جوگرافیای نەینەوا.

لە دۆڵی دیجلەوە تا ئانتیکلاینی شنگال؛ لە دەشتی مەسیحی-ئێزیدی ڕۆژهەڵاتی مووسڵەوە تا گەیشتنی بیابانی بەرەو سنووری سووریا — وەسفێک بۆ ئەو خاکانەی پارێزگاکە پێک دەهێنن، بە سەرچاوە بۆ هەر ژمارەیەک.

پارێزگای نەینەوا چارەکی باکووری ڕۆژئاوای کۆماری عێراق دادەگرێ، لە نێوان نزیکەی ٣٤°١٥′ و ٣٧°٠٣′ پانیی باکوور و ٤١°٢٥′ و ٤٤°١٥′ درێژیی ڕۆژهەڵات. پایتەختی پارێزگاکە، شاری مووسڵ، لەسەر کەناری ڕاستی ڕووباری دیجلە هەڵکەوتووە، نزیکەی ٤٠٠ کیلۆمەتر لە باکووری بەغدادەوە و نزیکەی ١١٠ کیلۆمەتر باشووری سنووری تورکیا. پارێزگاکە، بەپێی هەندێ پێوەر، دووەم پارێزگای گەورەی عێراقە بە ڕووبەر؛ خاکەکەی لە لووتکە بەرزەکانی ئاکرێ لە باکووری ڕۆژهەڵاتەوە بۆ دەشت-بیابانی وشکی الحضر و البعاج لە باشووری ڕۆژئاوادا فراوان دەبێ، و بەو شێوەیە جۆراوجۆریی نائاسایی کلیما و شێوازی زەوی بۆ یەک پارێزگای عێراقی لە خۆ دەگرێ.

کاراکتەری جوگرافیی نەینەوا بەباشترین شێوە بە شوێنی یەکترگەیشتن دەناسرێ. ئەمە مەفسەلێکە لە نێوان میسۆپۆتامیای سەروو و شاخستانی کوردستان؛ لە نێوان دەشتی عەرەبیزمان و بەرزایی کوردی، تورکمانی، ئێزیدی و سریانی؛ لە نێوان حەوزی دیجلە و کۆتایی شمالی فورات بەسەرتاسەری جەزیرە. هەر یەکێک لە ناوچە لاوەکیە سەرەکیەکانی خوارەوە بەرهەمی ئەو سنوورینەی جوگرافیە.

یەکەم · شوێن، سنوور و فراوانی

پارێزگاکە لە باکوور سنوورداری دهۆکە، لە ڕۆژهەڵات هەولێر، لە باشووری ڕۆژهەڵات کەرکووک، لە باشوور سەلاحەدین، و لە باشووری ڕۆژئاوا ئەنبار. لە ڕۆژئاواوە سنووری نێودەوڵەتی هاوبەشی هەیە لەگەڵ کۆماری عەرەبی سووریا — بەشی هەرە زۆری لەگەڵ پارێزگای الحسکە، بەشێکی کورتی باشووری ڕۆژئاوای هاوسنوورە لەگەڵ دیر الزور.

ژمارەکانی ڕووبەری گشتی بەشێوەیەکی کەم لە سەرچاوەکاندا جیاوازن. ژمارەی هەرە زۆر ناودەرکراوی ئێستا ٣٧٬٣٢٣ کم²ـە، کە لە ڕێکخراوی ئامارگشتی ناوەندی عێراقدا بەکار دێ و لە سەرچاوە نێودەوڵەتیەکاندا دووبارە کراوەتەوە. ئەنستیتیووتی توێژینەوەی عێراقی بۆ شیکار و گەشە ٣٦٬٥١٥ کم² ڕاپۆرت دەکا، و هەندێ کاری ئەکادیمی ٥١٬٧٤٠ کم² دەخەنە ڕوو کاتێک سنوورە مێژووییەکانی پێش ١٩٧٦ (کە پارێزگای دهۆکی ئێستای لە خۆ دەگرت) دووبارە دروست دەکرێنەوە. ناکۆکی لە ژمارە هاوچەرخەکاندا گۆڕانکاریە بچووکەکانی سنوور لەسەر قەزای ئاکرێ و هێڵی ئیداری هەرێمی کوردستان دەردەخا.

