تەندروستی لە نەینەوا.

لە کۆلێژی پزیشکیی ١٩٥٩ بۆ ڕووخانی تۆڕی نەخۆشخانەکان لە ٢٠١٤–٢٠١٧ـدا، لە بەشە دانیشتووانە گەڕاوەکانەوە تا گرنگیی نوێی نەخۆشییە نا-گوازراوەکان — پێشکەشکردنێکی سەرچاوەداری دۆخی تەندروستی پارێزگاکە ئەمڕۆ، و ئەو کارەی کە بۆ نۆژەنکردنەوەی سیستەمەکە لە بەردەستدایە.

بۆ زۆربەی سەدەی بیستەم، مووسڵ دووەم ناوەندی پزیشکی عێراق بوو پاش بەغداد — ماڵی دووەم کۆنترین کۆلێژی پزیشکی ولات، تۆڕێکی نەخۆشخانە فێرکاری کە نەخۆشانی لە سەرتاسەری باکوور هەڵدەکێشا، و دامەزراوەیەکی تەندروستیی گشتی کە، سەرەڕای جێگۆڕکێی سزاکان و شەڕی ٢٠٠٣، پاشمەرگی دامەزراوەییی ڕاگرتبوو. ڕووداوەکانی ٢٠١٤ تا ٢٠١٧ ئەو پاشمەرگەیان شکاند. وێرانیەکە تەنها بنیاتەکان نەبوون، بەڵکوو زنجیرە دابینکردنەکان، شێوازی گواستنەوەی نەخۆشانی کلینیکی، هێڵە مەشقدانەکان، و تۆڕە کارا بێدەنگەکانی کە هەر سیستەمی تەندروستی بەکارایی لەسەری دادەنیشێ. نۆژەنکردنەوەی پاش-٢٠١٧ خێراتر بووە لە بەدترین پێشبینیەکان و هێواشتر لە بنکەییترین پێداویستیەکان — هەڵسەنگاندنێکی ڕاست لەو خێرایی و قەبارەی ئەوەی هێشتا کەم بەرز نەکراوەتەوە، دەستپێکی هەر پێشکەشکردنێکە بۆ تەندروستی لە نەینەوای ئەمڕۆدا.

یەکەم · پێشکەشکردنی گشتی و میراتی شەڕ

پێش ڕووداوەکانی حوزەیرانی ٢٠١٤، سیستەمی تەندروستی پارێزگاکە لەسەر ساختاری چینچینی میراتگری مۆدێلی بەشی گشتیی عێراقیی پاش-١٩٥٩ دادەنیشت: تۆڕێکی ناوەندی تەندروستیی سەرەتایی لە ئاستی ناحیە، نەخۆشخانە قەزاییەکان بۆ هەر قەزایەک، و نەخۆشخانە فێرکاریە گشتی و تایبەتمەندە گەورەکان لە مووسڵ خۆیدا چڕ کراوەتەوە. شاری مووسڵ لە سەرەتای ٢٠٠٠ـەکاندا مەزن کراوەی نزیکەی ٣٬٥٠٠ جێگەی نەخۆشخانەـی هەبوو، کە لەسەر سێزدە نەخۆشخانە گشتی و ژمارەیەکی بچووکتری کلینیکی تایبەتدا دابەش بوون. خزمەتگوزاریە جەراحی، شێرپەنجەناسی، منداڵانە، زاوزێی، و تەرتیبی سێیەمی دڵ هەموو لە ناوخۆدا بەردەست بوون؛ تەنها ئاڵۆزترین حالەتە تەرتیبە سێیەمەکان بەباو بۆ بەغداد دەنێردران.

داگیرکاری داعشی مووسڵ لە حوزەیرانی ٢٠١٤ـەوە بۆ تەمووزی ٢٠١٧، و شەڕی شارییەکە کە کۆتایی بەو هێنا، ئەو سیستەمەی وێران کرد. لە سێزدە نەخۆشخانە گشتیی مووسڵ، نۆیان بەشێوەیەکی بەرچاو زیانیان لێ کەوت لە کاتی کەمپینەکەدا — لە هەندێ حالەتدا بەهۆی ئامانجگیریی بەنیاز، لە دیکەدا بەهۆی هێرشە ئاسمانیەکان لە دژی جەنگاوەرە چەسپاوەکان، لە دیکەدا بەهۆی پشتگوێخستنی درێژخایەن لە ژێر داگیرکاری. نەخۆشخانەی السلام لە ڕۆژهەڵاتی مووسڵ پاش کەمیندانی داعش بۆ هێزە پێشکەوتووە عێراقیەکان لە کۆتایی ٢٠١٦ بوو بە کاولاو. نەخۆشخانەی فێرکاریی منداڵانی الخنساء، نەخۆشخانەی بنکەیی منداڵانی شار، لەلایەن تیمە پزیشکیە دیسان-چووە ناوەکانەوە بەتوندی زیانی لێ کەوتبوو، دابینکردنەکانی تالان کرابوون، ئامێرەکانی هەڵگیرابوون یاخود تێک شکێندرابوون. نەخۆشخانەی فێرکاریی ابن سینا، گەورەترین دامەزراوەی تەرتیبی سێیەم لە پارێزگاکەدا، بەکارایی هاوبە کاری بوو. زۆر ناوەندی پەرستاریی سەرەتایی بچووکتر لە نیوەی ڕۆژئاوای شار وێران بوون.

کاریگەریی کۆ لەسەر تواناێی جێگەکان بەتوندی لە ژمارەکانی بەردەوام لەلایەن چاودێرە نێودەوڵەتیەکانەوە بەکارهاتوو پوختە کراوە. تا کاتی ڕاگەیاندنی فەرمیی ڕزگاری لە تەمووزی ٢٠١٧، تواناێی جێگەکانی شار لە نزیکەی ٣٬٥٠٠ ڕووخا بۆ کەمتر لە ١٬٠٠٠. بۆ دانیشتووانێکی گەڕاوەی مەزن کراو نزیکەی ١٫٨ ملیۆن لە ٢٠١٨، ئەمە هاوتای نزیکەی پێنج جێگە بۆ هەر دە هەزار دانیشتوو بوو — نیوەی ئاستی هەرە کەمی فریاگوزاریی مرۆیی Sphere و بەشێوەیەکی بەرچاو لە ژێر پێشنیاری ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانیی سێ جێگە بۆ هەر هەزار. تواناێی بەهێواشی بەڵام نا-یەکسان لەو کاتەوە چاک بووە: تا ناوەڕاستی ٢٠٢٦، تواناێی کارای جێگەکان لە مووسڵدا لە نزیکەی ١٬٥٠٠ جێگەدایە، لەگەڵ وەبەرهێنانێکی نوێی بەرچاو لە بەرنامەدا.

