ئەتابەگەکانی سەردەمی ناوەراست و سەدەکانی درێژی عوسمانی، تا نۆژەنکردنەوەی هاوچەرخی شار — وەسفێکی کاتی، بەسەرچاوە و بەروار.
مووسڵ شارێکی جێگرەوەیە. لەسەر کەناری ڕۆژئاوای دیجلە بەرز بووەوە، لەبەرامبەر شارێکی گەورەی نەماو کە دواتر ناوەکەی بەخۆیەوە گرت: نەینەوا، پایتەختی ئیمپراتۆریەتی نوێ-ئاشووری و رۆژێک گەورەترین شار لە جیهان. ناوی عەرەبی الموصل — «شوێنی پەیوەستکردن»، لە کرداری وَصَلَ، «پەیوەست بکا» — دەقاودەق ئەو شوێنە دەنوێنێ کە شار بەسەر هەموو سەردەمەکانیدا بووە: مەفسەلێک لە نێوان دوو لای ڕووبارێک، لە نێوان دەشتی میسۆپۆتامیا و شاخستانی کوردستان، لە نێوان بیابانی جەزیرە و بەرزایی مەسیحی، ئێزیدی و کوردیی، لە نێوان عەرەب و تورک و فارس. کەم شار لە جیهاندا ئەو ماوەی درێژەی لە یەکترگەیشتنی ئەو هەموو دنیایانەدا بەسەر بردووە.
ئەوەی بەدوادا دێ وەسفێکی کاتیی ئەو نیشتەجێبوونە درێژەیە، دابەش کراوە بەسەر نۆ سەردەمدا. لەو شوێنانەی کە بەروارەکان و ژمارەکان لە سەرچاوەکاندا جیاوازن، جیاوازییەکە دەستنیشان کراوە؛ لەو شوێنانەی کە تۆماری مێژوویی دڵنیا نییە، دڵنیانەبوون پاراستراوە لە بەرامبەر نەرمکردنیدا.
یەکەم · کۆنایەتی و نەینەوا — نزیکەی ٦٠٠٠ پێش زایین تا ٦١٢ پێش زایین
پێشترین نیشتەجێبوونی ناوچەکە بۆ نزیکەی ٦٠٠٠ سال پێش زایین دەگەڕێتەوە، کاتێک کۆمەڵگەکانی نیولیتیک خۆیان لەسەر کەناری ڕۆژهەڵاتی دیجلە لە شوێنێکدا دامەزراند کە دواتر دەبووە ناوەندێکی ئاینی تەرخانکراو بۆ خوداوەند ئیشتار لە هەزارەی سێیەمی پێش زاییندا. ناوی نینوا، فۆڕمی ڕەسەنی «نەینەوا»، ڕەنگە لەو پەیوەندیە وەرگیراوێتە — «ماڵی خوداوەند» — هەرچەندە ئەتیمۆلۆجیەکە هێشتا گفتوگۆ لەسەرە. لە کۆتایی هەزارەی سێیەم و بەناو دووەمیدا، نەینەوا لە دەقە ئاشووریەکاندا وەک شارێکی پارێزگایی بەرگرتنی گرنگی پەیدا دەکا.
فراوانبوونی تەلارسازی لە ژێر دەسەڵاتی پاشاکانی ئاشووری ناوەند شەلمەنەسەر یەکەم (فەرمانڕەوای ١٢٧٤–١٢٤٥ پ.ز) و تیگلات-پیلەسەر یەکەم (فەرمانڕەوای ١١١٤–١٠٧٦ پ.ز) خێراتر بوو، بەڵام ئەو دەسەڵاتدارە نوێ-ئاشووریانە بوون لە سەدەی نۆیەمی پێش زایینەوە — ئاشورناصرپال دووەم، تیگلات-پیلەسەر سێیەم، سرگۆن دووەم — کە شارەکەیان بۆ یەکێک لە سەرسوڕهێنەرەکانی ڕۆژهەڵاتی نزیکی کۆن گۆڕی. ساتە بڕیاردەرەکە لە ٧٠٥ پێش زایین هاتە دی، کاتێک پاشای نوێ سەنحەریب پایتەختی ئیمپراتۆریی لە شاری بنیادکراوی سرگۆن، دور-شارروکین، بۆ نەینەوا گواستەوە و پرۆگرامێکی بنیاتنانی بێوێنە دەستی پێ کرد.
«کۆشکی بێ هاوتایی» سەنحەریب (کۆشکی باشووری ڕۆژئاوا، بەپێی زاراوەی ئاسەواری هاوچەرخ) بەشێکی زۆری لە نێوان ٧٠١ و ٦٩٣ پێش زایین لەسەر گردی قەڵای کویونجک بنیاد نراوە. شکۆیی هاوتراز نزیکەی هەشتا ژوور لە خۆ دەگرت کە دیوارەکانیان بە بەرزە-نیگاری لە ئەلابەستەردا داپۆشرابوون — زیاتر لە دوو هەزار پارچە بەرزە-نیگاری تاشراو لە حەفتا و یەک ژووردا — کە کەمپینە سەربازییەکان، نێچیر، بنیاتنانی کۆشکەکە خۆی، و کاروانی سەراپای بیانیی نیشان دەدا. لە دەرگا سەرەکیەکاندا گاوگۆڕە گەورە باڵدارەکان بە سەری مرۆڤ — لاماسوو — دەوەستان. ڕووبەری گشتی شاراوەی نەینەوای سەنحەریب نزیکەی حەوت سەد هێکتار بوو (نزیکەی ١٬٨٠٠ ئاکر)، و سنووری دوازدە کیلۆمەتری بەرپێ بە پازدە دەرگای گەورە بەزراوەتەوە. سیستەمێکی ئاڵۆزی هەژدە کانال، کە بەشێکیان لە کێشانی ئاوی جێروانی نزیکەی چل کیلۆمەتر بەدوور بوون، ئاوی لە چیاکانەوە دەهێنا.