پارێزگاکە لە ڕووی ئیداریەوە دابەش کراوە بەسەر نۆ قەزادا: مووسڵ، تەلعەفەر، شنگال، حەمدانیە، تەلکێف، بەعاج، حەزر، شێخان و ئاکرێ. ژمارەی دانیشتووان، کە دواین جار لە ٢٠٢٤دا نزیکەی ٤٫٢٦ ملیۆن مەزن کرابوو، بەشێوەیەکی زۆر زۆر لە قەزای مووسڵ و بەدرێژایی کۆریدۆری دیجلەدا کۆکراوەتەوە.

دووەم · دۆڵی دیجلە و شاری مووسڵ

ڕووباری دیجلە پەتکێشی پارێزگاکەیە، هەم وەک تایبەتمەندیەکی فیزیایی و هەم وەک ڕێکخەری مێژوویی نیشتەجێبوون، کشتوکاڵ و گواستنەوە. ڕووبارەکە بەشێوەیەکی نزیکەی باکوور-بۆ-باشوور بەناو نەینەوادا بۆ نزیکەی ٢١٤ کیلۆمەتر دەڕوا، لە لووتکەی باشووری ڕۆژهەڵاتی ئەناتۆلیاوە بۆ سەر دەشتی میسۆپۆتامیا دادەبەزێ. شاری مووسڵ خۆی لە بەرزی نزیکەی ٢٢٣ مەتر سەروو ئاستی دەریا لەسەر کەناری ڕاست (ڕۆژئاوا) هەڵکەوتووە، و خاکی شاراوی فراوانتری لە نزیکەی ١٩٦ مەتر لە دەشتی لافاوی ڕووبارەکەوە بۆ زیاتر لە ٦٠٠ مەتر لەسەر گردە بچووکەکانی باکووری ڕۆژئاواکەی فراوان دەبێ — کارکردی شوێنکەوتنی شار لەسەر تەراسە لێباریەکان کە بەرماوەکانی هەرسبڕینی پاتۆکراوی دەوروبەری بەسەریدا بەرز دەبنەوە.

ڕاستەوخۆ بەرامبەر ڕووبارەکە لە کۆڕی ناوەندی مووسڵی سەردەمی ناوەراست، گردە گەورەکانی نەینەوای کۆن دەوەستن — کویونجک و تەل النبی یونس — پایتەختی نوێ-ئاشووری سەدەی حەوتەمی پێش زایین کە ناوی پارێزگای هاوچەرخی لێوە هاتووە. ڕووبارەکە لە ناو شاردا بە پێنج پرد بەزراوە؛ لە ٢٠١٤ـدا هەندێ لەمانە لە ئاژاوەی دژ بە دەوڵەتی ئیسلامیدا تێک شکێنران و لەو کاتەوە دووبارە بنیاد دەنرێنەوە یاخود لە کاتی نووسینەوەی ئەمەدا بنیاد دەنرێن.

— بەنداوی مووسڵ و حەوزەکەی

نزیکەی ٥٠–٦٠ کیلۆمەتر لە سەرووی مووسڵەوە، ڕووباری دیجلە بە بەنداوی مووسڵ بەند کراوە، بەنداوێکی پڕکراوی خاکی بە بەرزی ١١٣ مەتر و درێژی ٣٫٤ کیلۆمەتر، کە لە ١٩٨٦ـدا تەواو کراوە. حەوزی ئاوەکەی — کە بە دەریاچەی دهۆک، دەریاچەی مووسڵ، یاخود دەریاچەی الذبان ناودەبرێ — بۆ نزیکەی ٤٥ کیلۆمەتر لە سەرووی فراوان دەبێ و لە ٢ بۆ ١٤ کیلۆمەتر پانییەوە، بە کۆتایی هەڵگرتنی ١١٫١١ کیلۆمەتری چوارگۆشە لە ئاو لە ئاستی کارکردنی هەرە بەرزی ٣٣٠ مەتر سەروو ئاستی دەریا. ئەمە گەورەترین حەوزی ئاوە لە عێراقدا.

