پەروەردە و خوێندن لە نەینەوا.

لە قوتابخانە سەرەتاییەکانی پاش ٢٠١٧ نۆژەن کراوەوەکانەوە تا زانکۆی مووسڵ بە ٢٤ کۆلێژەوە، لە زانکۆی الحدباءی یەکەم زانکۆی تایبەتی نا-قازانجی مووسڵەوە تا زانکۆی تەکنیکی باکووری ٢٠١٤ و پرۆسەی بۆلۆنیا — وەسفێکی تەواوی سیستەمی پەروەردەی پارێزگاکە، ڕووخان و چاکبوونەوەی.

کەم دامەزراوە وەک خوێندنگە و زانکۆکان بەرکەوتی شکانی سیاسیی و بەبێدەنگیش پێویستە دەیگرنە ئەستۆوە. سیستەمی پەروەردەی نەینەوا بۆ بەشێکی زۆری دەیە دواییدا ئەو شکانەی هەڵگرتووە. لە نێوان حوزەیرانی ٢٠١٤ و تەمووزی ٢٠١٧ـدا، زۆربەی منداڵانی مووسڵ سێ ساڵی تەواوی خوێندنیان لێ کەوتە جێ؛ هەندێک لێیان بەرکەوتی پلانی خوێندنێکی دادەمەزرێندراوی لەلایەن دەسەڵاتی داگیرکارەوە بوون کە وەزارەتی پەروەردەی عێراق لەو کاتەوە کاری بۆ هەڵگرتنیان کردووە. زانکۆی مووسڵ ناچار بوو بۆ کامپۆسە هاوتاکان ئاوارە بێ؛ کتێبخانەی ناوەندیی، کە پێشتر یەک جار لە ٢٠٠٣ـدا کاول کرابوو، دیسان لە ٢٠١٧ـدا سووتێندرا. زانکۆی الحدباء — یەکەم زانکۆی تایبەتیی نا-قازانجیی مووسڵ و یەکێک لە کۆنترین زانکۆکانی عێراق، کە لە ١٩٩٤ـدا دامەزراوە — لە کاتی کەوتنی شارەکەدا فێرکردنی ڕاگرت، پاشان لە ژێر دۆخێکی زۆر سەختترا دیسانی دەستی پێ کردەوە.

ئەوەی بەدوادا دێ وەسفی سیستەمەکەیە وەک لە ناوەڕاستی ٢٠٢٦ـدا هەلگرتووە، دامەزراوەکانی لە ناویدا، کەمەری درێژی ڕووخان و بنیاتنانەوەی، و بەرنامەکانی چاکسازی — بەتایبەتی پرۆسەی بۆلۆنیا — کە بەنیازن بۆ دەیەی داهاتوو ئامادەی بکەن.

یەکەم · پێشکەشکردنی گشتی و میراتی ٢٠١٤–٢٠١٧

سیستەمی پەروەردەی عێراق ساختاری چینچینێکی بەفراوانی هاوبەشی مەشریقی عەرەبی پەیوەستە. پەروەردەی سەرەتاییی پێویست شەش ساڵ دادەپۆشێ (تەمەن ٦ تا ١١)؛ پەروەردەی ناوەند سێ ساڵ دادەپۆشێ (تەمەن ١٢ تا ١٤)؛ و پەروەردەی دواناوەند سێ ساڵی تردا دادەپۆشێ (تەمەن ١٥ تا ١٧)، دابەش بووە لە نێوان ڕێگای دواناوەندیی ئەکادیمی (لەگەڵ بەشە زانستی یاخود ئەدەبیەکان لە ساڵە کۆتاییەکاندا، کە بەرەو خوێندنی بەرز دەچێ) و ڕێگای دواناوەندیی پیشەیی (پیشەسازی، بازرگانی، کشتوکاڵی، یاخود هونەرە کارپێکراوەکان، کە بۆ ئیشکردن یاخود لۆلەی کۆلێژی تەکنیکی دەچێ). خوێندنی بەرز لە تۆڕێکی زانکۆ گشتی پێک هاتووە لە ژێر وەزارەتی خوێندنی بەرز و توێژینەوەی زانستی، تۆڕێکی بچووکتر بەڵام فراوان دەبووی زانکۆ تایبەتییەکان (بەزۆری نا-قازانجی)، و چوار زانکۆی تەکنیکیی گشتی — کە یەکێکیان، زانکۆی تەکنیکیی باکوور، سەرۆکایەتیی لە مووسڵدایە.

مەنزەرەی پەروەردەی پێش-٢٠١٤ـی نەینەوا فراوان بوو: سەدان قوتابخانەی سەرەتایی، ناوەند، و دواناوەندیی گشتی لە سەرتاسەری نۆ قەزاکان؛ زانکۆی مووسڵ وەک دووەم دامەزراوەی هەرە گەورەی خوێندنی بەرز لە عێراقدا؛ زانکۆی الحدباء وەک یەکەم زانکۆی تایبەتی شارەکە؛ تۆڕی پەیمانگەی تەکنیکی کە دواتر بۆ زانکۆی تەکنیکی باکوور دیسان ڕێکخراوەتەوە؛ و کۆمەڵە فراوانێکی دابینکەرە پیشەیی و خوێندنی بەردەوامەکان.