وەراژوو بنیاتەکان، تێچووی مرۆیی بەرچاو بوو. بەشێکی بەرچاوی هێزی پزیشکی مووسڵ لە کاتی داگیرکاریدا ئاوارە کرا یاخود کۆچی کرد. کۆلێژی پزیشکیی زانکۆی مووسڵ ناچار کرا بچێتە دەرەوەی شار بۆ کامپۆسە هاوتاکانی کەرکووک، زاخۆ و دهۆک لە نێوان ٢٠١٤ و ٢٠١٧ـدا؛ بنیاتەکانی لەسەر کەناری ڕاست لە کاتی کەمپینی ڕزگاری ٢٠١٧ـدا وێران کران. پزیشک، پەرستار، دەرمانساز و تەکنیکیە تاقیگەییە عێراقیەکان کە لەو ماوەیەدا شارەکەیان جێ هێشت، تەنها بەشێکیان گەڕاونەتەوە: هێزە کارەکە لە چەند تایبەتمەنیدا، بەتایبەتی شێرپەنجەناسی، جەراحی منداڵان، و تەندروستیی دەروونی، کەمی پێ مایەوە.

دووەم · تۆڕی نەخۆشخانەکان

تۆڕی نەخۆشخانەکانی مووسڵ لەسەر کەناری ڕاستی دیجلە چڕ کراوەتەوە، لە ناوچەیەکدا کە بەمێژوویی بە مجمعی پزیشکی ناودەبرێ ڕاستەخۆ لە تەنیشت کۆلێژی پزیشکی. مجمعەکە بەکارئاسانی چەند نەخۆشخانە فێرکاریی گەورەی لە خۆ گرتووە: نەخۆشخانەی فێرکاریی ابن سینا (گەورەترین نەخۆشخانە گشتی تەرتیبی سێیەم، لە ١٩٦٠ـەکاندا دامەزراوە)، نەخۆشخانەی فێرکاریی الجمهوری (پزیشکی گشتی و جەراحی)، نەخۆشخانەی فێرکاریی منداڵانی الخنساء (منداڵانە، لە ١٩٦٩ـدا دامەزراوە)، نەخۆشخانەی فێرکاریی السلام (پزیشکی گشتی)، و نەخۆشخانەی منداڵانی ابن الأثیر (منداڵانە، هەروەها لە کۆتایی ١٩٦٠ـەکاندا دامەزراوە). دامەزراوە تایبەتمەندەکان نەخۆشخانەی زاوزێی البتول (زاوزێ و گەینکۆلۆجی)، نەخۆشخانەی گشتیی مووسڵ، ناوەندی دڵی مووسڵ، و نەخۆشخانەی الشفاء لە خۆ دەگرن.

نۆژەنکردنەوەی ئەو تۆڕە سەرنجگیری سەرەکیی پەیوەندیی نێودەوڵەتیی پاش-٢٠١٧ بووە. نەخۆشخانەی منداڵانی ابن الأثیر، تاکە نەخۆشخانەی منداڵانی مووسڵ، لەلایەن بەرنامەی گەشەی نەتەوە یەکگرتووەکانەوە بەناو ئامرازی دارایی بۆ سەختکردن، بە تەمویلی ئەڵمانی بەناو بانکی گەشەی KfW، نۆژەن کرایەوە و کرایەوە بە تواناێی گەڕاندنەوەی نزیکەی ٢٦١ جێگە، خزمەت بۆ نزیکەی ٥٠٬٠٠٠ منداڵی ساڵانە بە دیوەلگیریی نزیکەی ٥٠٠٬٠٠٠. نەخۆشخانەی فێرکاریی منداڵانی الخنساء لە قۆناغەکاندا بنیاد نرایەوە، لە سەرەتادا لەگەڵ پزیشکانی بێ سنوور (MSF) کە بەشی فریاگوزاری و بەرنامەکانی خۆراکدان لە کۆتایی ٢٠١٧ـەوە تا گواستنەوە بۆ وەزارەتی تەندروستیی عێراقی بەڕێوەی دەبرد؛ MSF لێرە لە سێ مانگدا ١٥٩ منداڵی بەتوندی کەم-خۆراک دەرمان کردن. نەخۆشخانەی الوحدة لە ڕۆژهەڵاتی مووسڵ لەلایەن MSF لە ٢٠١٨ـدا کرایەوە بۆ گەیاندنی خزمەتگوزاری بۆ گەڕە لە-خزمەتگوزاریی-کەم.

گەورەترین پڕۆژەی تاکە لە بەرنامەدا، نەخۆشخانەی ابن سینای نوێیە، کە لە ئێستادا لە شوێنە ڕەسەنەکەی ١٠٠٬٠٠٠ م²دا لە ژێر ڕووخاندن-و-بنیاتنانەوەدایە. دامەزراوەی نوێ، کە بۆ تەواوبوونی ناوەڕاستی ٢٠٢٨ بەرنامە کراوە، بۆ تواناێی ٦٠٠ جێگە دیزاین کراوە لەگەڵ ٢٤ ژووری نەشتەرگەری، دامەزراوەیەکی فراوانی دەرەوەی و ڕاوێژکاری، ڕادیۆلۆجیی هاوچەرخ لەگەڵ MRI، ماڵە تایبەتە کارمەندان، و گەلیپادێک بۆ گواستنەوەی فریاگوزاری ئاسمانی. دانیشتووانی دیوەلگیریی بەفەرمی وەک زیاتر لە چوار ملیۆن دانیشتووانی مووسڵ و قەزا دەوروبەرەکان دیاری کراوە.

لە دەرەوەی مووسڵ، وێنەکە نا-یەکسانترە. نەخۆشخانەی گشتیی شنگاڵ، کە لە ٢٠١٤ـدا بەتوندی زیانی لێ کەوتبوو، ئێستا لە «شوێنێکی کاتیی زۆر بچووک»دا بە نزیکەی ٥٣ جێگە کار دەکا، لە بەرامبەری تواناێی دیزاینکراوی ١٣٠. نەخۆشخانەی سنوونی لە باکووری شنگاڵدا کارایە. تۆڕی نەخۆشخانە لە تەلعەفەر، حەمدانیە، تەلکێف و شێخاندا لە تواناێیە جیاوازەکاندا کار دەکا؛ قەزای حەزر و بەعاج هێشتا کەمتر خزمەت پێ کراون. لە سەرتاسەری پارێزگاکەدا، ناوەندە تەندروستی سەرەتاییەکان لە ئاستی ناحیە — هێڵی پێشەی پەرستاریی ڕووتین، کۆتە، و خزمەتە پێش-زاوزێ — بەشێوەیەکی نا-یەکسان بنیاد نراونەتەوە، لەگەڵ ناوچە دێهاتی و دوایی-گەڕاوەکان بەتایبەتی لە ژێر-خزمەت کراوین.