وێستگەی هایدرۆکارەبای بەنداوەکە تواناێکی دامەزراوی ٧٥٠ مێگاواتی هەیە، کە بە دامەزراوێکی ٢٤٠ مێگاواتی پەمپە-هەڵگرتن لە سەروودا و بەنداوێکی ڕێگرتن ٦٢ مێگاواتی لە خواروودا تەواو دەکرێ — بۆ کۆی توانای پلانەکە کە نزیکەی ١٬٠٥٢ مێگاواتە. بەنداوەکە هەروەها سەرچاوەی سەرەکی ئاوی بەرپێدانە بۆ پلانی الجزیرە لە ڕۆژئاوای ڕووبارەکە.

بەنداوی مووسڵ لەسەر بناغەیەکی کلسی، گەچ و مارلی کارستی بنیاد نراوە — لایەربەندیەک کە لە کاتی پڕکردنی حەوزەکە لە ١٩٨٦ـدا دەرکەوتنی بەردەوامی تەنگەی ئاو و دروستبوونی بیری شکاوی لێ هاتووە. ڕاپۆرتێکی ٢٠٠٦ـی هێزی ئەندازیاری سوپای ئەمریکا بەنداوەکەی، لە ڕووی هەرسبڕینی ناوەندی بناغەوە، یەکێک لە مەترسیدارترینەکان بۆ گەورەییەکەی لە هەر شوێنێک ناوی هێناوە؛ کاری چەسپاندن لەو کاتەوە بەردەوام بووە، و پرۆگرامێکی گەورەی نۆژەنکردنەوە لە نێوان ٢٠١٦ و ٢٠١٩ـدا لەلایەن کۆمپانیای ئیتاڵی Trevi لە ژێر گرێبەستەوە لەگەڵ وەزارەتی سامانە ئاوەکانی عێراق ئەنجام درا. ئاستی حەوزەکە بەتوندی لەگەڵ کلیمای ناوچەیی گۆڕاوە: لە نیسانی ٢٠١٩ـدا حەوزەکە گەیشتە ئاستێکی هەرە بەرزی چەند دەیە، لە کاتێکدا تا ئابی ٢٠٢٥ — لە ژێر وشکی بەردەوام و کەمبوونەوەی پسانەوەی سەروو لە تورکیاوە — قەبارەی پاراستراو دابەزی بۆ نزیکەی ٢ کیلۆمەتری چوارگۆشە، کەمتر لە یەک پێنجی توانا.

سێیەم · دەشتی نەینەوا

ڕۆژهەڵات و باکووری ڕۆژهەڵاتی دیجلە، لە نێوان مووسڵ و لووتکەکانی ڕیشە کوردستانیەکاندا، خاکی کشتوکاڵی هەیە کە بە دەشتی نەینەوا (سهل نینوا) ناودەبرێ. دەشتەکە بۆ نزیکەی ٥٬٠٠٠ کم² لە لێباری بەپیتی دەشتی نیمچە وشک لە بەرزایی نێوان نزیکەی ٢٥٠ و ٥٠٠ مەتر سەروو ئاستی دەریا فراوان دەبێ. لە ڕووی کلیماوە لە شوێنی یەکترگەیشتنی دەشتی نیمچە وشک و قوژبنی پڕتەڕتری شاخی ناوەڕاستدا هەڵکەوتووە، بە بارینی ساڵانە لە نێوان ٣٥٠–٥٠٠ میلیمەتر — تەواوە بۆ پشتیوانیی کشتوکاڵی دانەوێڵە بەبێ ئاودانی، چ کارێکی نائاسایی لە عێراقدا.

