زەویناسیی نەینەوا.

لە کەناری باکووری پلێتی عەرەبیەوە بۆ شوێنە نزیکەکانی پێشڕەوی زاگرۆس، لە کۆتاییەکانی کرتاسەوە بۆ نۆژەنکراوەی بەنداوی مووسڵ — وەسفێکی زانستی بۆ ئەو لایەربەندی، چەماوەی، حەوزە نەوتی، کانگەی گۆگرد و بنکەی کارستی کە کاراکتەری زەویناسیی پارێزگاکە دیاری دەکەن.

زەویناسیی نەینەوا چیرۆکی کەناری باکووری پلێتی عەرەبی لە بەرامبەر سەد ملیۆن ساڵی ڕابردوودا دەکا — لە لایەربەندی کاربۆناتی ئاوی قووڵی ئۆقیانووسی تێتیی کۆتاییەکانی کرتاسەوە بۆ پێکدادانی هاوچەرخی بەردەوام لەگەڵ ئەوراسیا کە شاخستانە زاگرۆس و تۆرۆسەکانی بەرز کردووە لە باکوور و ڕۆژهەڵاتدا. شێوازەکانی زەویی پارێزگاکە، حەوزە نەوتییەکانی، سامانە کانزایییەکانی، و بنکەی بەناوبانگی هەلگەراوی بەنداوی مووسڵ هەموو دەربڕینی ئەو مێژووە ناوچەیی تاکەن.

یەکەم · چوارچێوەی تەکتۆنی

خاکی عێراق لەسەر کەناری باکووری ڕۆژهەڵاتی پلێتی عەرەبی دادەنیشێ، کە لە کۆتاییەکانی کرتاسەوە بەشێوەیەکی بەستوو-جوڵە لە پێکدادان لەگەڵ پلێتی ئەوراسی (ئێرانی)دا بووە و بەناو سەرتاسەری سینۆزۆیکدا بەردەوامە. پێکدادانەکە بەرپرسیارە لە کەمەربەندە شاخیە زاگرۆس و تۆرۆسەکان لە لاکانی ئێرانی و تورکی؛ لە لای عێراقیشدا حەوزەیەکی پێشڕەوی فراوانی لە ناو کەناری پلێتی عەرەبیدا بەرهەم هێناوە.

زەویناسە عێراقییەکان بەکارئاسانی ولاتەکە دابەش دەکەن بەسەر دوو پارێزگارە تەکتۆنییە سەرەکیدا — شێلفی هێمن، کە سەکۆی ناوەوەی بیابانی ڕۆژئاوا لە خۆ دەگرێ، و شێلفی نا-هێمن، کە سەکۆی دەرەوەی هاوسنووری زاگرۆسە. شێلفی نا-هێمن زیاتر دابەش دەکرێ، لە پێشڕەوەوە بەرەو ناوەوە، بەسەر پێشڕەوی میسۆپۆتامی، زۆنی کۆڵانەکان (حەمرین–مەخوول)، زۆنی چەماوەی نزم، زۆنی چەماوەی بەرز، زۆنی ئیمبریکات، و لە کۆتاییدا دوورگیری زاگرۆس.

پارێزگای نەینەوا چوار لەو زۆنانە دادەگرێ. زۆربەی خاکەکەی — دۆڵی دیجلە، جەزیرەی ڕۆژئاوا، بیابانی باشوور — لە ناو زۆنی هێمنترەی کۆڵانەکانی پێشڕەوی میسۆپۆتامیدایە، کە لێرە لایەربەندە کرتاسی و سینۆزۆیکەکان بەنەرمی چەماوە بوون بۆ ئانتیکلاین و سینکلاینە فراوانەکان. تاکە دەرفەتی دراماتیکی ئانتیکلاینی شنگالە لە جەزیرەی ڕۆژئاوا، کە ئاشکراترین ساختاری ئانتیکلاینی سەربەزەوی لە ناو زۆنی چەماوەی نزمدا دەنوێنێ و تاکە شوێنی پارێزگاکەیە کە بەردەکانی پێش ئیۆسەن لە بەشە بەرکەوتنە بەرچاوێکدا بەرز دەبنە سەربەزەوی. لە ڕۆژهەڵات، خاکی کۆڵانەکانی شێخان و ئاکرێ نەینەوا دەباتە ناو زۆنی چەماوەی بەرزەوە، کە لێرە ئانتیکلاینە توندترەکان فۆڕماسیۆنە کۆنترەکان بەرز دەکەنە ڕووی زەوی و بەرزی لە ١٬٠٠٠ مەتر تێ دەپەڕێ. قووڵاییە کانوونیەکانی بوومەلەرزە لە کەمەربەندی چەماوەی-پاڵشاوی زاگرۆسی عێراقدا بەباو لە نێوان ١٣ و ٢٥ کیلۆمەتردا جیاوازن، کە شێوەی شکانێکی ئاستە ناسکەکان لە سەرووی بنکەدا دەنوێنێ.