داگیرکاری داعش و کەمپینی گەڕاندنەوەی مووسڵ ئەو مەنزەرەی وێران کرد. مەزن کراوەی کۆکراو لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکان لە کاتی شەڕ و دوای ئەودا ئاماژەی لانیکەم ٣٥٠ قوتابخانە لە سەرتاسەری عێراقدا کە لەو ماوەیەدا زیانیان لێ کەوتبوو یاخود وێران ببوون، لانیکەم ١٠٠ مامۆستا و ٦٠ قوتابی کوژراون، نەخش بوون، تەهدید کراون، یاخود چوون، و لانیکەم ٧٠ هێرشی تۆمارکراو لەسەر دامەزراوەکانی خوێندنی بەرز، قوتابی، و کارمەندان دەدا. زۆربەی منداڵانی مووسڵ نزیکەی سێ ساڵ خوێندنیان لە نێوان ٢٠١٤ و ٢٠١٧ـدا لێ کەوتە جێ.

دووەم · پەروەردەی سەرەتایی و دواناوەند

تۆڕی قوتابخانەی نەینەوا، لە ژێر وەزارەتی پەروەردەی عێراق و بەڕێوەبەرایەتیی پەروەردەی نەینەوا، بەشی هەرە زۆری فێرکردنی فەرمی بۆ منداڵانی تەمەنی قوتابخانە لە پارێزگاکەدا دابین دەکا. زانیاری چووە ناوی پێش-٢٠١٤ ژمارەی بەفراوانی هاوسەنگی لەگەڵ تێکڕای نیشتمانیی پێشنیار دەکرد: چووە ناوی گشتیی سەرەتایی نزیک هاوبەش لە نێوان کوڕاندا، لەگەڵ ڕێژەیەکی هەندێ نزمتر بەڵام هێشتا بەرز لە نێوان کچاندا؛ چووە ناوی ناوەند و دواناوەند بەرەو ساڵانی سەرەوە کەم دەبووەوە. داگیرکاری داعش نزیکەی هەموو قوتابخانە حکومیەکانی لە سەرتاسەری ئەو خاکانەی هەلیگرتبوو داخست؛ کچان بەزۆری لە بەردەوامکردنی خوێندنی فەرمیی خۆیان بۆ ماوەی داگیرکاری ڕێگری کران.

نۆژەنکردنەوەی پاش-٢٠١٧ـی ژێرخانی قوتابخانە یەکێک لە گەورەترین پڕۆژەکانی تاکەکەسیی سەردەمی پاش-شەڕ بووە. UNICEF، لە کار لەگەڵ بەڕێوەبەرایەتیی پەروەردەی نەینەوا و هاوبەشە دیکەکاندا، ٢٥٦ قوتابخانەی لە مووسڵدا تەنها نۆژەن کردووە لە کۆتایی ٢٠١٦ـەوە، کە سوود بۆ زیاتر لە ٢٥٠٬٠٠٠ قوتابی هەبوو. نۆژەنکردنەوەی قوتابخانەی سەرەتاییی الهدی لە ڕۆژئاوای مووسڵ نموونەیەکی دیاری زوو بوو: تا ٢٠١٨، قوتابیانی کە تەجروبەی پێشترەکانیان لە قوتابخانە ساڵی بەشێکیی پێش داگیرکاری بوو، دیسان بەشدار دەبوون.

مبادرەی گەڕاندنەوەی ڕۆحی مووسڵی یونسکۆ، کە لە شوباتی ٢٠١٨ـدا دەستی پێ کرابوو، بنیاتنانەوەی پەروەردەی لە سێ پیشنیار نزیک کردووە: نۆژەنکردنەوەی فیزیایی، گەشە پێدانی مامۆستا، و چاکسازی پلانی خوێندن. هەرە گفتوگۆ کراوی پڕۆژەکانی نۆژەنکردنەوەی قوتابخانەی سەرەتاییی الاخلاص لە شاری کۆندا، قوتابخانەیەکی ٦٠ ساڵە کە لە ماوەی شەڕدا وێران ببوو و لەگەڵ تەمویلی یەکیەتی ئەوروپا لە شوباتی ٢٠٢٤ـدا دیسان کرابوویەوە. بەرنامەی پێشگرتن لە توندوتیژی توندڕەوانە بەناو پەروەردەی (PVE-E) یونسکۆ مەشقدانی تایبەتمەندی بۆ ٢٦ مەشقدەر، ٧٤٣ مامۆستا و بەڕێوەبەری قوتابخانە سەرەتایی، و ٣٠٧ دایک و باوک، دابین کردووە، بە ئامانجی بنیاتنانی کاراییە نەرمەکان کە دەتوانن بەرگری لە دیسان توندڕەویی نەوەی داهاتوو بکەن. پڕۆژەی دیکەی پشتیوانی کراو نۆژەنکردنەوەی قوتابخانەی بازرگانیی الانتصار بۆ کچان، شەش وۆرکشۆپی نوێ لە قوتابخانەی کشتوکاڵی نەینەوا و ناوەندی مەشقدانی پیشەییی مووسڵ، و سێ ناوەندی گەشە پێدانی پیشە لە خۆ دەگرێ.