بە مێژوویی و دیموگرافی، دەشتی نەینەوا چڕی هەرە زۆری دانیشتووانی مەسیحی سریانی لە هەر شوێنێکی عێراقدا لە خۆ دەگرێ، لەگەڵ کۆمەڵگەکانی ئێزیدی، شەبەکی، تورکمانی و عەرەبی. شارە سەرەکیەکانی پێکدێن لە بەخدێدا (کە بە قەرەقۆشیش ناودەبرێ) و بەرتەلا لە قەزای حەمدانیە؛ باشیقە، ئەلقۆش و تەل کێپە لە قەزای تەلکێف؛ و دێرە ناوەندیە بچووکترەکانی مار مەتی (لە سەر لووتکەی شاخ سەروو بەرتەلا) و ڕابان هورمز (سەروو ئەلقۆش).

چوارەم · چیای شنگال و گەیشتنی جەزیرە

بۆ ڕۆژئاوا و باشووری ڕۆژئاوای دیجلە، تۆپۆگرافیا بۆ سەر دەشت و نیمچە بیابانی الجزیرە دەکراوێتەوە («جزیرە»، ناوی مێژوویی عەرەبی بۆ بەرزایی سەروو میسۆپۆتامیا لە نێوان دیجلە و فورات). ئەو فراوانیە، کە بەشی هەرە زۆری قەزاکانی تەلعەفەر، بەعاج و حەزر بەرەو سنووری سووریا دادەپۆشێ، بە تەنها تایبەتمەندیەکی بەرز سەرکەوتوو پەرتەوازە دەبێ: چیاکانی شنگال.

چیاکانی شنگال (جبل سنجار) شاخێکی ئانتیکلاینی پەڕینگکراوی ڕۆژهەڵات-ڕۆژئاوان کە بۆ نزیکەی ١٠٠ کیلۆمەتر دەڕۆن، کە ٧٥ کیلۆمەتری بەرزتری لە ناو پارێزگای نەینەوادا هەڵکەوتوون؛ ٢٥ کیلۆمەتری مایوی ڕۆژئاوا بۆ ناو سووریا فراوان دەبێ. شاخەکە بۆ هەرە بەرزی ١٬٤٦٣ مەتر سەروو ئاستی دەریا بەرز دەبێتەوە — کۆتلێکی سەرنجڕاکێش لە بەرامبەر دەشتی لێباری دەوروبەردا، کە لە بنی شاخەکەدا لە نزیکەی ٤٠٠ مەتر دەوەستێ. لە ڕووی زەویناسی، ئانتیکلاینی شنگال جووتە-بزر و خوارکراوی ناهاوسانە، لەگەڵ لاوێکی توندی باکوور و لاوێکی نەرمتری باشوور، فۆڕماسیۆنە کانزایەکانی ئاشکرا دەکا کە لە فۆڕماسیۆنی شیرانیشی کرتاسی دواوەوە تا فۆڕماسیۆنی جێریبی میۆسەنی پێشوەختە فراوان دەبن. ناوەندی شاخەکە زۆنی پڕکردنەوەی ئاوی ژێرزەمینە، کانیەکانی پشتیوانی نیشتەجێبوون لەسەر لاوی باشووری کردووە — لەگەڵ شاری شنگالیش، خاکی ناوەندی ئێزیدی — لانیکەم لە سەردەمی ڕۆمانییەوە، کاتێک وەک بنکەی سنووری سنگارا خزمەتی دەکرد.