دووەم · چوارچێوەی لایەربەندی

تۆماری بەردە بەرکەوتنکراوەکان لە سەرتاسەری نەینەوا لە کۆتاییەکانی کرتاسەوە بۆ پلیۆسەن–پلیستۆسەن فراوان دەبێ، بە سەرپۆشێکی لێباری چوارگۆشەی دیجلە و لقەکانی. سەرتاسەری بەشە خوارەوەی بەزۆری دەریاییە، پاشان لە کۆتایی میۆسەنەوە دەگۆڕێ بۆ قاڕەیی — گۆڕانێک کە داخستنی نیۆ-تێتیی و بەرزبوونەوەی پشتەشاخی زاگرۆس تۆمار دەکا. فۆڕماسیۆنە سەرەکییەکان لە پارێزگاکەدا، لە کۆنترەوە بۆ نوێترین، لە ستوونی خوارەوەدا کورت کراونەتەوە.

سێیەم · ئانتیکلاینی شنگال

چیاکانی شنگال سەرنجڕاکێشترین ساختاری سەربەزەوی پارێزگاکە پێک دەهێنن و یەکێک لە بەرکەوتنە ساختارییە کلاسیکەکانی عێراقن. شاخستانەکە ئانتیکلاینێکی نا-هاوسانە و جووتە-بزری شکاوە — واتە کەوانێکی بەرد کە لووتکەکەی بەناو لایەرە نوێترەکاندا هەرسبڕاوەتەوە، و یەکانە کۆنترەکانی بەرز دەکاتە دەرەوە بەرەو ناوەندی ساختارەکە. خوارمەکە لاوێکی توندی باکوور، لاوێکی نەرمتری باشوور، و ئاراستەیەکی ڕوون بەرەو باکووری هەیە. ڕۆژهەڵات-ڕۆژئاوا بۆ نزیکەی ١٠٠ کیلۆمەتر دەڕوا، لەگەڵ دڵە بەرزەکەی (نزیکەی ٧٥ کیلۆمەتر درێژی) لە ناو پارێزگای نەینەوادا؛ ٢٥ کیلۆمەتری ڕۆژئاوای بۆ ناو سووریا فراوان دەبێ.

زەویناسەکان شنگاڵ لە ناو زۆنی چەماوەی نزمی سەکۆی دەرەوەدا دادەنێن، لە لای باشووری ڕۆژئاوای پێشڕەوی فراوانتری زاگرۆس. ئانتیکلاینەکە وەک خوارمەیەکی پەیوەست بە کێشانە شرۆڤە دەکرێ کە گەشەکردنی بەناو سینۆزۆیکدا پێشکەوتوو بووە، لەگەڵ خوارکردنەوەی نوێی کۆتایی میۆسەن–پلیۆسەن کاتێک کرناری زاگرۆس پێشکەوت. خوارمە بچووکە توندە لێک ئاوێزانەکان لەسەر لاوی باشووری ڕۆژئاوای دانراون. کێشانە سەربەزەویەکان بەزۆری ئاسایی و پاشچاوگن، بە ئاراستەی سەرەکیی باکووری ڕۆژئاوا و کۆمەڵە لاوەکی ڕۆژهەڵات-باکووری ڕۆژهەڵات.