توێژەری ئاشوور ناسی بریتانی ستێفانی داڵی پێداگری کردووە کە باخچە جوانەکانی سەنحەریب کە لە تەنیشت کۆشکەکەی دانابووە، لەگەڵ کارە لێکوێرە ئاویەکانی، «باخچە هەڵواسراوەکانی» ڕەسەن بوون کە نووسەرە یۆنانیەکان وەک یەکێک لە حەوت سەرسوڕهێنەرەکانی جیهان جێگیری دەکرد — بنیاتێکی بابلی نەبوون بەڕاستی، بەڵکوو بنیاتێکی نەینەوەیی بوون کە دواتر شوێنیان لێشاو لێ کرابوو. بەڵگەکە هێشتا توێژینەوەییە، بەڵام باخچەکان بێگومان هەبوون: لە سالنامەکانی خودی سەنحەریبدا وەسف کراون.
لە ژێر کوڕەزای سەنحەریب، ئاشوربانیپال (فەرمانڕەوای ٦٦٨–٦٣١ پ.ز)، نەینەوا گەیشتە بەرزترین ئاستی. کۆشکی باکووری ئاشوربانیپال بەرزە-نیگاری بە مەزاجێکی جیاواز لە پێشینەکانی هەبوو — دیارترین بەرگەی هەموو بەفرە تاشراوەکانی شێر-ڕاوی بێوێنە کە ئێستا لە میووزیومی بریتانیادان. هەروەها بنیاتی نا، لەگەڵ ئەسکەندەریەدا، گرنگترین کتێبخانەی کۆنایەتی: کۆکراوەی پاشایانەی سیستەماتیکی تابلێتە میخیەکان لە ئەرشیفە پەرستگاکانی سەرتاسەری بابل و ئاشوور. نزیکەی ٢٢ هەزار پارچە لەو کۆکراوەیە لە هەڵکۆڵینەکانی سەدەی نۆزدەهەمدا دۆزراونەتەوە و بنکەی ئاشورنای هاوچەرخ پێک دەهێنن، لە ناویاندا تەنها نوسخەی تەواوی ماوەی ملحمەی گلگامش.
گەورەیی کاتیی بوو. مردنی ئاشوربانیپال لە دەوروبەری ٦٣١ پێش زایینەوە بە شەڕی ناوخۆی نێوان کوڕەکانی شوێن کەوت؛ گەلانی ژێردەستە دەرفەتی خۆیان بینی. لە ٦١٢ پێش زایین، دوای دوورگیرییەکی درێژ، ئالیانسێکی بابلی، میدی و سکیتی شارەکەیان ڕووخاند. وێرانیەکە تەواو بوو: چینێکی ئەستوور خاکستر زەوی کۆشکەکانی داپۆشی، و شارەکە، هەرچەندە بەتەواوی چۆڵ نەکرا، هیچ کاتێک نەبووە پایتەختەوە. لە ناو نەوەیەکدا کاولاو بوو. لێدوانی پێغەمبەری توراتی ناحوم — «نەینەوا کاول بوو؛ کێ بۆی دڵتەنگ دەبێ؟» — خێرایی و تەواویەتی کەوتنەکە دەنوێنێ.
دووەم · سەدەکانی پاش-ئیمپراتۆری — ٦١٢ پێش زایین تا سەدەی حەوتەمی زایینی
بۆ دوازدە سەد سال داهاتوو، کاولاوەکانی کەناری ڕۆژهەڵاتی نەینەوا شوێنێک بوون کە سنوورە ئیمپراتۆریە یەک لە دوای یەکەکان بەناویاندا تێ دەپەڕین. فارسی ئەخامەنیە، جێگرەوە یۆنانیە ئاسیتی گەورەکان، فەرسەکان و کۆتایی ساسانیەکان لە سەرتاسەری خاکەکەدا فەرمانڕەوایی کردن. سەربازی یۆنانی و مێژوونووس زێنۆفۆن، کاتێک بە لەشکری دە هەزار نزیکەی ٤٠١ پێش زایین لێی تێپەڕی، دیوارەکانی بینی کە هاتنە خوار، و ناوی شارەکەی وەک میسپیلا تۆمار کرد. بەڵام ژیان بەردەوام بوو: لە ناو گردەکاندا نیشتەجێبوونی هیلینیستی و فارسی هەبوون، و خاکەکە وەک ناوچەیەکی کشتوکاڵی گرنگی سنووری ساسانی دادەنرا.
لەو سەدانەدا بوو کە نیشتەجێبوونێکی نوێ — لە سەرەتادا بێدەنگ، پاشان بە گرنگی زیاتر — لەسەر کەناری ڕۆژئاوای دیجلە دەستی پێ کرد، لەبەرامبەر قەڵای کۆنی ڕۆژهەڵات. لە کۆتایی سەردەمی ساسانی، ئەو شوێنە شارۆچکەیەکی بەرزی بوو کە سەرچاوە سریانیەکان پێی دەگوت مَوْصِلا؛ نووسەری مەسیحی سەدەی شەشەم یاقوبی ئەدێسا وەک ناوەندێکی مەسیحی گەورەی دەناسی. لە سەرەتای سەدەی شەشەمدا بووە ماڵی پادشاهی ئەسقوفی کلیسای ئاشووری ڕۆژهەڵات — سەرەتای حضووری مەسیحی نەپچڕاوی مووسڵ کە بۆ ئەمڕۆ بەردەوامە.