سێیەم · نەخۆشخانەی نێودەوڵەتیی حەیات — نەخۆشخانەی فێرکاریی زانکۆی الحدباء

لە پێشکەوتنێکدا کە کاریگەری گرنگی هەیە لەسەر هەردوو تۆڕی نەخۆشخانەکانی مووسڵ و تواناییی شارەکە بۆ پەروەردەی پزیشکی، نەخۆشخانەی نێودەوڵەتیی حەیات (HIH؛ Al-Hayat International Hospital) — کە نەخۆشخانەیەکی تایبەتیی پسپۆڕە لە باکوری مووسڵ — کرا بە نەخۆشخانەی فێرکاریی زانکۆی الحدباء. نەخۆشخانەکە دەبێتە شوێنی سەرەکیی ڕاهێنانی کلینیکی بۆ کۆلێژی نوێی پزیشکی لە زانکۆکە، کە لە ساڵی ئەکادیمیی ٢٠٢٦–٢٠٢٧ دەکرێتەوە و وانە دەڵێتەوە.

نەخۆشخانەکە. نەخۆشخانەی نێودەوڵەتیی حەیات، کە لە باکوری مووسڵە، لە ماوەی ٢٠٢٤–٢٠٢٦دا دەرکەوت وەک یەکێک لە پێشکەوتووترین دامەزراوە چارەسەرکاریە تایبەتییە پسپۆڕەکانی باکوری عێراق. نەخۆشخانەکە شانزە ژووری نەشتەرگەریی سەردەمیانە بەکار دەهێنێت کە بە ستانداری جیهانی دروستکراون، و دامەزراوەیەکی کلینیکی بەڕێوە دەبات کە بەشەکانی پزیشکیی نێوخۆیی، نەشتەرگەریی گشتی، نەشتەرگەریی دڵ، ژنانیمەن و منداڵبوون، منداڵنازی، پزیشکیی چاو، و پزیشکیی ددان — لەگەڵ چاودێریی توندوتیژ، چاودێریی توندوتیژی نوێبوویان، قەسەرەی دڵی پشکنین و دەستێوەردان، پزیشکیی نوکلیی، تیشکی دەستێوەردان، وێنەگرتنی پشکنینی پێشکەوتوو و پزیشکیی تاقیگەیی، و بەشێکی فریاگوزاری ٢٤ کاتژمێر لە خۆ دەگرێت. نەخۆشخانەکە تا ئێستا خزمەتی نزیکەی ٥٠٬٠٠٠ نەخۆشی پێشکەش کردووە و گواستنەوەکان لە سەرتاسەری پارێزگاکانی عێراق و لە دەرەوەی سنووری وڵاتیشەوە وەردەگرێت.

لە مێژووی کارکردنی نوێی خۆیدا، HIH چەند یەکەمێکی گرنگی هەرێمی و نیشتیمانیی دامەزراندووە. لە تشرینی دووەمی ٢٠٢٥، یەکەم خزمەتی تیشکی دەستێوەردانی لە عێراقدا دەستپێکرد — چارەسەری دەستێوەردانی کەم بە ڕێبەرایەتیی وێنە بۆ کێشە خوێنڕاوەییەکان و شێرپەنجەکان کە پێشتر پێویستیان بە گواستنەوە بۆ دەرەوەی وڵات هەبوو. لە کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥، یەکەم یەکەی نەشتەرگەریی دڵ لە پارێزگای نەینەوادا کرایەوە. لە شوباتی ٢٠٢٦، یەکەم بەشی پزیشکیی نوکلیی لە مووسڵ کرایەوە، کە بە PET–CT ئامادە کراوە. یەکەی قەسەرەی پشکنین و دەستێوەردانی نەخۆشخانە شیکارییەکی پشتگیریکراو بە زیرەکیی دەستکرد بەکار دەهێنێت بۆ پشکنین و چارەسەری نەخۆشییەکانی شاڕانی تاجی. سەنتەری منداڵانی نوێبووی نەخۆشخانە حاڵەتە توندەکانی منداڵانی پێشوەختی کێشسووکی بەڕێوە بردووە، لە نێویاندا حاڵەتێکی تۆماری ڕزگاربوون بۆ هاتنە دەرەوەی نەخۆشخانە بۆ منداڵێک کە لە هەفتەی بیست و چوارەمدا بە کێشی شەش سەد گرام لەدایک بوو. ئەم تێکەڵبوونە — خزمەتە دووەم و سێیەمەکان کە لە یەک شوێندا کۆبکرابێتەوە — لە باکوری عێراقدا نائاسایییە، و بنکەی کارکردنییە کە هاوبەشیی فێرکاری لەسەری بنیات نراوە.

هاوبەشیی فێرکاری. ناوزەدکردنی وەک نەخۆشخانەی فێرکاریی زانکۆی الحدباء، HIH دەخاتە ناوەندی فراوانکردنی شارەکە لە تواناییی پەروەردەی پزیشکی لە ٢٠١٤–٢٠١٧وە. بۆ زیاتر لە شەش دەیە لە دوای دامەزراندنی لە ساڵی ١٩٥٩، کۆلێژی پزیشکیی زانکۆی مووسڵ — کە بە تەواوی پێکەوەبەستراو بوو لەگەڵ کۆمپێکسی پزیشکی لە لاکەناری ڕاستی دیجلە — تەنیا بەرنامەی پزیشکی بەکالۆریۆس بوو لە پارێزگای نەینەوا، و یەکێک لە چەند بەرنامەی کەمی عێراق. کردنەوەی کۆلێژێکی پزیشکیی دووەم لە مووسڵ، لەگەڵ HIH وەک نەخۆشخانەی فێرکاریی تایبەتیی، تواناییی پارێزگاکە فراوان دەکات بۆ ڕاهێنانی نەوەی داهاتووی پزیشکانی، لە کاتێکدا کە بۆشاییەکان لە هێزی کاری پسپۆڕیی وەک شێرپەنجە، نەشتەرگەریی منداڵان، نوورۆلۆجی و دەروونناسیی کلینیکی هێشتا بەرچاون لە سیستەمی پاش ٢٠١٧ (§ چوارەم).