لە ڕووی لایەربەندیەوە، دڵی شنگال فۆڕماسیۆنی شیرانیشی کۆتایی کرتاسە بەرز دەکاتە دەرەوە، کە دواتر بەرەو دەرەوە جێگرەوەی فۆڕماسیۆنی شنگالی پالیۆسەن–ئیۆسەن (کۆمپلێکسێکی کاربۆناتی ڕیف–پشتی ڕیف–ڕووی ڕیف کە ناوەکەی لەو شاخەوە وەرگرتووە)، فۆڕماسیۆنە ئەلیجی و جەددالەی ئیۆسەن، فۆڕماسیۆنی سێریکاگنەی ئیۆسەن–میۆسەنی سەرەتا، فۆڕماسیۆنی جێریبەی میۆسەنی سەرەتا، و گەچ–مارل–کلسی فەتحەی میۆسەنی ناوەند (فارسی خوارەوە) دێ. مۆلاسەی قارەیی کۆتایی میۆسەن و دواتر (انجانە، موکدادیە، بای حەسن) ساختارەکە لە لاوی باشووریدا دەوردەدا. هەبوون و دانانی بایۆستراتیگرافیی بەردە ئۆلیگۆسەنییەکان لە ناو شنگاڵدا گفتوگۆیەکی توێژینەوەی درێژخایەن بووە، بە بەڵگەی فۆڕامینیفەرە پلانکتۆنییەکان کە بەرەو بەرگەیەکی تەنکی ئۆلیگۆسەنی کۆتایی لە سەروو جەددالە و بنکەی ئاکویتانیانی میۆسەنی سەرەتادا ئاماژە دەکات.

لە ڕوانگەی زەویناسیی ناوچەییەوە، شنگاڵ بەباشترین شێوە وەک تاقیگەیەکی گەورەی ئاسمانی-کراوە دەناسرێ: لە بەرکەوتنی سەربەزەویدا، هەمان لایەربەندی لێباری دەپارێزێ کە بەباو، بەبێ شکان و لە قووڵاییدا، لە ژێر بەشێکی زۆری پێشڕەوی میسۆپۆتامیی باشووری خۆیدایە. لەبەر ئەو هۆیە، فۆڕماسیۆنە بەرکەوتنکراوەکانی شنگاڵ — بەتایبەتی کاربۆناتە ڕیفییەکانی فۆڕماسیۆنی شنگال — وەک بەشە نموونەییەکانی بەکارهێنانی زەویناسە نەوتییەکان کە لە حەوزە ژێرزەمینەکاندا کار دەکەن، خزمەت دەکەن.

[ وێنە زیاد دەکرێ: چیاکانی شنگال لە دەشتی جەزیرە بەرز دەبنەوە ]

چوارەم · حەوزە نەوتییەکان

نەینەوا کۆمەڵێک کۆ کردنەوەی نەوتیی درێژخایەن ناسراوی هەیە، زۆربەیان نەوتی قورسی دۆزراوەی دەیەکانی سەرەتایی هەڵکۆڵینەوەی عێراقین. مەشقکردن لە ١٩٣٠ـەکاندا لە ژێر British Oil Development Ltd دەستی پێ کرد، بە سەرنجدراندن لەسەر کۆمەڵە ئانتیکلاینە سەربەزەویەکانی باشووری مووسڵ: قەییارە، نجمە، جوان و قەسەب. نەوتی قورس (١٥–٢٠° API) لە کلسە میۆسەنییەکانی فورات و جێریبە دۆزرایەوە، و نەوتی سووکتر لە هەرسەی کرتاسەی ژێرەوەی. بەرهەمهێنان لە قەییارە لە ١٩٣٠ـەکانەوە دەستی پێ کرد و، بە چەند بڕینەوە، تا ئێستا بەردەوامە. حەوزی گەشە-نەکراوی نجمە، ئانتیکلاینێکی ئاراستەی باکووری ڕۆژئاوا-باشووری ڕۆژهەڵات ٥٠ کیلۆمەتر باشووری مووسڵ، ئەستۆیی مەزن کراوی ٨٠٧ ملیۆن بەرمیلی هەیە.

زیاتر بەرەو باکوور، هەڵکۆڵینەوەی پاش ١٩٤٨ حەوزە نەوتە سووکتری عین زالە و بوتمەیان دۆزییەوە، کە لێیاندا بەرهەمهێنان لە کلسە مارلییە لێکشاوەکانی شیرانیشی کۆتایی کرتاسە و لە دۆلۆمیتی کۆڕە چینەی ترایاسی لە قووڵاییدا دێ. لە سەرتاسەری پارێزگاکەدا، نزیکەی ٢٠٪ ـی ئەستۆییە نەوتیە عێراقییەکان لە باکوور (تەوەری مووسڵ–کەرکووک–خانەقین) جێگیر بوون، هەرچەندە حەوزە گەورەکانی باشووری عێراق (رومیلە، الغرب القرنە، مەجنوون) کۆ کردنەوەی باکوور بچووک دەکەنەوە.