سێیەم · داگیرکاری ئیسلامی و خیلافەتی پێشوەخت — ٦٣٧ تا سەدەی نۆیەمی زایینی
مووسڵ لە سەردەمی ئیسلامیدا چووە ناو سەردەمی داگیرکاری عەرەبیەوە. شارەکە لە ٦٣٧ زاینی (هەندێ سەرچاوە ٦٤١) لەلایەن عوتبە کوڕی فەرقەد، فەرماندەری نێردراوی خەلیفە عومەر، گیرا. لە جیاوازی لەگەڵ زۆر شار لە خاکە ساسانیە داگیرکراوەکاندا، مووسڵ دانیشتووانە مەسیحیە موجوودەکانی و ئەسقوفەکەی لە جێگای خۆیان هێشتنەوە؛ داگیرکارە موسوڵمانەکان گەڕە نوێیان لە تەنیشت شارۆچکە کۆنەکە بنیاد نا تا لە جیاتی ئەوەی بیجوڵێنن. یەکەم مزگەوتی جوماعی ئاینی نوێ گوترا کە چەند پاش دوای ئەوەدا بنیاد نراوە لەسەر شوێنێک کە جێگرەوەی دواتری، مزگەوتی ئومەوی، چەند جار بنیاد دەنرایەوە.
لە ژێر ئومەوییەکان (٦٦١–٧٥٠) مووسڵ بووە کرسی ئیداری پارێزگای دیار رەبیعە — «ماڵی ئاڵۆزی هۆزی رەبیعە» — و وێستگەیەکی گرنگ لەسەر سنووری بیزەنتی. شۆڕشی عەباسی ٧٥٠ پایتەختی خیلافی بۆ ڕۆژهەڵات بۆ بەغداد و سامەرا گواستەوە، بەڵام مووسڵ بەردەوام بوو وەک ناوەندێکی ناوچەیی گەورە. بەناو سەدەکانی هەشتەم و نۆیەمدا گەشە بوو بۆ یەکێک لە چڕپڕترین شارەکانی ڕۆژهەڵاتی ئیسلامی، شوێنکەوتنی لەسەر ڕێگاکانی نێوان بەغداد و ئەناتۆلیا و ئەوەتاکوو سووریا بوویەتە مەفسەلێکی بازرگانی هەمیشەیی. حاکمە عەباسیەکان لە پاشخانە عەرەبی، فارسی و تورکیەکانەوە دەهاتن، و کاراکتەری چەند زمانیی شارەکە — عەرەبی، سریانی، کوردی، فارسی، تورکی — لە ساڵی ٩٠٠ـدا چەسپابوو.
چوارەم · سەردەمی زێڕینی ئەتابەگ — نزیکەی ٩٠٥ تا ١٢٦٢
لە سەرەتای سەدەی دەیەمەوە، مووسڵ بەناو ڕیزێک لە سوولالە محلیە ڕیشەکانی تێ پەڕی کە دەستکەوتی هاوبەشی پێی شار کرد یەکێک لە ناوەندە کلتووریە گەورەکانی جیهانی ئیسلامی. حەمدانیەکان (٩٠٥–٩٧٩)، سوولالەیەکی عەرەبی کە ڕیشەی لە دەوروبەری ماڵدی مووسڵدا هەبوو، ڕیزەکەی دامەزراند؛ بەدوایاندا عقیلیەکان (٩٩٠–١٠٩٦) هاتن، و دوای ماوەیەکی سەلجووکی کورت، سوولالەی ناویان کە دوای ئەو سەردەمە ناویان لێی دانراوە — زەنگییەکان، یاخود ئەتابەگەکانی مووسڵیش پێیان دەوترێ.
دامەزرێنەری فەرمانڕەوایی زەنگی عمادالدین زەنگی بوو، لە ١١٢٧ـدا لەلایەن سوڵتانی سەلجووکی مەحموودی دووەمەوە بەحاکمی مووسڵ دانرا. لەو بنکەیەوە، ئەو و جێگرەوەکانی دەوڵەتێکی ئیسلامیان بنیاد نا کە دەسەڵاتی صلیبیان لە سووریا تەحەددا کرد، حەلەب و ئەدێسایان گرت، و ئەو ڕیزە درووست کردن کە لە کۆتاییدا سەلاحەدین لێی پەیدا بوو. گەورەترین زەنگییەکان لە ڕووی کلتوورییەوە نورالدین زەنگی بوو، کە دەسەڵاتی بەسەر سووریا و جەزیرەدا فراوان دەبوو؛ لە ١١٧٠–١١٧٢ـدا لە مووسڵدا ئەو بنیاتەی فەرمان دا کە لەو کاتەوە سیلوێتی شارەکەی دیاری کردووە: جامعی گەورەی نوری، لەگەڵ منارەی خوارکراوەی خشتی، الحدباء — «ئەو خوارە».