باشووری شنگال، خاکەکە بەرەو دەشت-بیابانی هەرە وشکتر دادەبەزێ، بە بارینی ساڵانە کە بەباشی لە ژێر ٢٠٠ میلیمەتردا دەبێ. لەو فراوانیە وشکەوە بەرز دەبنەوە کاولاوەکانی حەزر (الحضر) کە لە لیستی یونسکۆدان، شارێکی کاروانخانەی عەرەبی-فەرسی سەدەکانی یەکەمی زایین؛ و نیشتەجێبوونە بچووکترەکانی قەزای بەعاج، کە بە مێژوویی زیاتر بەرەو جەزیرەی سووریا ئاراستە کراون لە بەرامبەر دیجلەدا.

پێنجەم · ئاوناسی

ڕووباری دیجلە و لقە لاوەکیە کەناری چەپەکانی تۆڕی ئاوی پارێزگاکە پێک دەهێنن. دیجلە لە دەریاچەی هەزار لە ڕۆژهەڵاتی تورکیاوە سەرچاوە دەگرێ، بۆ نزیکەی ١٬٩٠٠ کیلۆمەتر بۆ یەکانگیریی لەگەڵ فورات لە القورنا دەڕوا، و نزیکەی ١٬٥٠٠ کیلۆمەتری لە ناو خاکی عێراقدا تێ دەپەڕێنێ.

سێ لقی سەرەکی لە سنوورە ڕاستەخۆکانی یاخود ڕاستە سنوورەکانی نەینەوادا چووە ناو دیجلەوە:

خابووری ڕۆژهەڵاتی (خابور) لە باکووری سنووری عێراق-تورکیا لە فێش خابوور پەیوەست دەبێ بە دیجلەوە، تەنها لە سەرووی حەوزی بەنداوی مووسڵ. حەوزەکەی نزیکەی ٦٬١٤٣ کم² داپۆشێ، کە لە نێوان تورکیا و عێراقدا بەشدارن.

زێی گەورە (الزاب الکبیر)، کە لە چیاکانی هەکاری لە باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا نزیکی دەریاچەی وان سەرچاوە دەگرێ، لە ڕۆژهەڵاتەوە نزیکەی ٤٩ کیلۆمەتر باشووری مووسڵ، نزیکی ئەسکی کەلەک، چووە ناو دیجلەوە. زێی گەورە گرنگترین بەشدارییە بۆ دەرچوونی دیجلە لە عێراقدا، نزیکەی ١٢٫٧ کیلۆمەتری چوارگۆشە ئاو لە ساڵێکدا دەدا؛ حەوزەکەی نزیکەی ٢٦٬٣١٠ کم² دەگرێتەوە، کە ٣٥٪ـی لە تورکیا و ٦٥٪ـی لە عێراقدا هەڵکەوتووە. لە ناو پارێزگاکەدا، لقە لاوەکیە سەرەکیەکەی خازرە، کە خاکی کۆڵی شاخی ڕۆژهەڵاتی مووسڵ لە نێوان باشیقە و هەولێردا دەکێشە.

زێی بچووک (الزاب الصغیر) لە خواروودا تەنها لە دەرەوەی پارێزگاکە چووە ناو دیجلەوە؛ لێرە باسی دەکرێ چونکە ئاوەکانی بەشێکی لە ژێر حەوزە لاوەکیە ڕۆژهەڵاتییەکانی نەینەواوە سەرچاوە دەگرن.

چەند وادی بچووکتر ڕۆژئاوا و باشووری پارێزگاکە دەکێشن — لە نێوانیاندا وادی تەرتار لە باشوور و وادی المرّ — بەڵام بەشی هەرە زۆریان کاتیـن، تەنها دوای بارانی زستان و بەهار دەڕۆن.