دوو ماوەی حەوزە گرنگیی تایبەتیان بۆ نەینەوا هەیە: کلسی جێریبەی میۆسەنی (نەوتی قورس لە نجمە، قەییارە، قەسەب، جوان)، و هەرسەی کۆتایی کرتاسە. بەردە سەرچاوەکان بەزۆری کاربۆناتە دەریاییەکانی کۆتایی جوراسی بۆ سەرەتای کرتاسە (سەرگەلوو، فۆڕماسیۆنی نجمە، چیا گارا)، هەمان خواردنگەی ناوچەییەکە کە حەوزەکانی کەرکووک و بای حەسنی بەرەو باشووری ڕۆژهەڵات شارژ کردووە.

پێنجەم · کانگەی گۆگردی الشرقات

نزیکەی ٤٥ کیلۆمەتر باشووری ڕۆژهەڵاتی مووسڵ، لەسەر کەناری ڕۆژئاوای دیجلە نزیکی پەیوەستبوونی لەگەڵ زێی گەورە، یەکێک لە گەورەترین کانگە گۆگردە ڕەسەنە ناسراوەکانی جیهان هەڵکەوتووە: حەوزی الشرقات. کانگەکە ئانتیکلاینێکی جووتە-بزری نزیکەی ١٠ کم² دادەگرێ و مەزن کراوی ١٠٠ تا ٢٥٠ ملیۆن تۆن گۆگردی ڕەسەنی بایۆ-ئیپی-جینیتیکی لە ناو فۆڕماسیۆنی فەتحەی میۆسەنی ناوەنددا لە خۆ دەگرێ، لە قووڵاییە مەشقکردنە باوەکانی نزیکەی ٢٠٠ مەتر.

گۆگردەکە بەرهەمی کاهانەوەی سەلفاتە بە بەکتریا. بەکتریا نا-ئۆکسجینیەکانی جنسی Desulfovibrio desulfuricans، کە بە گازە هایدرۆکاربۆنییەکانی کۆچ کراو لە بەردە سەرچاوەکانی جوراسی قووڵتر و بە سەلفاتی لە گەچ و ئەنهیدریتی فەتحەی توێبراوەوە بەخیراون، هایدرۆجن سەلفید بەرهەم دەهێنن؛ ئەمە دواتر لە زۆنی پەیوەندی لەگەڵ ئاوی ژێرزەمینی سوڕاوەدا بۆ گۆگردی بنکەیی ئۆکسید دەکرێ، کە لە ناو فۆڕماسیۆنەکەدا وەک کۆ کردنەوەی کریستالییی تێکەڵ لەگەڵ مارلی بیتومیی نیشانە دەکا. هەمان پرۆسە بەشێوەیەکی سووکتر لە سەرتاسەری فۆڕماسیۆنی فارسی خوارەوە (فەتحە) لە ناوچەکەدا دەردەکەوێ، بە کانیە گەرمەکانی حەمام العلیل دەربڕاوە، کە لێیاندا ئاو لە نزیکەی ٤٨ پلە سانتیگراد دەردەچێ و هێمایەکی توندی گۆگردی هەڵدەگرێ.

کانکاری بازرگانی لە الشرقاتدا لە ١٩٧٢ـدا لە ژێر کۆمپانیای دەوڵەتی گۆگردی الشرقات دەستی پێ کرد، بە بەکارهێنانی پرۆسەی ئاوی گەرمی فراش-ـی پۆڵۆنی-گۆڕاو: ئاوی زۆر گەرم لە نزیکەی ١٦٥ پلە سانتیگراد بەناو لۆلەی هاوناوەندیدا تەزریق دەکرێ بۆ ئەوەی گۆگردەکە بتوێنێتەوە (خاڵی توێبوونی ١١٢٫٨ پلە سانتیگرادە) و بە شێوەی تواوەی بۆ سەربەزەوی بهێنرێتە دەرەوە. توانای بەرهەمهێنان گەیشتە یەک ملیۆن تۆن لە ساڵێکدا، هەرچەندە بەرهەمی ڕاستەقینە بەکەمی هەلگری ئەوەی دەکرد بەهۆی پیسبوون بە بیتومن و لێ-بوونی ئاو. شوێنەکە دوو جار بەشێوەیەکی فاجعە-بار ئاگری گرتووە، لە ٢٠٠٣ـدا و دیسان لە ٢٠١٦ـدا لە کاتی داگیرکاری داعشی ناوچەکەدا، و قەبارەی زۆر زۆری گازی گۆگرد دی-ئۆکسیدی بۆ ئاسمان دەرکردووە.