گەشتیاری سەدەی چواردەهەم ئیبن بەتووتە لە دوای ١٣٢٧ـەوە بەناو مووسڵدا تێ پەڕی و منارەکەی وەک پێشتر خوار وەسف کرد — هەرچەندە خوارییە دراماتیکەکەی بێگومان بەتەدریجی لە سەرتاسەری سەدەکاندا گەشە کردووە. گەشتیاری سەدەی نۆزدەهەم گراتان گیری لەسەری نووسیویەتی: «چەند پێ لە ڕاست لاداوە، هەرچەندە لە زەوییەوە لێراست دەستپێدەکا، و لە سەرەوە، پێش ئەوەی بالکۆنەکەی و قوبەکەی بگرێتە سەر، ڕاست بوونی خۆی دەگرێتەوە. ڕەفتارەکەی وەک پیاوێکە کە دادەنوێ.»
ڕیزی زەنگی لە ڕووی کارگێڕیەوە بە حکومی بەدرالدین لۆلۆ (١٢٢٢–١٢٥٩) کۆتایی هات، کۆیلەیەکی پێشوو کە بەرز بوویەوە بۆ ئەوەی ببێتە حاکمی کاریگەری مووسڵ و یەکێک لە کلتووردارترین حامیە کانی جیهانی ئیسلامی ناوەراست. لە ژێر لۆلۆدا، قوتابخانە بەناوبانگەکەی شارەکە بۆ کاری مس — کە خاوێنی برۆنزی و بەرنزی تێپاڕاو دروست دەکرد، زۆر جار بە دەستی پیشەسازانی ناودار ئیمزا کراون — گەیشتە بەرزترین گەشەی. شێوازی «مووسڵی» تێپاڕاندن، کە بە ئیمزای زێڕ و مس لە بواری گرافی و وێنە دواتر دیاریکراوە، بەرەو حەلەب، دیمەشق، بەغداد، قاهیرە و ئێران بڵاو بوویەوە، و کاری مسی ئیسلامیی بۆ سەدەکان کاریگەری لێ کرد. دەستکەوتێکی کلتووری دووەمی ئەو سەردەمە قوتابخانەی مووسڵی بۆ وێنەکێشانی دەستنووس بوو، کە لە عێراقدا تەنها قوتابخانەی بەغدادی پێشبڕکێی لەگەڵ دەکرد.
«ڕۆژی ١٤ ئەیلوولی ١١٤٦ ئەتابەگ عمادالدین زەنگی کوڕی ئاق سونقور، شەهیدی ئیمان، فەرمانڕەوای مووسڵ و سووریا، کوژرا...» — سالنامەی ئیبن الاثیر، تەواو کراو لە مووسڵدا، نزیکەی ١٢٣٣.
شۆکی مۆغۆلەکان بەتاراندنەوە دەرکەوت. ئیلخانیەکان لە ١٢٦٢ـدا شارەکەیان داگیر کرد، سێ سال دوای ڕووخانی فاجعە باری بەغداد. مووسڵ خۆی بەو شێوەیە نەڕووخا کە بەغداد ڕووخا بوو؛ کوڕی لۆلۆ، صاڵح، لە ١٢٥٨ـدا ملکەچی مۆغۆلەکان ببوو، و شارەکە لە ژێر حاکمە ئیلخانیەکاندا ڕۆڵی کارگێڕیی خۆی ڕاگرت. بەڵام درەوشاوەیی سەردەمی ئەتابەگ تەواو ببوو، و شوێنی ئابووری شارەکە کەم بوویەوە کاتێک ڕێگاکانی بازرگانی لە میسۆپۆتامیایەکی ئێستا لە تەوریز و مەراغەوە بەڕێوە دەبرا لە جیاتی بەغداد گۆڕی بەسەردا هاتن.
پێنجەم · لە ئیلخانییەوە بۆ عوسمانی — ١٢٦٢ تا ١٥٣٥
بەناو ئەو دوو سەدە و نیوەدا، مووسڵ یەک لە دوای یەک ئەوانێک کرد بەخاوەنی: ئیلخانییەکان، جەلایریەکان کە لە سەدەی چواردەهەمدا جێگرەوەیان بوون، و لە سەرەتای سەدەی پازدەهەمدا ئالیانسە تورکیەکانی قەرە قۆیونلوو («کاوڵە ڕەشەکان») و ئاق قۆیونلوو («کاوڵە سپیەکان»). سەردەمی کزبوون بوو. ماشینی گەورەی کشتوکاڵی و بازرگانی دڵی عەباسی نەهاتە سەرخۆی؛ مەزنیی ژمارەی دانیشتووانی شار لە بەرزاییە پێشترەکان دادەبەزی؛ و بەرهەمهێنانی تەلارسازی ئەو سەردەمە، هەرچەندە ڕاستیە، زۆر کەمتر بەرز بوو لە ئەو ئەتابەگەکان. زۆر لە بنیاتە ئەو سەردەمە دەستکاریکردنی بنیاتە موجوودە ئەتابەگەکان بوون لە جیاتی دامەزراندنە نوێیەکان.
گەشە سەنگینێک لەو سەدانەدا جیاوازکردنی قوڵتری کۆمەڵگە ئاینیەکانی دەشتی دەوروبەر بوو. ئێزیدییەکان لە سەردەمی ناوەراستی دواوەدا وەک کۆمەڵگەیەکی جیاکراوە لە قەزای شنگال و شێخان درووست بوون؛ کۆمەڵگە مەسیحیە سریانییەکان — سریانی ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا — لە سەردەمی نائارامیی سوولالە دەسەڵاتدارەکاندا ئەسقوفاتەکانی خۆیان پاراستن؛ کۆمەڵگە بچووکترەکانی مەندایی هەبوونی خۆیان لەسەر دیجلە ڕاگرتن. لە سەرەتای سەدەی شازدەهەمدا، کاتێک شای ساڵافی ئیسماعیل لە ١٥٠٨ـدا بەکورتی مووسڵی گرت، تۆپۆگرافیای ئاینی پارێزگای هاوچەرخ بەشێکی زۆری لە جێگای خۆیدا بوو.