ئەرکەکانی نەخۆشخانەی فێرکاری. ڕۆڵی نەخۆشخانەی نێودەوڵەتیی حەیات مەودایەکی تەواوی ئەرکە کلینیکی و فێرکاری و توێژینەوەییەکانی پێویست لەخۆ دەگرێت بۆ پشتگیریی بەرنامەی بەکالۆریۆس لە پزیشکی و نەشتەرگەری (MBChB): فێرکاری لە سەر قەرەویڵەی نەخۆش، دەورانە کلینیکییە ڕێکخراوەکان، چاوپێکەوتنە چاودێریکراوەکان لەگەڵ نەخۆشان، هەڵسەنگاندنە کلینیکییە پێکهێنەرە و کۆتاییەکان، و دەرفەتە توێژینەوەییە پێکهاتووەکان بۆ هەردوو مامۆستا و خوێندکار. بەشە کلینیکییەکانی نەخۆشخانە دەورانی ڕاهێنانی کلینیکی بۆ خوێندکارانی کۆلێژی پزیشکی لە ساڵانی دواتری بەرنامەی شەش ساڵە بەرپا دەکەن، لەگەڵ ئەوەی نەشتەرگەریی دڵ، تیشکی دەستێوەردان، پزیشکیی نوکلیی، و سەنتەری منداڵانی نوێبوو ژینگەی فێرکارییەک دابین دەکەن کە بە جۆرێکی دیکە لە پارێزگاکەدا دەستڕاگەیشتنی پێی قورسە. ڕاوێژکارە سەرەکییەکانی HIH دامەزراندنی دوولایی لەگەڵ زانکۆکە دەبێت، خزمەتی کلینیکی لەگەڵ بەرپرسایەتیی فێرکاری و ئەکادیمی تێکەڵ دەکەن، لەسەر ئەو نمونەیە کە لە مێژەوە لە نەخۆشخانە فێرکارییە سێجاریەکانی کۆمپێکسی پزیشکیی مووسڵ هەیە.

گرنگیی فراوانتر. کردنەوەی کۆلێژی پزیشکیی زانکۆی الحدباء لە ٢٠٢٦–٢٠٢٧ گرنگترین زیادکردنی تاکی پەروەردەی پزیشکییە لە پارێزگای نەینەوا لەم نەوەیەدا. لەگەڵ کۆلێژی زانستە پزیشکییەکانی ئێستا (کە لە فراوانکردنی زانکۆ لە ٢٠٢٤–٢٥ دامەزراوە)، زانکۆی الحدباء وەک بەشدارێکی جەوهەری دەکات لە بنیاتنانەوەی سلسلەی پەروەردەی هێزی کاری تەندروستیی مووسڵ پاش ٢٠١٧، لەگەڵ زانکۆی مووسڵ و زانکۆی تەکنیکی باکوور و بەرنامە بچوکترەکانی شوێنانی دیکەی پارێزگاکە. یەکەم چاپی کۆلێژەکە لە سەرەتای دەیەی سیی سەدەی بیست و یەکدا وەک پزیشک دەردەچن، بەشدارییەکی پێوانەکراو دەکەن لە چاکبوونەوەی درێژخایەنی هێزی کاری پزیشکیی نەینەوا و چاکبوونەوەی فراوانتری تواناییی پێشکەشکردنی خزمەتگوزاریی پزیشکی لە پارێزگاکەدا. هاوبەشیی حەیات–الحدباء یەکێکە لە یەکەم ڕێکخستنە تایبەتییە تەرشیاریی نەخۆشخانە / کۆلێژی پزیشکیی زانکۆکانە لە باکوری عێراقدا.

چوارەم · پەروەردەی پزیشکی و هێزی کار

سیستەمی پەروەردەی پزیشکیی عێراق لە ژمارەیەکی بچووکی زانکۆ گشتیەکاندا چڕ کراوەتەوە، کە لە ناویاندا کۆلێژی پزیشکی لە زانکۆی مووسڵدا دووەم کۆنترینە پاش بەغداد. لە ١٤ تەمووزی ١٩٥٩ـدا دامەزراوە — بە کۆرتێکی بنیاتگرانەی سی قوتابی — پێش دامەزراندنی فەرمیی زانکۆی مووسڵ خۆی لە ١٩٦٧ـدایە و، بۆ هەشت ساڵی یەکەمی، لە سەرەتادا لەلایەن وەزارەتی تەندروستی عێراقی و پاشان لەلایەن زانکۆی بەغدادەوە بەڕێوە دەبرا. شوێنی کۆلێژەکە لەسەر شوێنێکی ١٢٬٥٠٠ م² لە مجمعی پزیشکیی کەناری ڕاستی دیجلە، ڕاستەخۆ لە تەنیشت نەخۆشخانە فێرکاریە گەورەکان، یەکگرتنێکی پەروەردە-و-کلینیکی پێ دەدا کە لە ناوچەکەدا نائاسایی بوو.

بەرنامەی بەکالۆریۆسی پزیشکی، بەکالۆریۆسی جەراحی (MBBS / MBChB) شەش ساڵە درێژی، لەگەڵ ئینگلیزی وەک زمانی فێرکاری. کۆلێژەکە لە یازدە (هەندێ جار دوازدە) بەشی زانستیدا ڕێکخراوە: پزیشکی، جەراحی، زاوزێ و گەینکۆلۆجی، منداڵانە، ڕادیۆلۆجی، پزیشکی خێزان و کۆمەڵگە، نەخۆشیناسی، مایکرۆبیۆلۆجی، بیۆکیمیا، فیزیۆلۆجی، فارماکۆلۆجی، و ئاناتۆمی. شایستەیی پاش-بەکالۆریۆس بەرەو بۆڕدی عێراقی و بۆڕدی عەرەبی دەچێ، لەگەڵ ڕێگاکانی هاوتای ماستەری ئەکادیمی و دکتۆرا لە زانستە کلینیکی و بنکەیییەکاندا. کۆی بەرهەمی دەرچوو لە نێوان ١٩٥٩ و ١٩٩٢ـدا لە ٦٬٤٠٠ تێ پەڕی؛ کۆی هەتاوەکوو ٢٠٢٤ بەشێوەیەکی بەرچاو بەرزترە.

دامەزراوە خوشکەکانی سەرتاسەری زانکۆی مووسڵ بەشە دیکەکانی هێزی کاری تەندروستی بەرهەم دەهێنن. کۆلێژی ددانساری، کۆلێژی دەرمانسازی، کۆلێژی پەرستاری، کۆلێژی پزیشکیی ئاژەڵی، کۆلێژی تەکنیکیی پزیشکی، و کۆلێژی تەندروستیی گشتی پێکەوە زۆربەی هێزی کاری تەکنیکیی دەپۆشن کە سیستەمی پەرستاریی تەرتیبی سێیەم پێویستی پێیەتی. کۆلێژە تەندروستی-پەیوەندیدارە نوێترەکان لە زانکۆی تەکنیکیی باکوور، و کۆلێژی زانستە پزیشکییەکانی زانکۆی الحدباء (لەگەڵ فراوانبوونی فراوانتری ئەو دامەزراوەیە لە ٢٠٢٤–٢٠٢٥ـدا دامەزراوە)، هێڵی بەشی گشتیی تەواو دەکەن.