[ وێنە زیاد دەکرێ: کانگەی گۆگردی الشرقات ]

شەشەم · بەنداوی مووسڵ و بنکەی کارستی

فۆڕماسیۆنی فەتحەی میۆسەنی ناوەند کە میوانی گۆگردی الشرقاتە، هەروەها بەردی بنکەی بەنداوی مووسڵیشە — و سەرچاوەی هەرە گفتوگۆ کراوی تەحەددای ئەندازیاریی بەنداوەکەیە. فەتحە لێرە لە لایەرە جێگۆڕکێگرە گەچ، ئەنهیدریت، مارل و کلسەکان پێک هاتووە. هەر یەکێک لەو جۆرە بەردانە بۆ ڕێژەیەکی زیاتر یاخود کەمتر لە ئاوی ژێرزەمینیی سوڕاوەی لە ژێر گوشاردا توێبراوە، و گەچ و ئەنهیدریت بەتایبەتی بەو شێوەیە. توێبوونی کارستی لە شوێنی بەنداوەکەدا سەدان تا هەزاران سال پێش ساختارەکە بەرلەوەن: وێنە گرتنەکانی کاتی هەلگرتنی ١٩٨٢–١٩٨٣ ئەشکەفتە سروشتی، شکانە بەردینی، و لایەربەندە ڕووخاوەکانی فراوان لە بنکەی بەرددا دیار دەکەن کە پێشتر هەبوون.

کاتێک حەوزە لە ١٩٨٦ـدا پڕ کرا، ئاوی تەنیە لە ژێر گوشاری هایدرۆلیکیدا توێبوونەکەی بەشێوەیەکی دراماتیک خێراتر کرد. یەکەم کونە لە ماوەی چەند مانگدا لەسەر کەناری ڕاست، نزیکەی ١٥٠ مەتر لە دامەزراوەکەوە، دەرکەوتن؛ چوار کونی دیکە لە سەرتاسەری تەوەری بەنداوەکەدا لە نێوان ١٩٩٢ و ١٩٩٨ـدا کرانەوە؛ کونێکی ١٥ مەتری قووڵی دیکە لە شوبات ٢٠٠٢ـدا ١٥٠ مەتر خواروودا لە پەنجەی چەپی دەرکەوت. هەڵسەنگاندنێکی مەترسیی ٢٠٠٦ـی هێزی ئەندازیاری سوپای ئەمریکا بەنداوەکەی، لە ڕووی هەرسبڕینی ناوەندی بنکەوە، وەک مەترسیدارترین بەنداوی گەورەی جیهان وەسف کرد. چەسپاندنی بەردەوامی سمەنت لە گاڵەرییەکی ژێرزەمینی ٢٬٢٠٠ مەتری دیاریکراوەوە لە ١٩٨٦ـەوە سەرەکی کاری گوشار کەمکردنەوەیە؛ پرۆگرامێکی گەورەی نۆژەنکردنەوە لەلایەن کۆمپانیای ئیتاڵی Trevi لە نێوان ٢٠١٦ و ٢٠١٩ـدا پەردەی چەسپاندنێکی نۆژەن کراوی تا قووڵایی زیاتر لە ١٥٠ مەتر دامەزراند. توێژینەوەی دواییدا چەسپاندنە کیمیاوییە پۆلیمەری-بنکەکان (پۆلیوریتان و کۆمپۆزیتی ئاکریلی-سمەنت) وەک چارەسەرێکی درێژخایەنتر بۆ توێبوونی گەچ لە بنکەدا تاقی کردووەتەوە.