شەشەم · سەدەکانی عوسمانی — ١٥٣٥ تا ١٩١٨
بەشدارکردنی مووسڵ بۆ عوسمانیەکان لە ژێر دەسەڵاتی سوڵتان سلێمانی یەکەمدا هاتە ئەنجام، کە لە ١٥٣٥ـدا شارەکەی لە ساڵافیەکان لە کاتی ئەو کەمپینەدا گرت کە بەغدادیشی لە ژێر دەسەڵاتی عوسمانی هێنا. مووسڵ کرا بە پایتەختی ولایەتێک (پارێزگا) کە لە گەورەترین فۆڕمیدا، لە دۆڵی خابوور لە ڕۆژئاواوە بۆ زێی بچووک لە ڕۆژهەڵات و لە تور عبدین لە باکوورەوە بۆ پانیی تکریت لە باشوور فراوان دەبوو. لە سەرتاسەری سەدەکانی حەڤدەهەم و هەژدەهەمدا، شارەکە وێستگەی سنووری سەرەکی عوسمانی بوو لە دژی فارسی ساڵافی و دواتر قاجاری.
لە ناو مووسڵدا، دەسەڵاتی سیاسی ڕاستەقینەی لە کاتی سەدەی هەژدەهەمی درێژدا کەمتر لای حاکمە دیاریکراوەکانی عوسمانی بوو لە بەرامبەر کۆمەڵێک لە خێزانە دیارەکانی محلیی — جەلیلی، عمری، تەسین مفتی — کە بەناو بازرگانیی دانەوێڵە، گرتنی باج، و سەرپەرشتیی ینیچەری دەستکەوتی پێگەیەکی نیمچە سوولالەییان کرد. دیارترینیان جەلیلیەکان بوون، ڕیشەی لە کاتێکی سەدەی حەڤدەهەمی دواوەدا لە مەسیحیەکی گۆڕاوی ئاینی بەناوی عبدالجلیل وەرگرت. لە ١٧٢٦ـەوە، کاتێک کوڕەکەی ئیسماعیل بوویە والی (حاکم)، جەلیلیەکان مووسڵیان بەکارایی وەک پاشالکێکی میراتدراو فەرمانڕەوایی کرد، بە چەند بڕیارەوە، تا کاتێک ڕیفۆرمە ناوەندیکەرەکانی عوسمانی پلەکەیان لە ١٨٣٤ـدا هەڵگرت.
کاتی بەرزی فەرمانڕەوایی جەلیلی بەرگری مووسڵ بوو لە دژی داگیرکەری گەورەی فارسی نادر شا. لە ئەیلوولی ١٧٤٣ـدا، لە سەری لەشکرێک کە گوترا بوو لە سێ سەد هەزار زیاتری دەهات، لەگەڵ سەدان تۆپ و هاوەن و ئامرازی بەرزکراوی دوورگیری، نادر شا شارەکەی دوورگیر کرد. دوورگیریەکە چل ڕۆژی خایاند. بۆمباران دیوارەکانی ویران کرد و لە ناوەوەی شار ئاگری گرت؛ هێرشێکی گشتیی پێش وەختە لەلایەن بەرگرانەوە ڕێگری لێ کرا، کە لە موسوڵمان، مەسیحی و ئێزیدییەکان پێکهاتبوون پشت بە پشت بەرگری دەکرد. حاج حسین پاشا الجلیلی بەرگری بەخۆی بەڕێوە برد. دوای چەند هێرشی شکستخواردوو، نادر شا دوورگیریەکەی هەڵگرت و کشایەوە — شکستێک کە لە کاریەرەکەیدا تاکانە بوو، و بەناوینوێیی، نەک لەلایەن لەشکرێکی ئیمپراتۆریی عوسمانی، بەڵکوو لەلایەن هێزە پارێزگاکانەوە لێ تەحمیل کراوە. دیوارەکانی شار و قوللەکانی ناودەرکراو بە ئج قەلعە و باش تەبیە چەند جار لەلایەن جەلیلییەکانەوە بنیاد دەنرانەوە و چاک دەکرانەوە، بەشێوەیەکی هەرە فراوان لەلایەن ئەحمەد پاشا الجلیلی لە ١٨٢١ـدا.
سەدەی نۆزدەهەم ڕیفۆرمە عوسمانیە تنزیمات ـەکانی هێنا، بەستاندارد کردنی تەدریجی کارگێڕی پارێزگا، هێڵە تەلەگراف و بەلەمی هەڵمی، سیستەمی نوێی ولایەتـی ١٨٦٤، و نۆژەنکردنەوەی هێواش بنیاد تەحتیە شارەکە. لە کۆتایی سەردەمی عوسمانیدا، مووسڵ شارێکی نزیکەی حەفتا هەزار دانیشتوان بوو، بە گەڕەیەکی مەسیحی گەورە، کۆمەڵگە جووی و ئێزیدی جیاوازەکان، و بازرگانیێکی پەسەند لە تەکستیلی مووسڵی — پارچەی پاتە کە لە ئەوروپا تەنها بە مووسلین ناودەکرا، ناوی لە شارەکە وەرگرتووە. گرترود بێل، کە لە ١٩٠٩ و ١٩١٠ـدا سەردانی کرد، بازاڕەکانی وەک یەکێک لە جوانترینەکانی ڕۆژهەڵاتی عوسمانیی وەسف کرد.