جێگۆڕکێی ٢٠١٤–٢٠١٧ـی کۆلێژی پزیشکی و دامەزراوە خوشکەکانی کاریگەریی فوریی و درێژخایەنی لەسەر هێزی کار هەبوو. پاش گرتنی مووسڵ لەلایەن داعشەوە لە حوزەیرانی ٢٠١٤، وەزارەتی پەروەردەی بەرز شوێنە هاوتاکانی بۆ زانکۆی مووسڵ لە کۆلێژی پزیشکی کەرکووک و لە دامەزراوەکانی زاخۆ و دهۆکدا دامەزراند. زۆر مامۆستا و قوتابی شوێنیان گۆڕی؛ هەندێکیان نەگەڕانەوە. بنیاتەکانی کۆلێژەکە لەسەر کەناری ڕاست لە کاتی ڕزگاری ٢٠١٧ـدا وێران بوون؛ دامەزراوەکە گەڕایەوە مووسڵ بۆ شوێنە هاوتاکان لەسەر کەناری ڕۆژهەڵات، لە کاتێکدا کامپۆسێکی نوێ لەسەر کەناری ڕاست، بە تەمویل لە ئامرازی نۆژەنکردنەوەی ناوچە ڕزگار کراوەکان، بۆ تەواوبوون بنیاد نراوە. گەڕاندنەوەی هێزی کاری ئەکادیمی و کلینیکی لەو جێگۆڕکێیە تەدریجی و نا-یەکسان بووە: تایبەتمەنە دیاریکراوەکان، بەتایبەتی شێرپەنجەناسی، جەراحی منداڵان، نیورۆلۆجی، و دەرونناسی کلینیکی، کەم-بوونی هێزی کاری ڕوون دەپارێزن.

[ وێنە: کامپوسی سەرەکیی زانکۆی مووسڵ ]

پێنجەم · نەخۆشییە گوازراوەکان و نا-گوازراوەکان

وەک زۆربەی ولاتە داهات-مامناوەندەکان، عێراق گواستنەوەیەکی ئەپیدیمیولۆجی تاقی دەکاتەوە: بەشی بارگرانی نەخۆشی کە بۆ نەخۆشییە نا-گوازراوەکان (NCDs) دەگەڕێتەوە — نەخۆشییەکانی دڵ و خوێنبەر، شەکرە، شێرپەنجە، دۆخە درێژخایەنە هەناسەییەکان — لە دەیە دواییەکاندا بەردەوام بەرز بووە، لە کاتێکدا ڕوودانی ڕەهای نەخۆشییە گوازراوەکان لە ژێر باشترکردنی پاکوخاوێنی و کۆتەدا داکەوتووە. لە نەینەوادا، هەردوو نیوەی ئەو گواستنەوەیە دیارن، بەڵام کارەی نا-ڕیزکراوی پاش-٢٠١٤ هەردوو وێنەکەی شێواند.

لە لای نەخۆشییە گوازراوەکاندا، ئاوارەکردنی دانیشتووان بۆ ناو کەمپەکان و ڕووخانی بەشێکی خزمەتگوزاریە سەرەتاییەکان بۆ هاتنە ئارای نەخۆشیە سکچوونی توند، گەنە، و توشبوونە هەناسەییەکان لە ماوەی ٢٠١٤–٢٠١٨ـدا بەشدار بوون. کۆلێرا، کە لە هاتنە ئارای ٢٠٠٧ و ٢٠١٥ـدا دیسان بۆ عێراق هاتبووە ناو، لە ٢٠٢٢ و ٢٠٢٣ـدا بەشێوەیەکی محلیی دیسان دەرکەوت؛ حالەتەکان لە ناوچە ئاوارە و دوایی-گەڕاوەکاندا چڕ بوون کە لێیاندا ژێرخانی ئاو و پاکوخاوێنی کاریگەری لێ کرابوو. لیشمانیای پێستی (کە بەهۆی Leishmania major دێ و بەهۆی مەگەزە لمیەکان دەگوازرێتەوە) لە دۆڵە دیجلە و خابوورەکاندا ئەندیمیکە و ڕوودانی بەرزبوونەوەی لە ناوچە دوایی-گەڕاوەکاندا نیشان داوە، کە لەگەڵ ڕووخانی بەرنامەکانی کۆنترۆڵی ڤێکتۆر هاوسەنگە. سل لە عێراقدا کەم دەمێنێتەوە لە بەراورد بە دانیشتووانە ناوچەیی دیکەکاندا، بەڵام لەگەڵ چڕیی بەرچاو لە کەمپە ئاوارەکان و گەڕە شارییە چڕەکاندا. سەربەری کۆتەی ڕووتین بۆ منداڵانی ژێر پێنج ساڵ (BCG، DPT-Hib-HepB پێنجبارە، فلج، تخار، سرخجە) لە ژێر داگیرکاریدا بەتوندی ڕووخا؛ کەمپینەکانی گرتنەوەی وەزارەتی تەندروستی و WHO سەربەرییەکەی بەشێوەیەکی بەرچاو گەڕاندووەتەوە، هەرچەندە چەند شوێنی کەم-سەربەری لە دێهاتی شنگاڵ، ڕۆژئاوای بەعاج، و بەشە تەلعەفەرەکاندا بەردەوامن.

لە لای نا-گوازراوـدا، شۆفێرە سەرەکیەکانی مردن لە نەینەوادا شێوازە نیشتمانیەکان دەگرنە بەر: نەخۆشی دڵی ئیسکیمیک و سکتە لە سەرەوەدا، پاشان شەکرە و پاسی، شێرپەنجە، و نەخۆشی هەناسەیی درێژخایەنی ڕێگری. تۆمارکردنی شێرپەنجە لە عێراقدا تەواو نییە، بەڵام ڕوودانی شێرپەنجەکانی پێویست بە پەرستاریی فرە-شیکاریی ئاڵۆز — شێرپەنجەی مەمک لە ژناندا، لۆکیمیا و لیمفۆما لە منداڵاندا، شێرپەنجەی سی لە پیاوانی بەتەمەنتردا — بەشێوەیەکی بەرچاو زۆر بووە بۆ بەرهەمهێنانی فشاری گواستنەوەی بەردەوام لەسەر ناوەندە تەرتیبی سێیەمەکانی بەغداد. نۆژەنکردنەوەی پاش-٢٠١٧ هێشتا خزمەتگوزاریی شێرپەنجەناسیی تیشکی تەواو-کارای لە نەینەوادا گەڕاندووەتەوە؛ خزمەتگوزاریی کیمۆتراپی بەشێوەیەکی سنوورداردا دیسان دامەزراوە، بەسەرەکی لە الخنساء بۆ هیماتۆلۆجی-شێرپەنجەناسیی منداڵان و لە دامەزراوەی گەورەسالانی مووسڵدا. ڕوودانی شەکرە لە دانیشتووانی گەورەسالی عێراقدا ئێستا لە نزیکەی ١٤ لە سەد مەزن کراوە، لەگەڵ کەم-دیاگنۆزکردنی بەرچاو؛ پاسەکان، بەتایبەتی ڕەتینۆپاتیی شەکرە و پێیی شەکرە، داواکاریی بەردەوام لەسەر خزمەتگوزاریە دەرەوەیییەکان دادەنێن کە هەمیشە بۆ گەیاندنی بەڕێوەبردنی نەخۆشی درێژخایەن نا-ئامادە نین.