ئاڵنگاوە ساختاریەکانی سیستەمی قوتابخانە، لەگەڵ ئەوەشدا، قووڵتر لە بنیاتەکانن. هێزی کاری مامۆستایی عێراق بەردەوام کەم-موچە کراوە؛ پۆلەکان زۆر-قەرە بوون؛ زۆر منداڵی دوایی-گەڕاوە بەکارایی سێ یاخود چوار ساڵ خوێندنیان لێ کەوتە جێ و پێویستی بە کاری چاککردنەوەیی هەیە بۆ ئەوەی بگەن؛ دابینکردنی کتێبی خوێندن و قەڵەم و کاغەزی بنکەیی، لە زۆر قوتابخانە، لە پێداویستی دواکەوتوون. چاکبوونەوەی ژێرخانی قوتابخانە خێراتر بووە لە چاکبوونەوەی دەرئەنجامە پەروەردەییەکان، و کاولی نێوانیان هەرە گرنگترین پرسە بۆ سیاسەتی پەروەردەی عێراقی لە نەینەوای ئەمڕۆدا دەمێنێتەوە.

سێیەم · زانکۆی مووسڵ

زانکۆی مووسڵ (جامعة الموصل؛ UoM)، کە بە بڕیاری وەزیری لە نیسانی ١٩٦٧ دامەزراوە، گەورەترین دامەزراوەی خوێندنی بەرز لە باکووری عێراق و دووەم گەورەترین لە ولاتدا پاش زانکۆی بەغداد. سەرچاوەی پێش دامەزراندنی فەرمیی دێ: کۆلێژی پزیشکی، کە لە ١٤ تەمووزی ١٩٥٩ـدا دامەزراوە، یەکەم کۆلێژ بوو کە دەبووە بەشێک لە زانکۆکە (مێژووی بەتەفسیل لە بابەتی تەندروستیماندا چارەسەر کراوە)؛ کۆلێژی ئەندازیاری و کۆلێژی زانست لە ١٩٦٣، کۆلێژی کشتوکاڵ لە ١٩٦٤، و کۆلێژی ئەدەب لە ١٩٦٦ پێی پەیوەست بوون، پێش ئەوەی هەموو لە ١٩٦٧ـدا لە ژێر زانکۆی مووسڵدا یەکگرتن.

تا ٢٠٢٤، زانکۆکە لە ٢٤ کۆلێژ، حەوت ناوەندی توێژینەوەی تایبەتمەند، شەش نووسینگەی ڕاوێژکاری، سێ نەخۆشخانەی فێرکاری، چەند میووزیۆم، شانۆگەرییەکی گەورەی زانکۆ، و کتێبخانەیەکی ناوەندی پێک هاتووە کە لە سەردەمی نوێدا دوو جار وێران بووە و نۆژەن کراوەتەوە. کۆلێژەکان پزیشکی، ددانساری، دەرمانسازی، ئەندازیاری، زانست، کشتوکاڵ و دارستان، پزیشکیی ئاژەڵی، پەروەردە، ئەدەب، یاسا، زانستە سیاسیەکان، زانستی کۆمپیوتەر و ماتماتیک، هونەرە جوانەکان، پەروەردەی جەستەیی، تەکنیکە ژینگەییەکان، و دیکە لە خۆ دەگرن؛ بڕوانامەکانی پاش-بەکالۆریۆس لە زیاتر لە سەد تایبەتمەندیدا دەدرێن.

قەبارەی دامەزراوەکە بەرچاوە. ژمارە دوایییەکانی ناوبراو لەلایەن ڕابەرایەتیی زانکۆکە، هێزێکی کاری ئەکادیمی نزیکەی ٤٬٢٨١ کارمەند دەدا (١٩٦ پڕۆفیسۆر، ١٬٠١٤ پڕۆفیسۆر یاریدەدەر، ١٬٢٦١ مامۆستا، و ١٬٨١٠ یاریدەدەری مامۆستا)؛ چووە ناوی زیاتر لە ٣٠٬٠٠٠ قوتابی بەکالۆریۆس و نزیکەی ٨٠٠ قوتابی پاش-بەکالۆریۆس؛ و بەرهەمی توێژینەوەی زیاتر لە ١٦٬٠٠٠ توێژینەوەی بڵاو کراوە لەگەڵ زیاتر لە ٧٢٬٠٠٠ ئاماژە کە لە بنکە بیبلیۆمێتریە سەرەکیەکاندا تۆمار کراون. ڕیزبەندیی زانکۆکە لە ڕیزبەندیی زانکۆی جیهانیی Times Higher Education لە ١٥٠١+ لە دوایین خولدایە.