حەوتەم · پرسی مووسڵ و عێراقی نوێ — ١٩١٨ تا ١٩٦٨
کۆتایی فەرمانڕەوایی عوسمانی لەگەڵ شەڕی جیهانی یەکەمدا هات. هێزە بریتانیەکان لە ژێر دەسەڵاتی جنرال و. مارشاڵدا لە تشرینی دووەمی ١٩١٨ـدا مووسڵیان داگیر کرد — تەنها دوای هاوپەیمانیی مودرۆس، لە ڕووی تیکنیکیەوە. دروستی ولایەتی پێشووی مووسڵ بوویەتە یەکێک لە پرسە بەرپرسە گفتوگۆ کراوەکانی ڕێکخستنی دوای شەڕ: لەلایەن کۆماری نوێی تورکیا لە ژێر دەسەڵاتی موستەفا کەماڵ بانگەشە دەکرا، لەلایەن داگیرکاری بریتانی-بەڕێوەبراوی ماندیتی عێراقیشەوە، و لە کۆمەڵەی نەتەوەکاندا گفتوگۆ کراوە. «پرسی مووسڵ» لە کۆتاییدا لەلایەن کۆمیتەی سنووری کۆمەڵەکەوە لە ١٩٢٥ـدا بۆ عێراق چارەسەر کرا و لە پەیماننامەی ئەنکەرە لە ١٩٢٦ـدا چەسپا. بڕیارەکە لە شێوەدانانی دەوڵەتی عێراقی نوێدا بڕیاردەر بوو، چونکە خاکەکە چاڵە نەوتە سەرەکیە باکووریەکانی و گەورەترین بەشی دانیشتووانی کوردی ولاتی لە خۆ دەگرت.
بەناو پاشایەتیی هاشمی (١٩٢١–١٩٥٨) دا، مووسڵ پایتەختی پارێزگایەکی گرنگ بوو بەڵام بەراوردکراو هێمنی بوو لە سیاسەتی نیشتمانیدا. کۆماری ١٩٥٨ سیاسەتی نەتەوەیی عێراقی بەتوندی هێنایە ناو شار؛ شۆڕشی کاتیی مووسڵی ئازاری ١٩٥٩ لە دژی حکومەتی ناوەندیی عبدالکریم قاسم بە شکاندنی توندوتیژ کۆتایی پێ هات و وەک یەکێک لە ساتە تروماتیکەکانی سەدەی بیستەمی شارەکە یاد دەکرێ. گەشەی بەردەوامتری ئەو سەردەمە دامەزراندنی زانکۆی مووسڵ لە ١٩٦٧ بوو، لەسەر کەناری ڕۆژهەڵاتی دیجلە — دامەزراوەیەکی گەورە کە گەشە کرد بۆ ئەوەی ببێتە یەکێک لە گەورەترین زانکۆکانی ڕۆژهەڵاتی نزیک، و مۆتۆری ئەکادیمی سەرەکی ژیانی فیکری هاوچەرخی شارەکە.
هەشتەم · سەردەمی بەعسی — ١٩٦٨ تا ٢٠٠٣
کوەی بەعسی تەمووزی ١٩٦٨ دامەزراندنی سی و پێنج سال ئەوەی بوو کە لە کاتیدا مووسڵ، وەک هەموو عێراق، لە بەغدادەوە لە ژێر حزبی بەعسی سوسیالیستی عەرەبدا فەرمانڕەوایی دەکرا، و لە ١٩٧٩ـەوە لەلایەن صدام حسێنەوە. شارەکە بە مادی لە داهاتە نەوتیەکانی حەفتاکاندا سوودی وەرگرت — گەڕە نوێیەکان، فراوانبوونی گەورەی زانکۆ، بنیاتنانی بەنداوی مووسڵ (لە ١٩٨٦ـدا تەواو کرا)، نەخۆشخانە و ڕێگا هاوچەرخەکان — بەڵام، وەک ئەوەی دیکەی عێراق، لە ڕیزی ویرانیی شەڕی ئێران-عێراق (١٩٨٠–١٩٨٨)، شەڕی کەنداو ١٩٩١، و دوازدە سال سزای نێودەوڵەتی کە بنیات تەحتیە کاولاند و دانیشتووان بێ-هیوا کرد، ئازاری چێژتووە. لە سەرتاسەری ئەو دەیانەدا، باڵانسی دیموگرافی و ئاینی پارێزگای دەوروبەر لەلایەن سیاسەتە عەرەبکردنی بەعسیەکانەوە شێوە بەخۆوە گرت، بەتایبەت لە قەزای شنگال و حەمدانیە، کە کاریگەریە درێژخایەنەکانیان هێشتا هەست پێ دەکرێ.