پێوەرە دایکی-منداڵیـیەکان لە نقطەی نزمی ٢٠١٥–٢٠١٧ گەڕاونەتەوە بەڵام هێشتا لە ژێر بنکەی پێش-٢٠١٤ـدان. ڕێژەی مردنی دایکیی عێراق نزیکەی ٧٦ بۆ هەر ١٠٠٬٠٠٠ زاوزێی زیندوو (ژمارەی نیشتمانیی، ٢٠٢٣). سەربەری پەرستاریی پێش-زاوزێ بە کردنەوەی البتول و نۆژەنکردنەوەی یەکانە زاوزێ قەزایییەکان باشتر بووە. مردنی ژێر-پێنج، مردنی ساوا، و ڕوودانی کورتبوونی بەرز و کەم-کێش لە منداڵاندا، هەموو باشترکردنی پێوەرکراو لە ٢٠١٨ـەوە نیشان دەدەن، بەڵام دیسان لەگەڵ جیاوازیی بەرچاو بەپێی قەزا و کۆمەڵگە: منداڵانی دوایی-گەڕاوەی ئێزیدیی شنگاڵ، منداڵانی ئاوارەی سونی عەرەب لە نیشتەجێبوونە کاتیەکاندا، و منداڵانی دێهاتیی شەبەک و مەسیحیی حەمدانیە هەموو پرۆفایلی جیاوازی پێداویستی نیشان دەدەن.

شەشەم · تەندروستیی دەروونی و میراتی شەڕ

دەرئەنجامەکانی تەندروستیی دەروونیی ڕووداوەکانی ٢٠١٤–٢٠١٧ یەکێک لە گەورەترین پرسە چارەسەر-نەکراوەکانی تەندروستی لە نەینەوادا پێک دەهێنن. یەکەم ڕاپرسیی تەندروستیی دەروونیی نیشتمانی-نوێنەرایەتیی عێراق، کە لە ٢٠٠٦–٠٧ـدا ئەنجام درا، دۆزی کە نزیکەی یەک لە پێنج ژن و یەک لە حەوت پیاو بۆ ڕووداربوون بە دۆخێکی دەروونی لە ماوەی ژیانیاندا چونکن؛ ڕێژەکانی دۆخی فشاری پاش-ترومایی (PTSD) کە لە ڕاپرسیدا پێوەری کراون لە ئەو کاتدا لە ٣٫٦ لە سەدی نیشتمانیی ڕاپۆرت کراون، نزمتر لە چاوەڕوانکراو لە بەرژەوەندیی دۆخی شەڕی، و وەک بەڵگەی کەم-ناسینەوەی بەرچاو لە بەرامبەر ڕوودانی بنکەییی نزم تەفسیر کرا. ڕووداوەکانی ٢٠١٤–٢٠١٧ بارگرانییەکی پێشتر قورس قورستر کردووە.

لێکۆڵینەوەکانی ئاستی دانیشتووانی لە مووسڵ و پارێزگاکەی فراوانتر پاش ٢٠١٧، ڕوودانی PTSD لە ١٤ تا ٣٦ لە سەدی منداڵانی تۆمار کردووە، لەگەڵ مووسڵ خۆی لە ماوەی بەرزتردا؛ کەمتر لە دە لە سەدی منداڵانی کاریگەری لێ کەوتوو هیچ پەرستارییەکیان وەرگرت. لە گەورەسالاندا، دۆخی خەمگینی و دڵەڕاوکێ بەفراوانی کەم-دیاگنۆز و کەم-دەرمان کراون. لە نێوان پاراستکراوانی ئێزیدیی شنگاڵـدا، پێداویستیە دەروونیەکان بەتایبەتی قورسن. لێکۆڵینەوەکانی ژنانی ئێزیدی و منداڵانی پاراستکراو کە کۆیلایی و ئاوارەکردنیان تەجروبە کردووە، چووونەکوو-جیهانیی بەرکەوتنیان بە ترومای توند تۆمار دەکەن، لەگەڵ PTSD، خەمگینی، و وەڵامە ئاڵۆزە غەمەکان کە کاریگەری لەسەر زۆرینەی دەکەن. تا ٢٠٢٦، نزیکەی ٢٨٠٬٠٠٠ ئێزیدی هێشتا لە کەمپە ئاوارەکانی پارێزگای دهۆکدا ماون، و نزیکەی ٢٬٧٠٠ ژن و منداڵی چووە لە ٢٠١٤ـدا هێشتا ناودەرکراون — دۆخێک کە لێ-بوونی نائاسایی درێژخایەن لەسەر خێزانەکان داپۆشێ.

هێزی کاری تەندروستیی دەروونیی عێراقی بچووکە. لە ئاستی نیشتمانیدا نزیکەی دوو دەرونی-پزیشکی شایستە بۆ هەر ١٠٠٬٠٠٠ دانیشتوو هەن؛ ژمارەکە بۆ نەینەوا، پاش جێگۆڕکێی ٢٠١٤–٢٠١٧، نزمترە. دەرونناسیی کلینیکی وەک پیشەیەکی سەربەخۆ تەنها بەدوایی دامەزراوە. خزمەتگوزاریە تەندروستی-دەروونیە ئاستی-کۆمەڵگەییەکان بەشێکی لەلایەن NGOە نێودەوڵەتی و عێراقییەکانەوە گەیاوە، لەگەڵ بەشدارییە دیاریکراوەکان لە MSF، ڕێکخراوی جیان بۆ مافی مرۆڤ (کە ناوەندە چاککردنەوەی ترومایی بۆ ژنانی ئێزیدی بەڕێوە دەبا)، یزدا، و IOM. خزمەتگوزاریە تەندروستی-دەروونی تایبەتمەندەکان بۆ پاراستکراوانی توندوتیژی سێکسی بەهۆی هەردوو کەم-بوونی هێزی کار و ستیگمای بەردەوام سنووردارن. یەکگرتنی پشکنینی تەندروستی-دەروونی و کاری کورتکاتی بۆ ناو خزمەتگوزاریە سەرەتاییەکان لە ئاستێکی سەرەتاییدایە.