جێگۆڕکێی ٢٠١٤–٢٠١٧، و بەتایبەتی سووتاندنی کتێبخانەی ناوەندی و وێرانیی بنیاتە کۆلێژی پزیشکی، لە بابەتی تەندروستیماندا چارەسەر کراوە. چاکبوونەوەی دامەزراوەکە بەردەوام بووە، لەگەڵ نۆژەنکردنەوەی گەورەی تاقیگە و هۆڵە لێکدانەوەییەکان لە ڕێگەی بەرنامە دوولایەنی و فرە-لایەنیەکان لە ناویاندا SPARK (لەگەڵ تەمویلی یەکیەتی ئەوروپا)، بانکی گەشەی KfWـی ئەڵمانی، سندوقی نۆژەنکردنەوەی ناوچە ڕزگار کراوەکانی عێراقی، و دیکە. زانکۆکە ژمارەیەکی گەورەی ڕێککەوتنی هاوکاریی دوولایەنیی هەیە، لە ناویاندا یاددا­شت-ـی لێگەیشتنی ٢٠٢٣ لەگەڵ زانکۆی نێودەوڵەتیی تیشک.

[ وێنە زیاد دەکرێ: کامپۆسی سەرەکیی زانکۆی مووسڵ ]

چوارەم · زانکۆی الحدباء

زانکۆی الحدباء (جامعة الحدباء؛ AHU)، کە لە ١٩٩٤ دامەزراوە، جیاکردنەوەیەکی دوولایەنی هەڵگرتووە: یەکەم زانکۆی تایبەتیی (نا-قازانجیی) دامەزراو لە مووسڵ بوو، و یەکێک لە کۆنترین زانکۆ تایبەتییەکانی عێراقە. ناوەکەی لە منارەی خوار الحدباء بەناوبانگی جامعی گەورەی النوری، نیشانەی مەعماریی مووسڵ (مێژووی بەتەفسیل لە بابەتی مێژوو و کەلەپوورماندا چارەسەر کراوە) وەرگرتووە. نیازی دامەزراندن — بۆ نیشاندانی ئەوەی کە خوێندنی بەرزی کوالیتیی بەرز و رسالەت-شوێنکەوتوو دەکرێ لەسەر بنکەی نا-قازانجی لە عێراقدا چەسپێندرێ، تەواوکار بۆ بەڵام جیاواز لە مۆدێلی بەشی گشتی — پێشنیارێکی نوێ بوو لە ١٩٩٤؛ بۆ سێ دەیەی دواتر بەشێوەیەکی بەرچاو ڕاستەقینە بووە.

کامپۆسی زانکۆکە لەسەر کەناری ڕاستی دیجلە لە مووسڵدا دادەنیشێ. پاش زیاتر لە چارەکی سەدە لە کار لە بناڵە ڕەسەنەکانیدا، دامەزراوەکە ئێستا بەشێوەیەکی بەرچاو بۆ بنیاتێکی نوێ و ناوچەیەکی کامپۆسی نوێ، کە بۆ پشتیوانی هەردوو فراوانیی بەرنامەکانی ئێستای و خواستی دامەزراوەییی لە گواستنەوەی ٢٠٢٤ـیدا لە «کۆلێژی زانکۆی الحدباء» (HUC) بۆ «زانکۆی الحدباء» (AHU) دەردەکەوێ، دیزاین کراوە، فراوان بووە. فراوانبوونەکە هۆڵە لێکدانەوەییە هاوچەرخەکان، تاقیگەی زانستی و کاراییە کلینیکیەکان، کتێبخانەیەکی دیزاین کراوەوە، و دامەزراوەکانی ژیانی قوتابی هاوسەنگ لەگەڵ ستانداردە نێودەوڵەتییەکان دابین دەکا.

[ وێنە زیاد دەکرێ: کامپۆسی نوێی زانکۆی الحدباء ]

AHU چواردە بەرنامەی ئەکادیمیی پەسەند کراوی لە سەرتاسەری زانستە تەندروستی کارپێکراو، ئەندازیاری، بازرگانی، یاسا، و مرۆڤ-ناسی دەدا. بەرنامەکان لە دوو ڕێگای چووە ناودا ڕێکخراون: ڕێگای ڕۆژانە و ئێوارانە. بەرنامەکانی ڕۆژانە-و-ئێوارانە ژمێریاری، بەڕێوەبردنی بازرگانی، زمانی ئینگلیزی، یاسا، ئەندازیاری تەکنیکی کۆمپیوتەر، ئەندازیاری تەکنیکی ئامێرە پزیشکیەکان، و تەکنیکی تاقیگەی پزیشکی لە خۆ دەگرن. بەرنامەکانی تەنها-ڕۆژانە (ئەوانەی کە گرێبەستە کلینیکی یاخود تاقیگەییەکانیان ڕێگری لە ڕێگای ئێوارانە دەکا) بیهۆشکاری، پەرستاری، ددانساری، دەرمانسازی، و پەروەردەی جەستەیی و زانستی وەرزش لە خۆ دەگرن. کۆی چووە ناو لە ماوەی نزیکەی ٥٬٠٠٠–٦٬٠٠٠ قوتابیدایە؛ ژنان زیاتر لە چل لە سەدی چووە ناوی ڕۆژانە و نزیکەی یەک لە پێنجی چووە ناوی ئێوارانە پێک دەهێنن.