نۆیەم · ڕابردووی نزیک و نۆژەنکردنەوە — ٢٠٠٣ تا ئێستا
داگیرکاری ئەمریکی-سەرکردایەتی ئادارەی ٢٠٠٣ لە سەرەتای نیسان گەیشتە مووسڵ. ڕووخانی دەوڵەتی عێراق بە ئاژاوەیەکی درێژ و ئاڵۆز کەوت کە شارەکە — لەگەڵ دانیشتووانی تێکەڵی، چینی پێشووی ئۆفیسەرە بەعسی، و نزیکی لە سنووری سووریا — ڕۆڵی ناوەندی تێدا گێڕا. مووسڵ بوو بە یەکێک لە بنکە بەهێزەکانی القاعدە لە عێراقدا لە کۆتایی ٢٠٠٠ کاندا، و لە ٢٠١٠ـەوە بۆ ڕێکخراوە جێگرەوەکانی.
لە ١٠ حوزەیرانی ٢٠١٤ـدا، شارەکە بە خێرایی نائاسایی بەرکەوتی ئەوەی پێی دەوترێ «دەوڵەتی ئیسلامی» (داعش) بوو. بۆ سێ سال شارە گەورەترەکە بوو لە ژێر دەسەڵاتی داعش و پایتەختی دیفاکتۆی «خیلافی» خۆڕاگەیاندراوی. لە ٤ تەمووزی ٢٠١٤، ئەبو بەکر البغدادی لە مەقامی جامعی گەورەی نوری خوتبەیەکی پێشکەش کرد کە خۆی بە خەلیفە ڕاگەیاندبوو — کرداری ڕەمزیی دەستبەسەرگرتن کە لە کۆتاییدا کاریگەرییە ترسناکەکانی بۆ بنیاتەکە دەبوو.
کەمپینی گەڕاندنەوەی شارەکە — شەڕی مووسڵ — لە ١٦ تشرینی یەکەمی ٢٠١٦ـدا لەلایەن هێزە ئاسایشی عێراقیەکانەوە دەستی پێ کرد، لەگەڵ پشتیوانی ئەمریکی، کوردی و ئالیانسی، لە دژی چەند هەزار جەنگاوەری داعشی مەزن کراو. یەکێک لە گەورەترین، درێژترین و کوشندەترین شەڕە شارییەکان بوو لە دوای جیهانی دووەمەوە. ڕۆژهەڵاتی مووسڵ تا ١ کانوونی دووەمی ٢٠١٧ گەڕێندرایەوە؛ شاری کۆن و گەڕە ڕۆژئاواییەکان بەناو شەڕێکی زۆر سەختتردا، گەڕ بەگەڕ، زۆر جار ماڵ بەماڵ، لە دوای دا. لە ٢١ حوزەیرانی ٢٠١٧ـدا، لە کاتێکی شەڕەکە لە چەند هەفتە کۆتایی خۆیدا و شاری کۆن دوورگیر کرابوو، جەنگاوەرە داعشییەکان مادە تەقەمەنیەکانیان تەقاندەوە کە جامعی گەورەی نوری ڕووخان و منارەی خوار الحدباءیان دانانەسەر زەوی. سەرۆک وەزیرانی عێراق حەیدەر العەبادی لە ١٠ تەمووزی ٢٠١٧ـدا ڕایگەیاند کە شارەکە ڕزگار کراوە.
وێرانیەکە لە ئاستێک بوو کە کەم بەسەر شارێکی گەورەی سەردەمی نوێدا هاتووە. هەڵسەنگاندنە نەتەوە یەکگرتووەکانی وێرانیی شاری کۆن بەتەنها زیاتر لە پێنج هەزار بنیات ژمارد کە کاریگەری لێ کرابوو، کە لە نێوانیاندا ٤٩٠یان بەتەواوی وێران بوون و ٣٬٣١٠یان بەتوندی زیانیان لێ کەوتبوو. مردنی شارستانییەکانی شەڕەکە هەرگیز بەشێوەیەکی دڵنیا چەسپاندنیان لێ نەکراوە — ژمارە رەسمیە عێراقیەکان ٢٬٦٠٠ مردنی شارستانیی دانابوون، بەڵام لێکۆڵینەوە سەربەخۆکانی ئەسۆشییەتید پرێس و ئەوانی دیکە ژمارەی ڕاستەقینەیان لە نێوان پێنج و یازدە هەزاردا مەزن کرد، لەگەڵ هەندێ هەڵسەنگاندنی زیاتر.
هەوڵی نۆژەنکردنەوەی بەدوای دادا، یەکێک بوو لە بەرپرسترین کارە کلتووری-تراثییەکانی سەرەتای سەدەی ٢١. لە شوباتی ٢٠١٨ـدا یونسکۆ مبادرەی «گەڕاندنەوەی ڕۆحی مووسڵ»ـی دەستی پێ کرد، لە کاتێکدا ئیماراتی متحدەی عەرەبی ٥٠٫٤ ملیۆن دۆلاری بۆ بنیاتنانەوەی جامعی گەورەی نوری و منارەی الحدباء وەعدی دا. پڕۆژەکە، کە بەدەستی هونەرە عێراقیەکانی پەسەند بەپشتیوانیی تەکنیکی نێودەوڵەتی ئەنجامی دا، نزیکەی ٤٥٬٠٠٠ خشتی ڕەسەنی لە کاولاوەکانی منارەکە وەرگرتەوە و دیسان لە ناو بنیاتی بنیاتکراوەوەدا دایان نا، لەگەڵ زیاتر لە ١١٥ ئامرازی نەتەقاوە کە دەبووا لە جێگاکە لای بدرابان. کارەکە لە تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ تەواو بوو، و الحدباء بنیاد-کراوەوە — گەڕاوەتەوە بۆ شێوازی خواری خۆی، نوقتە خشتیەکانی حەوت بەندە زینەوەرانەکەی دیسان دیار بوون — لە تەنیشت مزگەوتە دەکراوەکەدا لە ١ ئەیلوولی ٢٠٢٥، لە مەراسیمێکدا کە سەرۆک وەزیران محمد شیاع السودانی بەشدار بوو، تەخصیص کرا.