حەوتەم · مەترسیە ژینگەییە تەندروستیەکان

چەند مەترسیی ژینگەییی تایبەت بە نەینەوا میراتی پێوەرکراوی تەندروستی لێ مایوە. هەرە گفتوگۆ کراو ئاگرکێشانی گۆگردی الشرقاتـە (کە بەتەفسیل لە بابەتی زەویناسیماندا وەسف کراوە). شوێنی دەرهێنانی گۆگردی الشرقات، ٤٥ کیلۆمەتر باشووری ڕۆژهەڵاتی مووسڵ، دوو جار بەنیاز ئاگری گرت — لە حوزەیرانی ٢٠٠٣ (لە کاتی شەڕی ٢٠٠٣) و دیسان لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٦ (لەلایەن داعش لە کاتی شەڕی مووسڵ). ئاگری ٢٠٠٣ بۆ نزیکەی مانگێک سووتا و قەبارەیەکی گۆگرد دی-ئۆکسیدی ڕاپۆرت کراوی لەلایەن ئاژانسی پاراستنی ژینگەی ئەمریکا کە لە هەر دەرکردنی مرۆیی پێشووی گازی تێ پەڕی، دەرکرد. کاریگەریە هەناسەیی توندەکان لە دانیشتووانی بایی-خواروو ئاگرەکان و هاوبەش لە کارمەندە سەربازییە نێردراوەکانی ناوچەکەدا تۆمار کراون؛ دەرئەنجامە هەناسەیی درێژخایەنترەکان لە دانیشتووانی نیشتەجێدا کەمتر بەسیستەماتیک لێکۆڵینەوەیان لێ کراوە. الشرقات بۆ هەردوو گەشتیارانی سەربازی و کۆمەڵگەی نیشتەجێ گرنگیی مێژوویی دارە وەک ڕووداوی بەرکەوتنی تۆمارکراو.

چەند مەترسیی ژینگەییی دیکە نیگەرانی محلیی بەڵام بەرچاوی تەندروستی بەرهەم هێناوە. سووتاندنی بیرە نەوتە خاوەکانی قەیارە لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٦ـدا لەلایەن جەنگاوەرە کشاوەکانی داعش قەبارەیەکی گەورەی دووکەڵ، هایدرۆکاربۆن، و کۆمپاوندە گۆگردیی بۆ هەوا و ئاوی کۆریدۆری باشووری مووسڵ دەرکرد؛ منداڵانی قەزای قەیارە نیشانە هەناسەییە توندە پێوەرکراوەکان نیشان دا. ئەسبستۆس و موادە بەزیانی دیکە لە کاولاوەکانی شەڕدا لە سەرتاسەری شاری کۆنی مووسڵدا نیگەرانیی بەردەوامی پڕۆگرامی لابردنی کاولاوەکانی UNDP بووە، لەگەڵ پرۆتۆکۆلی تەندروستی-و-سەلامەتی چەسپێندراو بۆ هەم کرێکارانی لابردن و هەم دانیشتووانی گەڕاوە. مادە تەقینەوەییە نا-تەقاوەکان و ئامێرە تەقینەوەیی دەستکردکراوەکان لە ناوچە گەڕاوەکاندا بەردەوامن لە بەرپرسیار بوون لە بریندارکردن؛ تروما و جەراحیی سووتان بەشێکی بەرچاوتری کاری جەراحی نەخۆشخانەکانی مووسڵ دەمێنێتەوە لە ئەوەی کە لە غیریر ئەوەدا چاوەڕوان دەکرا. پیسبوونی ئاو لە ژێرخانە ڕووخاوەکانەوە لەگەڵ هاتنە ئارای نەخۆشی سکچوونی توند لە گەڕە دوایی-گەڕاوەکاندا پەیوەست کراوە. یۆرانیومی کەمکراوەی مادە کاتیی پەکدراوەکانی شەڕی ٢٠٠٣ و شوێنی دیکە، بابەتێکی نیگەرانیی گشتی دەمێنێتەوە، هەرچەندە لێکۆڵینەوەی ئەپیدیمیولۆجی بەشێوەیەکی بەردەوام کاریگەریی ئاستی-دانیشتوواندا لە دانیشتووانی شارستانی عێراقدا نەچەسپاندووە.

هەشتەم · نۆژەنکردنەوە و ڕێگەی پێشەوە

ڕاستەی پەرستاری لە نەینەوادا لە ٢٠١٧ـەوە چاککردنەوەیەکی تەدریجی، دەرەوەیی-پشتیوانیکراو بووە لە بەرامبەر گۆڕانکاریی سیستەماتیک. ئامرازە دارایییە سەرەکیەکان ئامرازی دارایی بۆ سەختکردنـی (FFS) بەرنامەی گەشەی نەتەوە یەکگرتووەکان بوون — کە بەناویاندا ئەڵمانیا، ژاپۆن، یەکیەتی ئەوروپا، و دەمبارگەرانی دیکە دارایی نۆژەنکردنەوەیان بۆ دامەزراوە دیاریکراوەکان لێ دەرکردووە — ئامرازی نۆژەنکردنەوەی فیدراڵی عێراق، ئامرازی نۆژەنکردنەوەی ناوچە ڕزگار کراوەکان، کارە فریاگوزاری و چاککردنەوەییەکانی WHO بەناو نووسینگەی ولاتی عێراقەوە، و یارمەتیی دوولایەنی لە بانکی جیهانی، ئەڵمانیا (بەناو KfW)، ئیماراتی متحدەی عەرەبی، و دیکە.