بەنداوەکە، بەکورتی، لە دژی بنکەی خۆی ئەندازیاری کراوە — ڕاستییەک کە دیزاینکارە عێراقی-ئیتاڵییە ڕەسەنەکانی ١٩٧٠ـەکان دایان زانی بەڵام، لە گوشاری تەواوکردنی پڕۆژەکەدا، پەسەندیان کرد. ڕێکخستنی زەویناسی کە بەنداوی مووسڵ بەسوود دەکا (دڕێژەیەکی سەروو لەگەڵ تواناێکی پێویستی حەوزە لە دۆڵی دیجلە) و ڕێکخستنی زەویناسی کە بەنداوەکە مەترسیدار دەکا (کارستی فۆڕماسیۆنی فەتحە) لە کاراکتەردا تەنها یەکێکن.

[ وێنە زیاد دەکرێ: ڕوانینی ئاسمانی بەنداوی مووسڵ ]

حەوتەم · پرۆسە سەربەزەوییەکان و شێوازناسی

لە کاتی ئێستادا، پرۆسە زاڵە زەویناسییەکانی شێوەدانی پارێزگاکە ڕووباریین: دیجلە و لقەکانی بەردەوامن لە ناو مۆلاسەی نەرمی کۆتایی میۆسەن–پلیۆسەن دەکێشن، تەراسەکانی لێبار دادەنێن کە هەم بەرزبوونەوەی تەکتۆنیی لە کۆڵانەکانی زاگرۆس و هەم دەوریە کلیماییەکانی چوارگۆشە تۆمار دەکەن. تەراسەکانی دیجلە لە دەوروبەری مووسڵدا لانیکەم چوار ئاستی جیاواز دەپارێزن، لەگەڵ بەرزترین کە دەگاتە نزیکەی ٣٠–٤٠ مەتر سەروو دەشتی لافاوی هاوچەرخ.

پرۆسە کارستییەکان — هەمان کیمیاکە لە ژێر بەنداوی مووسڵدا کار دەکا — ئەشکەفتە بچووکەکان، دۆلینە و کونەکان لە سەرتاسەری بەرکەوتنە فەتحەییەکانی کۆڵانەکاندا بەرهەم دەهێنن، بەتایبەتی لە دەوروبەری وادی ملەح و ناوچەی شنگالی ڕۆژئاوادا. پرۆسە بایییەکان لە جەزیرەی باشوور و دەوروبەری حەزردا گرنگن، کە لێیاندا تەپۆڵکە ئاکتیڤەکان و ڕووە دەفلاسیۆنیەکان باون. لاو-شکانە ئاکتیڤەکان لەسەر لاوی توندی باکووری ئانتیکلاینی شنگال و لە کۆڵانەکانی ئاکرێدا نەخشە کراون، کە لێیاندا کلسی فۆڕماسیۆنی شنگال بەسەر مارلە کۆلۆشییە ژێرەوەکاندا کشاوە.

چالاکیی بوومەلەرزە لە نەینەوادا بەپێی پێوەرە ناوچەییەکان مامناوەندە. پارێزگاکە لە لای پێشڕەوی کرناری ئاکتیڤی زاگرۆسدا هەڵکەوتووە؛ قووڵاییە کانوونیە تۆمار کراوەکان لە ناو کەمەربەندی چەماوەی-پاڵشاوی زاگرۆسی عێراقدا بەباو لە نێوان ١٣ و ٢٥ کیلۆمەتردایە، کە شکانێکی سەروو بنکەیەکی ڕێژەیی ناسک نیشان دەدا. تۆمارە مێژووییەکان حساباتی بوومەلەرزە مامناوەندەکانی ناوچەی مووسڵ لە خۆ دەگرن (ڕووداوە بەرچاوەکانی ١٩٣٩ و ١٩٤٩)، بەڵام ڕووداوی قەبارەیەکی کاولکەری ڕاپۆرت نەکراوە. بەنداوی مووسڵ خۆی لە دژی بارگرانی کانوونی نەرم دیزاین کراوە؛ مەسحی شوێنەکە کێشانە بچووکەکانی لە بنکەدا دەستنیشان کرد، بەڵام هیچ چالاکی تەکتۆنیی بەرکەوتوویی لە ناوچەی ڕاستەخۆی بەنداوەکەدا ڕاپۆرت نەکراوە.