AHU بەهۆی داگیرکاری ٢٠١٤–٢٠١٧ـوە بەشێوەیەکی هاوبەش لەگەڵ دامەزراوەکانی بەشی گشتی کاریگەری لێ کەوت: فێرکردن ڕاگیرا، مامۆستا و قوتابی ئاوارە کران، و ژێرخانی کاراکار زیانی لێ کەوت. دامەزراوەکە پاش ڕزگاری کاری تەواوی لە ژێر دروشمی دامەزراوەیی هەموو ڕێگاکە بەرەو زانیاری دیسانی دەستی پێ کردەوە، و لەو کاتەوە بەشێوەیەکی بەرچاو لە گەشە پێدانی مامۆستا، لە فراوانبوونی بەرنامەکانی ئەکادیمی، لە هاوکاریی نێودەوڵەتی، و لە بەرهەمی توێژینەوەدا دیسان وەبەرهێنانی کردووە.

ساتە دامەزراوەیییە دواییەکان شایستە بوون. AHU، لە سەرەتای ٢٠٢٥ـدا، وەک ئەندامێکی تەواوی کۆمەڵەی نێودەوڵەتیی زانکۆکان (IAU)، و وەک ئەندامێکی هاوبەشی ئاژانسی پاراستنی کوالیتی (QAA) بۆ شانشینی یەکگرتوو، وەرگیرا. دامەزراوەکە لە ڕیزبەندیی زانکۆ عەرەبیی Times Higher Education ٢٠٢٦ـدا یەکەم جار دەرکەوت، و بۆ یەکەم جار لە ڕیزبەندیی زانستە بەرکەوتنی-نێوانی ٢٠٢٦ـی THEـدا بەشدار کرا. AHU هەروەها لە ڕیزبەندیی زانکۆی خولاوەی (RUR) ٢٠٢٥ـدا بەشدار کرا؛ یەکەم زانکۆی عێراقی بوو کە ئەنجامەکان لە ژێر چوارچێوەی پێوەری بەرهەمی ئەکادیمی (API)ـدا بڵاو کردنەوە؛ و لە ١٣ ئایاری ٢٠٢٥ـدا میوانداریی سەرۆکی زانکۆی مووسڵی لە سەردانێکی فەرمیدا بۆ چەسپاندنی هاوکاریی ساختاری لە نێوان دوو دامەزراوەکەدا کردووە. AHU هەروەها دەنگێکی دامەزراوەییی پێشەنگ بووە لە عێراقدا بۆ جێبەجێکردنی پرۆسەی بۆلۆنیا (بڕوانە § حەوتەم لە خوارەوە).

پێوەری دامەزراوەیییی سی ساڵە، کە لە ئاداری ٢٠٢٤ـدا ئاگاداری کرابوو، سەرۆکی زانکۆی مووسڵی لە جیاتی وەزیری خوێندنی بەرز و توێژینەوەی زانستیی عێراق ئاماده‌بوو — جوڵە دامەزراوەیییەکی گرنگ، کە ناسینەوەی زانکۆکە لەلایەن بەشی گشتیەوە وەک هاوبەشی بەشدار لە خوێندنی بەرزی عێراقدا لە جیاتی پێشبڕکێکار دیاری دەکا.

پێنجەم · زانکۆی تەکنیکیی باکوور

زانکۆی تەکنیکیی باکوور (الجامعة التقنیة الشمالیة؛ NTU)، کە لە ٢٠١٤ـدا بە بڕیاری وەزیری بنیاتنانەوەی بنکەکانی خوێندنی تەکنیکی بۆ چوار زانکۆی تەکنیکیی فیدراڵ (لەگەڵ زانکۆی تەکنیکیی ناوەند، زانکۆی تەکنیکیی باشوور، و زانکۆی تەکنیکیی فورات الاوسط) دامەزراوە، یەکێک لە چوار زانکۆ تەکنیکیە گشتییەکانی عێراق لە دەرەوەی هەرێمی کوردستان. NTU سەرۆکایەتیی لە مووسڵ (شەقامی المنصة)دایە و سێ پارێزگای نەینەوا، کەرکووک، و سەلاحەدین لە تۆڕێکی ١٣ کۆلێژی تایبەتمەند (لە ناویاندا سێ کۆلێژی پۆلیتەکنیک) و پێنج پەیمانگەی تەکنیکی خزمەت دەکا.