دەستکەوتە سەرەکیەکانی نۆژەنکردنەوە تا کاتی ئێستا — نۆژەنکردنەوەی نەخۆشخانە فێرکاریە منداڵانیەکانی ابن الأثیر و الخنساء، گەڕاندنەوەی بەشێکی السلام و البتول، کردنەوەی الوحدة لەلایەن MSFـەوە، گەڕانەوەی تەدریجیی قوتابیانی پزیشکی و پەرستاری بۆ کۆلێژی پزیشکیی بنیاد-نراوەوە، گرتنەوەی کۆتەی ڕووتین، و بنیاتنانەوەی هێواش-هێواشی ژێرخانە سەرەتاییەکان لە گەڕە دوایی-گەڕاوەکاندا — چاککردنەوەیەکی پێوەرکراو بەڵام تەواو-نەکراو پێک دەهێنن. تواناێی جێگەکان لە مووسڵدا لە نزیکەی ١٬٠٠٠ ڕاستەوخۆ پاش-ڕزگاری بەرز بووە بۆ نزیکەی ١٬٥٠٠ ئەمڕۆ، لەگەڵ پڕۆژەی نوێی نەخۆشخانەی فێرکاریی ابن سینا (کە بۆ ٢٠٢٨ بەرنامە کراوە) کە بەنیازە ٦٠٠ جێگەی دیکە زیاد بکات و کرڤی دابینکردن بەبڕیار بەرز بکات.

[ وێنە: هۆڵێکی هاوچەرخ لە نەخۆشخانەی نێودەوڵەتیی الحياة ]

ئاڵنگاوە ساختاریەکانی هێشتا ماون — کەم-کارمەندبوونی درێژخایەن لە تایبەتمەنە تایبەتییەکاندا، دابینکردنی سنوورداری دەرمانە بنکەییەکان، پاڵپشتی بەردەوام لەسەر پارەی لە-جیب-دەرکردن لە نقطەی پەرستاری، کاول نا-چارەسەرکراو لە نێوان تۆڕی پەرستاریی سەرەتایی و ناوەندی گواستنەوەی تەرتیبی سێیەمدا، و پێداویستیە دەروونیە قووڵەکانی دانیشتووانی کە هەردوو داگیرکاری و کەمپینی ڕزگارییان تەجروبە کردووە — تەنها بەهۆی پڕۆژەکانی نۆژەنکردنەوەوە چارەسەر نابن. ئەوان وەبەرهێنانی بەردەوامی گەشەی هێزی کار، بەهێزکردنی سیستەمی زانیاریی تەندروستیی گشتی (سەرژمێرییەکی نیشتمانی لە ١٩٨٧ـەوە تەواو نەکراوە)، چاکسازی دابینکردنی دەرمان، و چاکبوونەوەی درێژخایەنی نەخۆشانی متمانە لە نێوان کۆمەڵگەکان و دامەزراوەکانی پەرستاری پێویستە. تواناێی دامەزراوەیی بۆ ڕابەرایەتیی ئەو چاکسازی لە مووسڵدا هەیە: کۆلێژی پزیشکی، کۆلێژی تەندروستیی گشتی، بەڕێوەبەرایەتیی تەندروستی نەینەوا، و NGOە هاوبەشەکان و هاوبەشە نێودەوڵەتییەکان بەڕوونی تواناێی بەرهەمهێنانیان هەیە. ئەوەی کە پێویستە، گرێبەستی سیاسی و دارایییە بۆ بەردەوامی، لە ساڵێکدا-بۆ-ساڵێکدا، کاری هێواشی بنیاتنانەوەی.

سەرچاوەکان

1. پزیشکانی بێ سنوور (MSF) (٢٠١٨). «ساڵێک پاش شەڕ، سیستەمی پەرستاریی مووسڵ هێشتا لە کاولاودایە.»
2. The National (٢٠٢٢). «نەخۆشخانەکانی مووسڵ پێنج ساڵ پاش شەڕ لە دژی داعش دەرمان و جێگەیان کەمە.»
3. UNDP Iraq (٢٠٢٢). «پەرستاری گەنجترین: تاکە نەخۆشخانەی منداڵانی مووسڵ، ابن الأثیر، و باخچەی منداڵانی زانکۆ دیسان کرایەوە.»
4. ئاژانسی نووسینگەی نێودەوڵەتیی عێراق (٢٠٢٦). «یەکێک لە گەورەترین نەخۆشخانەکانی عێراق لە ژێر بنیاتنان لە نەینەوادا» (پڕۆژەی نەخۆشخانەی ابن سینا، ئامانجی حوزەیرانی ٢٠٢٨).
5. Doctors Without Borders / MSF USA (٢٠١٧). «عێراق: بنیاتنانەوەی نەخۆشخانە لە کاولاوەکانی شەڕی مووسڵ» (الخنساء).
6. Burkle, F.M. و دیکە. (٢٠١٨). «تێبینی لە نەخۆشخانە مەیدانیی باشووری مووسڵ.» Globalization and Health ١٤:٥.
7. زانکۆی مووسڵ، کۆلێژی پزیشکی (٢٠٢٤). دەربارەی کۆلێژەکە، ماڵپەڕی فەرمیی دامەزراوەیی.
8. Alhasnawi, S. و دیکە. (٢٠٠٩). «ڕوودان و هاوبەشییەکانی دۆخەکانی DSM-IV لە ڕاپرسیی تەندروستیی دەروونیی عێراق (IMHS).» World Psychiatry ٨(٢): ٩٧–١٠٩.
9. Razokhi, A.H. و دیکە. (٢٠٠٦). «تەندروستی دەروونی منداڵانی عێراقی.» The Lancet ٣٦٨(٩٥٣٨).
10. نووسینگەی ولاتی WHO Iraq (٢٠٢٤). ڕاپۆرتی ساڵانە.
11. وەزارەتی شایستەکانی گەشتیاران لە ئەمریکا (٢٠٢٤). بەرکەوتنەکانی شەڕی عێراق: ئاگرە گۆگردی (الشرقات، عێراق).
12. چاودێریی مافی مرۆڤ (٢٠٢٣). عێراق: گفتوگۆکانی سیاسی ڕێگری لە نۆژەنکردنەوەی شنگاڵ دەکات (دۆخی سیستەمی تەندروستی).
13. وەزارەتی تەندروستیی عێراق (٢٠٢٤). ڕاپۆرتە ئاماری نیشتمانییەکانی پێوەرە سیستەم-تەندروستیییەکان.
14. ڕێکخراوی جیان بۆ مافی مرۆڤ (٢٠٢٤). ڕاپۆرتە بەرنامەییەکانی خزمەتە ترومایییەکان بۆ پاراستوانانی ئێزیدی.
15. وەزارەتی پلاندانانی عێراق (٢٠٢٦). بەڵگەنامەکانی سەرپەرشتیی پڕۆژەی نۆژەنکردنەوەی نەخۆشخانەی ابن سینا.
16. Kadhum, O. (٢٠٢٤). «پرۆفایلی دەروونیی عێراق: نەتەوەیەک کە بەهۆی دەیانە سەختیەکانەوە بێبەش کراوە.» Open Health.
17. UNICEF Iraq (٢٠٢٤). ئامارە ولاتییەکان بۆ تەندروستی دایکی-منداڵی، کۆتە، و خۆراکدان.