بەڕێوەبردنی ئاو لە ئاڵنگاوە دیاریکراوەکانی هاوچەرخی پارێزگاکەیە. کەمبوونەوەی درێژخایەنی لافاوی دیجلە بەهۆی بەندکردنی سەروودا لە تورکیاوە (بەنداوی الیسو، کە لە ٢٠١٨ـدا تەواو کراوە، و بەنداوی ڕێگرتنی جزرە) لەگەڵ وشکی چەند ساڵەی ناوچەییدا کۆبووەتەوە. ڕاپۆرت دەکرێ کە ئەستۆ ئاو نیشتمانیەکانی عێراق لە ٢٠٢٠ـدا لە نزیکەی ٦٠ کیلۆمەتری چوارگۆشەوە دابەزیون بۆ نزیکەی ١٠ کیلۆمەتری چوارگۆشە تا تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥؛ قەبارەی پاراستراوی حەوزی بەنداوی مووسڵ ئەو دابەزینەی بەنزیک تەعقیب کردووە. بەڕێوەبردنی کارای بنکەی کارستی و دابەزینی بەرکەوتووەکان ڕۆڵی ڕووبارەکە لە پارێزگاکەدا بۆ دەیەکانی داهاتوو دیاری دەکا.

شەشەم · کەشوهەوا

کلیماناسی نەینەوا بەباشترین شێوە بە گواستنەوە وەسف دەکرێ. لە ناو سیستەمی Köppen–Geiger، شاری مووسڵ لە بەشی هەرە زۆری سەرچاوە هاوچەرخەکاندا وەک گەرمی نیمچە وشک (BSh) ڕیز دەکرێ؛ هەندێ دیتاسێتی کۆنتر و سەرچاوەی بەکارهێنانی پێوەری بارینی سنوورداری ئەوانە دەخەنە دەستەی گەرمی وشک (BWh). ڕیزکردن کەمتر گرنگە لە جوگرافیی بنکەییەکە: مووسڵ نزیک سنووری نێوان دوو بەشە کلیماییە گەورەکەی عێراقدا هەڵکەوتووە — دەشتی نشێوی وشکی باشوور و کۆڵی شاخی فێنکتر و تەڕتری باکووری ڕۆژهەڵات — و بەو شێوەیە هەردوو گەرمی توندی هاوین و بارینی زستانی بەرچاوتری لە بەراورد بە بەغداد یاخود باشووری عێراقدا تەجروبە دەکا.

بە کۆ: کانوونی دووەمی مووسڵ، فێنکترین مانگ، بە تێکڕای نزیکەی ٤ پلە سانتیگرادی شەو بۆ ١٤ پلە سانتیگرادی ڕۆژ، لەگەڵ هەرە کەمی تۆمارکراو تا −١١ پلە سانتیگرادی؛ تەمووز، گەرمترین، بە تێکڕای ٢٥ پلە سانتیگرادی شەو و ٤٣ پلە سانتیگرادی ڕۆژ، لەگەڵ لووتکەی شەپۆلی گەرمی ٤٧–٤٨ پلە سانتیگرادی. بارینی ساڵانە لە شاردا نزیکەی ٣٥٥ میلیمەترە لەسەر تێکڕای درێژخایەن، تەنها لە نێوان تشرینی دووەم و نیسانیشدا دەبارێ؛ مانگەکانی حوزەیران تا ئەیلوول بە هۆیە بێ-بارانن. کۆڵی شاخی شنگال بارینی زیاتری وەردەگرێ (نزیکەی ٣٥٠–٦٠٠ میلیمەتر) و کەمی بەفر لەسەر لووتکە بەرزترەکانی زستاندا، لە کاتێکدا بیابانی باشووری بەرەو حەزر و بەعاج لە ژێر ٢٠٠ میلیمەتر وەردەگرێ.

دوو شێوازی بای ناوچەیی شایانی باسن. شەمال، بایەکی بەردەوامی لە باکوورەوە بۆ باکووری ڕۆژئاوا، بەناو هاویندا دەهەڵبزووێ و بۆ ئەو بایە تۆزانانە بەشدار دەبێ کە کاتە کاتە ڕووانینەکە لە سەرتاسەری پارێزگاکەدا کەم دەکا. شەرقی، بایەکی ڕۆژهەڵات بۆ باشووری ڕۆژهەڵات، لە وەرزە گواستنەوەکاندا دەهەڵبزووێ و دەتوانێ بارگرانی تۆزی بەرچاو هەڵبگرێ. چاودێریە درێژخایەنەکانی کلیما ئاماژە بە بەرزبوونەوەی تێکڕای پلەکانی گەرمی و گۆڕاوەی زیاتری بارینی زستان دەکا — ئاراستە لەگەڵ پێشبینیە گەورەترەکانی گۆڕانی کلیمای ناوچەیی هاوسەنگن.