ڕسالەتی سەرەکیی دامەزراوەکە پەروەردەی تەکنیکی و کارپێکراوە: بەرنامەکانی بڕوانامەی تەکنیکیی دوو ساڵە لەگەڵ بەکالۆریۆسی چوار ساڵە و ماستەری دوو ساڵە دەدا، بەسەرەکی لە ئەندازیاری (ئەندازیاری تەکنیکی، تەکنیکی کۆمپیوتەر، تەکنیکی هێزی کارەبا، ئامێرە پزیشکیی)، لە کشتوکاڵی کارپێکراو (بەرهەمهێنانی ئاژەڵ، بەرهەمهێنانی ڕووەک، کۆنترۆڵی بیابانی)، لە بوارە پزیشکی-تەکنیکیەکان، و لە تەکنیکی کارگێڕی. NTU، تەنها لە نێوان زانکۆکانی عێراقدا، کرسیی یونسکۆ بۆ پاراستنی کەلەپوور و نۆژەنکردنەوەی شاری کۆنی مووسڵی پێ بەخشرابوو، لەگەڵ دانانێکی چەسپێندراو لە ٢٠٢٤ — شایستەیییەکی ئەکادیمی کە هەردوو بەشداریی دامەزراوەکە لە بنیاتنانەوەی مووسڵ و هاوکاریی نزیک لەگەڵ مبادرەی گەڕاندنەوەی ڕۆحی مووسڵی یونسکۆ دیاری دەکا.

پەیمانگەی تەکنیکیی مووسڵ، کە لە ١٩٧٦ـدا دامەزراوە و ئێستا یەکێک لە بنیاتە سەرەکیە مووسڵ-ـبنکەییەکانی NTUـە، یەکەم پەیمانگەی تەکنیکی دامەزراوی باکووری عێراق بوو و نزیکەی ٤٬٠٠٠ قوتابی لە سەرتاسەری نزیکەی ٢١ بەشی تایبەتمەند پەروەردە دەکا. وەک دامەزراوەکانی دیکەی عێراقی، NTU بەشێوەیەکی بەرچاو لە ڕووداوەکانی ٢٠١٤–٢٠١٧ کاریگەری لێ کەوتبوو؛ هۆڵی شمالی — پێشتر تاقیگەی کۆمپیوتەر — لەلایەن داعشەوە وێران کرابوو و بەناو هاوبەشییەک لە نێوان SPARK و یەکیەتی ئەوروپا، نۆژەن کرابووەوە و لە ٢٠٢٢ـدا تەواو کرابوو.

شەشەم · دامەزراوەکانی دیکەی خوێندنی بەرز

وەراژوو سێ دامەزراوە سەرەکیە سەرەوەی وەسف کراو، مەنزەرەی خوێندنی بەرزی نەینەوا ژمارەیەک دامەزراوەی بچووکتر و دەرکەوتووی گشتی و تایبەتی لە خۆ دەگرێ. چەند زانکۆ تایبەتی و کۆلێژی زانکۆ مۆڵەت پێ دراون لە ٢٠٠٣ـەوە، کە لە ناویاندا چەسپێندراوترین زانکۆی الحدباءە؛ دیکەش دامەزراوە تایبەتی تایبەتمەندی بازرگانی، ئەندازیاری، و بوارە پزیشکی-تەکنیکیەکان لە خۆ دەگرن، بەرنامەکانیان بەزۆری بە قەبارە بچووکترن لە ئەوانەی لە AHUـدا دەدرێن. کۆمەڵگەی مەسیحی لە دەشتی نەینەوا پشتیوانیی دامەزراندنی زانکۆی کاتۆلیکی لە هەولێردا کردووە؛ کۆمەڵگەی ئێزیدی، وەک بەشێکی چاکبوونەوەی پاش-٢٠١٤، پشتیوانیی دامەزراندنی بەرنامەکانی پەروەردەی لە قەزای شنگاڵدا کردووە.

حەوتەم · پرۆسەی بۆلۆنیا و چاکسازیی پاراستنی کوالیتی

یەکێک لە چاکسازیە هەرە کاریگەرەکان کە لە خوێندنی بەرزی عێراقی لە ٢٠٢٠ـەکاندا لە ئەنجامدایە، جێبەجێکردنی پرۆسەی بۆلۆنیایە — چوارچێوەی ئەوروپی بۆ هاوسەنگکردنی ساختاری بڕوانامەکان، سیستەمەکانی گواستنەوەی کرێدیت، و ستانداردەکانی پاراستنی کوالیتی. وەزارەتی خوێندنی بەرز و توێژینەوەی زانستیی عێراق بەفەرمی چوارچێوەی بۆلۆنیای وەک بنکەی هاوچەرخکردنی پلانی خوێندنی زانکۆ پەسەند کردووە، لەگەڵ جێبەجێکردنی قۆناغ-قۆناغی لە سەرتاسەری زانکۆ بەشی گشتی و تایبەتیدا. جێبەجێکردنەکە گواستنەوەیەکی ساختاریی بۆ مۆدێلی بڕوانامەی سێ-خولی (بەکالۆریۆس، ماستەر، دکتۆرا)؛ پەسەندکردنی سیستەمی گواستنەوە و کۆکردنەوەی کرێدیتی ئەوروپی (ECTS)؛ بڵاوکردنەوەی دەرئەنجامەکانی فێرکاریی ئاستی-بەرنامە؛ و دامەزراندنی مەکانیزمە ناوەخۆیی و دەرەوەی پاراستنی کوالیتیی هاوسەنگ لەگەڵ ستانداردەکانی ناوچەی خوێندنی بەرزی ئەوروپی، لە خۆ دەگرێ.