سەرچاوەکان

1. Jassim, S.Z. & Goff, J.C. (سەرنووسەران) (٢٠٠٦). زەویناسیی عێراق. برنۆ و پراگ: Dolin & Moravian Museum، ٣٤١ ل.
2. Fouad, S.F. (٢٠١٥). «نەخشەی تەکتۆنی عێراق، پێوەری ١:١٬٠٠٠٬٠٠٠، چاپی سێیەم»، Iraqi Bulletin of Geology and Mining، ١١(١)، ١–٧.
3. Sissakian, V.K. (٢٠١٣). «گەشە سەندنی زەویناسیی پێشڕەوی میسۆپۆتامیی عێراقی»، Journal of Asian Earth Sciences، ٧٢، ١٥٢–١٦٣.
4. Sissakian, V.K. (٢٠٠٥). «لایەربەندیی بەردە کرتاسە بەرکەوتنکراوەکانی عێراق»، Iraqi Bulletin of Geology and Mining، ١(١)، ١–٢٠.
5. Karim, S.A.، Sissakian, V.K. & Al-Mukhtar, L.E. (٢٠١٤). «لایەربەندیی فۆڕماسیۆنە بەرکەوتنکراوەکانی ئۆلیگۆسەن–میۆسەنی سەرەتای ناوچەی شنگال»، Iraqi Bulletin of Geology and Mining، ١٠(٣)، ١–٣٠.
6. Numan, N.M.S. & Al-Azzawi, N.K. (٢٠٠٢). «خوارمەی پێشکەوتوو لە بەرامبەر خوارمەی پارۆکسیسماڵی ئەلپی لە ئانتیکلاینی شنگال»، Iraqi Journal of Earth Science، ٢(٢)، ٥٩–٦٩.
7. Edgell, H.S. (٢٠٠٦). بیابانە عەرەبیەکان. دۆردرێشت: Springer، ٥٩٢ ل.
8. Aqrawi, A.A.M.، Goff, J.C.، Horbury, A.D. & Sadooni, F.N. (٢٠١٠). زەویناسیی نەوتیی عێراق. Beaconsfield: Scientific Press، ٤٢٤ ل.
9. Verma, M.K.، Ahlbrandt, T.S. & Al-Gailani, M. (٢٠٠٤). «ئەستۆییە نەوتییەکان و سامانە نەدۆزراوەکانی سیستەمە نەوتییە تەواوەکانی عێراق»، GeoArabia، ٩(٣)، ٥١–٧٤.
10. Adamo, N.، Al-Ansari, N.، Sissakian, V.K. & Knutsson, S. (٢٠٢٠). «بەنداوی مووسڵ: ئایا مەترسیدارترین بەنداوە لە جیهان؟»، Geotechnical and Geological Engineering، ٣٨، ٥١٧٩–٥١٩٩.
11. هێزی ئەندازیاری سوپای ئەمریکا (٢٠٠٦). هەڵسەنگاندنی مەترسیی بنکەی بەنداوی مووسڵ. ڕاپۆرتی ناوخۆیی.
12. Vargas, J. (٢٠٢٠). «بەنداوی مووسڵ — هەوڵی نۆژەنکردنەوەی بنکەی چەند نەتەوەیی»، ICOLD Conference Proceedings.
13. Al-Sawaf, F.D.S. (١٩٧٧). «کاهانەوەی سەلفات و دانانی گۆگرد لە فۆڕماسیۆنی فارسی خوارەوەی باکووری عێراق»، Economic Geology، ٧٢(٤)، ٦٠٨–٦١٨.
14. Brown, M.A.، Carlson, R.E. & Karim, A.M. (١٩٧٩). «زەویناسیی ئابووریی کانگەی گۆگردی الشرقاتی ڕەسەن، باکووری عێراق»، Economic Geology، ٧٤(٢)، ٤٨٤–٤٩٥.
15. Al-Banna, A.S. & Mohammed, A.A. (٢٠٢٢). «هەڵسەنگاندنی کانکاریی کانگەی گۆگردی ناوچەی الشرقات بە شێوازی جیۆستاتیستیکی»، Tikrit Journal of Pure Science، ٢٧(٦).
16. Sissakian, V.K. & Fouad, S.F. (٢٠١٥). نەخشەی زەویناسیی عێراق، پێوەری ١:١٬٠٠٠٬٠٠٠، چاپی چوارەم. بەغداد: GEOSURV.