سەرچاوەکان

1. ڕێکخراوی ئامارگشتی ناوەندی عێراق، پوختەی ئاماری ساڵانە (بەغداد: COSIT، ٢٠٢٤).
2. زانکۆی نەینەوا، «پارێزگای نەینەوا»، نووسراوی دامەزراوەیی (uoninevah.edu.iq، ٢٠٢٤).
3. ئەنستیتیووتی توێژینەوەی عێراقی بۆ شیکار و گەشە، پارێزگای عێراقی: نینەوا (irfad.org، گەشت کراوە ئایاری ٢٠٢٦).
4. دانشنامەی بریتانیکا، «عێراق: کەشوهەوا» و «سیستەمی ڕووباری دیجلە-فورات»، چاپە سەرهێڵەکان (گەشت کراوە ئایاری ٢٠٢٦).
5. عیسا، ئی. ئی.، الانصاری، ن. و کنوتسن، س. (٢٠١٣). «خاکنشانی و کرڤێکی نوێی کارکردن بۆ بەنداوی مووسڵ، عێراق»، Hydrological Sciences Journal، ٥٨(٧)، ١–١١.
6. الانصاری، ن.، ئەدامۆ، ن.، سیساکیان، ڤی. کێی. و کنوتسن، س. (٢٠١٧). «ئایا بەنداوی مووسڵ مەترسیدارترین بەنداوە لە دنیا؟» Geotechnical and Geological Engineering.
7. UN-ESCWA و BGR (٢٠١٣). پێرستی سامانە ئاوە هاوبەشەکان لە ڕۆژئاوای ئاسیا. بەیروت: ESCWA. بەشی ٤: لقە هاوبەشەکانی ڕووباری دیجلە.
8. سیساکیان، ڤی. کێی. (٢٠١٣). «جیۆمۆرفۆلۆجی و مۆرفۆمێتری حەوزی زێی گەورە، باکووری عێراق»، گۆڤاری زەویناسی و کانگاناسی عێراقی، ٩(٣)، ٢١–٤٩.
9. ئیجدێل، ئێچ. ئێس. (٢٠٠٦). بیابانە عەرەبیەکان: سروشت، سەرچاوە و پەرەسەندن. دۆردرێشت: Springer.
10. نومان، ن. ئێم. ئێس. و العزاوی، ن. کێی. (٢٠٠٢). «خوارمەی پێشکەوتوو لە بەرامبەر خوارمەی پارۆکسیسماڵی ئەلپی لە ئانتیکلاینی شنگال، باکووری ڕۆژئاوای عێراق»، گۆڤاری عێراقی زانستی زەوی، ٢(٢)، ٥٩–٦٩.
11. وەزارەتی سامانە ئاوەکانی عێراق (٢٠١٢). زانیاری کارکردنی حەوزی بەنداوی مووسڵ.
12. ڕێکخراوی جیهانی کەشوهەوا، زانیاری ستەیشنی کلیما: مووسڵ (ستەیشنی WMO ژ ٤٠٦٠٨).
13. هێزی ئەندازیاری سوپای ئەمریکا (٢٠٠٦). هەڵسەنگاندنی مەترسی بەنداوی مووسڵ. ڕاپۆرتی ناوخۆیی.
14. چاودێرخانەی زەوی ناسا (٢٠١٩). «حەوزەکە لە سەرووی مووسڵدا گەورە دەبێ» (پڕۆژەی G-REALM، ئاڵتیمێتری JASON-2/JASON-3).