بۆ دامەزراوەکانی نەینەوا، جێبەجێکردنی بۆلۆنیا سەرنجدراندنێکی تایبەت بووە. کۆلێژی ئەندازیاری تەکنیکیی زانکۆی تەکنیکیی باکوور، بەشی بنیاتنان و بنیاد، شوێنێکی زووی جێبەجێکردن بوو. زانکۆی الحدباء دەنگێکی دامەزراوەییی پێشەنگ بووە لە جێبەجێکردنی بۆلۆنیا: نوێنەرانی لە کۆنفرانسی پەروەردەی عێراقی ٢٠٢٤ـدا قسەیان کردووە، و AHU بەشدارییەکی لە کۆمیتەی نیشتمانیی جێبەجێکردنی بۆلۆنیای وەزارەتی خوێندنی بەرزدا کردووە. زانکۆی مووسڵ، بەهۆی قەبارەی خۆیی، گەورەترین و ئاڵۆزترین ڕێگەی دامەزراوەیییی بۆلۆنیای هەیە، لەگەڵ جێبەجێکردن لە سەرتاسەری زیاتر لە دوو دەستە کۆلێژدا لە قۆناغە جیاوازەکاندا.

چاکسازییەکە بەرامبەری هەموو ئاڵنگاوەکانی هاوچەرخکردنی پلانی خوێندن لە ژینگەیەکی سامان-سنوورداردا دەبێتەوە: بارگرانیی کاری مامۆستا، تێچووی دیزاینەوەی پلانی خوێندن، گەشە-نەکراویی نووسینگەکانی ناوەخۆیی پاراستنی کوالیتی، و پێداویستیی هاوسەنگکردنی دەرئەنجامەکانی فێرکاریی ئاستی-بەرنامە لەگەڵ داواکاریی پیشەسازی لە بوارانێکدا کە بازاڕی کاری عێراقی ساختارە تایبەتییەکانی خۆیی هەن. دامەزراوەکانی نەینەوا کە لە کرناری پێشڕەوی ئەو کاردایە — بەسەرەکی زانکۆی الحدباء، زانکۆی مووسڵ، و زانکۆی تەکنیکیی باکوور — پێشکەوتنی پێوەرکراویان داوە، بەڵام کارەکە ساڵانی لە تەواوبوون دوورە لە بەرامبەر مانگاندا.

هەشتەم · نۆژەنکردنەوە و ڕێگەی پێشەوە

کەمەری پەروەردە لە نەینەوادا لە ٢٠١٧ـەوە بەباشترین شێوە وەک چاکبوونەوە بۆ دۆخی پێشوو نییە بەڵکوو وەک دەرفەتی بنیاتنانەوە لەسەر بنکەیەکی توندتر لە ئەوەی پێشتر هەبوو دەناسرێ. سیستەمی پەروەردەی پێش-٢٠١٤، هەرچەندە گەورە بوو، ئاڵنگاوە ساختاریە خۆیی هەبوون — کەم-تەمویلیی درێژخایەن، کاولی تواناێ لە توێژینەوەدا، پلانی خوێندنی دواکەوتوو لە زۆر بواردا، و دەرچوونی مێشک بۆ کەنداو و بۆ ڕۆژئاوا کە دەستی بە سستکردنی هێڵە مامۆستاکان کردبوو. ڕووداوەکانی ٢٠١٤–٢٠١٧ ئەو ئاڵنگاوانە توند کردن. نۆژەنکردنەوەی لەو کاتەوە چاککردنەوەی فیزیاییی (کە کاری دیار ئەنجام دراوە) لە خۆ گرتووە، بەڵام بەکاریگەرتر چاکسازیی پلانی خوێندنی لە ژێر بۆلۆنیا، نوێکردنەوەی هێزی کاری ئەکادیمی، بەهێزکردنی بەرهەمی توێژینەوە، و بنیاتنانی هاوبەشییە نێودەوڵەتییەکانی لە جۆرە کە زانکۆی الحدباء بەناو ئەندامێتیی IAU، هاوبەشیی QAA، و دەرکەوتنە ڕیزبەندییەکانی دەرخستووە، لە خۆ گرتووە.

کاری ماوەی بەرچاوە. زۆر لە قوتابخانە سەرەتایی و ناوەندەکانی نەینەوا پێویستی نەک تەنها بە چاکبوونەوەی بنیاتەکان هەیە بەڵکوو بە بەهێزکردنی هێزی کاری فێرکردنیان، ڕێکخستنی دابینکردنی کتێبی خوێندن، و یەکگرتنی پشتیوانیی تەندروستی-دەروونی و کۆمەڵگەیی بۆ منداڵانی کە یەکەم ساڵانی ژیانیان لە ژێر داگیرکاریدا بەسەر بردووە. لۆلەی پیشەیی و تەکنیکی پێویستی بە سەرنجی بەردەوام هەیە. زانکۆی مووسڵ، زانکۆی تەکنیکیی باکوور، و زانکۆی الحدباء هەر یەکێکیان خواستی دامەزراوەیییان هەڵگرتووە کە لە ساماناتی بەردەستدا تێ دەپەڕێ؛ هەر یەکێکیان پێویستی بە وەبەرهێنانی بەردەوامی فیدراڵ و دەرەوەی هەیە.