مزگەوتەکە یەکێک لە ئەلەمەنتە چاککردنەوەیەکی زۆر فراوانترە. کلیسای دۆمنیکانی سەعای خاتوون کاتژمێر، کاتدرالی سریانی کاتۆلیکی الطاهرە، مەزاری یەحیا ئەبو القاسم، و دەیان ماڵی تراثی شاری کۆن بنیاد دەنرێنەوە یا لە ژێر نۆژەنکردنەوەدان. بەڵام بەشە گەورەکانی شاری کۆن لە کاتی نووسینی ئەمەدا هێشتا کاولاوەن، و زۆر خێزانە ئاوارەکراوەکان نەگەڕاونەتەوە. زانکۆی مووسڵ، کە لەلایەن داعشەوە داگیر کرابوو و لە ٢٠١٧ـدا بەتوندی زیانی لێ کەوتبوو، بنیاد دەنرابووەوە و کاری دەکا؛ دامەزراوە نوێیەکان بەرز بوونەتەوە، لە نێوانیاندا زانکۆی الحدباء، کە لە سەردەمی پاش-ئاژاوەدا دامەزرا و بە ناوی منارەی الحدباء — کە لاری درێژخایەنی بەسەر شارەکەدا ئێستا دیسان دەستی پێ کردووە — ناودرا.
مێژووی مووسڵ، کەواتە، کۆتایی پێ نەهاتووە؛ دەستی پێ کردووەتەوە.
سەرچاوەکان
- ڕید، جولیان ئی. «نەینەوا»، لە Reallexikon der Assyriologie، بەرگی ٩ (بەرلین: De Gruyter، ٢٠٠٠)، ل ٣٨٨–٤٣٣.
- راسێل، جۆن ئێم. کۆشکی بێ هاوتایی سەنحەریب لە نەینەوا. شیکاگۆ: زانکۆی شیکاگۆ، ١٩٩١.
- داڵی، ستێفانی. نهێنیی باخچە هەڵواسراوی بابل: سەرسوڕهێنەرێکی گریزانی جیهان دۆزراوەتەوە. ئۆکسفۆرد: زانکۆی ئۆکسفۆرد، ٢٠١٣.
- ڕادنەر، کارن. ئاشووری کۆن: ناساندنێکی زۆر کورت. ئۆکسفۆرد: زانکۆی ئۆکسفۆرد، ٢٠١٥.
- فرام، ئێکارت. ئاشوور: بەرزبوونەوە و کەوتنی یەکەم ئیمپراتۆریی جیهان. نیویۆرک: Basic Books، ٢٠٢٣.
- ڕۆبینسن، چەیس ئێف. ئیمپراتۆری و چینە بەرزەکان دوای داگیرکاری ئیسلامی: گۆڕانی میسۆپۆتامیای باکوور. کەمبریج: زانکۆی کەمبریج، ٢٠٠٠.
- خوری، دینا ڕزق. دەوڵەت و کۆمەڵگەی پارێزگایی لە ئیمپراتۆری عوسمانیدا: مووسڵ، ١٥٤٠–١٨٣٤. کەمبریج: زانکۆی کەمبریج، ١٩٩٧.
- ئۆڵسن، ڕۆبێرت. دوورگیریی مووسڵ و پەیوەندیە عوسمانی-فارسیەکان، ١٧١٨–١٧٤٣. بلومینگتن: نووسراوەکانی زانکۆی ئیندیانا، ١٩٧٥.
- لۆنگریگ، ستێفان همسلی. چوار سەدە لە عێراقی نوێ. ئۆکسفۆرد: Clarendon Press، ١٩٢٥.
- ناوەندی میراتی جیهانی یونسکۆ. «شاری کۆنی مووسڵ»، پێشکەشکردنی لیستی ئیعتبار (٢٠١٨).
- یونسکۆ. گەڕاندنەوەی ڕۆحی مووسڵ: ڕاپۆرتی پێشکەوتن (پاریس: یونسکۆ، ٢٠٢٤).
- ئیبن الاثیر (د. ١٢٣٣). الکامل فی التاریخ. چاپە جیاوازەکان.
- ئیبن بەتووتە (د. ١٣٦٩). الرحلة. وەرگ. ئێچ. ئەی. ئاڕ. گیب و سی. ئێف. بێکینگهام، ٥ بەرگ، Hakluyt Society، ١٩٥٨–٢٠٠٠.
- العمری، یاسین (د. نزیکەی ١٨٢٠). تاریخ آثار الجلیلیة فی الحوادث الأرضیة. سالنامەی دەستنووسی سەردەمی جەلیلی.
- الدیوەهچی، سعید. تاریخ الموصل. مووسڵ: ١٩٥٨.
- ئەنستیتیووتی نەتەوەیەکگرتووەکان بۆ مەشق و توێژینەوە (UNITAR). هەڵسەنگاندنی وێرانیی شاری کۆنی مووسڵ، ٦ تەمووزی ٢٠١٧.
- ئەنستیتیووتی شەڕی هاوچەرخی سوپای ئەمریکا. پڕۆژەی شەڕی شاری، حالەتی شیکاری ٢: شەڕی مووسڵ، ٢٠٢٢.