ئەوەی کە دەست کەوتووە لەگەڵ ئەوەشدا شایستەی نیشاندانە. قوتابخانەکان بنیاد نراونەتەوە. زانکۆکان دیسان کرابوونەتەوە. بەرنامەی نوێ دیزاین کراون. ڕیزبەندیە نێودەوڵەتییەکان دیسان چووون. دامەزراوەیەکی تایبەتیی سی ساڵە، کە لە ١٩٩٤ـدا دژی هەلومەرجەکان دامەزراوە و لە ٢٠١٤–٢٠١٧ـدا تاقی کراوەتەوە، ئێستا چەستی نوێی دامەزراوەیییی لەسەر کامپۆسێکی نوێ دەستی پێ کردووە. سیستەمی پەروەردەی نەینەوا، تا ٢٠٢٦، سیستەمێکی کاراکارە — نا-کامڵ، نا-یەکسان، بەڵام کاراکار — کە زیاتر لە یەک ملیۆن منداڵی تەمەنی قوتابخانە و نزیکەی حەفتا هەزار قوتابی زانکۆی لە سەرتاسەری پارێزگاکەدا خزمەت دەکا. ئەمە بەخۆیی دەستکەوتێکی شایستەی گرنگییە.

سەرچاوەکان

1. زانکۆی الحدباء (٢٠٢٤). دەربارەی زانکۆی الحدباء، ماڵپەڕی فەرمیی دامەزراوەیی (hu.edu.iq).
2. کۆمەڵەی نێودەوڵەتیی زانکۆکان، بنکەی زانیاریی خوێندنی بەرزی جیهانی (٢٠٢٥). «زانکۆی الحدباء، مووسڵ» — تۆماری دامەزراوەیی (دامەزراوی ١٩٩٤ وەک یەکەم زانکۆی تایبەتیی (نا-قازانجیی) عێراق).
3. Times Higher Education (٢٠٢٥). «زانکۆی الحدباء» — پرۆفایلی ڕیزبەندیی زانکۆی جیهانیی دامەزراوەیی.
4. ویکیپیدیا (٢٠٢٥). «کۆلێژی زانکۆی الحدباء».
5. UniRank (٢٠٢٦). «کۆلێژی زانکۆی الحدباء HCU».
6. زانکۆی مووسڵ (٢٠٢٤). دەربارەی زانکۆکە، ماڵپەڕی فەرمیی دامەزراوەیی (uomosul.edu.iq).
7. Times Higher Education (٢٠٢٦). «زانکۆی مووسڵ» — ڕیزبەندیی زانکۆی جیهانی.
8. زانکۆی نێودەوڵەتیی تیشک (٢٠٢٣). یاددا­شت-ـی لێگەیشتن لەگەڵ زانکۆی مووسڵ، ١١ کانوونی دووەمی ٢٠٢٣.
9. زانکۆی تەکنیکیی باکوور (٢٠٢٤). دەربارەی NTU، ماڵپەڕی فەرمیی دامەزراوەیی (ntu.edu.iq).
10. Times Higher Education (٢٠٢٥). «زانکۆی تەکنیکیی باکوور» — ڕیزبەندیی زانکۆی جیهانی.
11. UNESCO (٢٠٢٤). گەڕاندنەوەی ڕۆحی مووسڵ: بەرنامەی پەروەردە.
12. UNICEF Iraq (٢٠١٨، ٢٠٢٤). «قوتابخانەی نوێ، هاوڕێی نوێ، دەستپێکی نوێ: بنیاتنانەوەی پەروەردە لە مووسڵدا» و ڕاپۆرتە ولاتییە دواییەکان.
13. SPARK (٢٠٢٢). «پەروەردە پاش داعش: نۆژەنکردنەوەی زانکۆی تەکنیکیی باکووری مووسڵ».
14. UNESCO (٢٠٢٢). «یونسکۆ هاوبەشی ئاشتیخوازانە و سامحەکاری بەناو پەروەردە لە قوتابخانە سەرەتاییەکانی مووسڵدا گەشە دەدا».
15. وەزارەتی خوێندنی بەرز و توێژینەوەی زانستیی عێراق (٢٠٢٤). بەڵگەنامەی چوارچێوەی نیشتمانیی جێبەجێکردنی پرۆسەی بۆلۆنیا.
16. وەزارەتی پەروەردەی عێراق (٢٠٢٤). ڕاپۆرتە ئاماری نیشتمانییەکانی چووە ناو و ژێرخانی قوتابخانە.
17. Al Jazeera (٢٠٢٢). «منداڵانی قوتابخانەی مووسڵ هێشتا لە دواوە ماون، پێنج ساڵ پاش داعش».
18. زانکۆی الحدباء (٢٠٢٥). ڕاگەیاندنە نوێیەکان لەسەر ئەندامێتیی تەواوی IAU، ئەندامێتیی هاوبەشی QAA، دەرکەوتنی THE Arab Rankings 2026، بەشدارکردنی Round University Ranking 2025، و یاددا­شت-ـی سی ساڵە.