Ninova'da siyaset.

29 sandalyeli Vilayet Meclisi'nden Anayasa'nın 140. Maddesi'ne, 2020 Sincar Anlaşması'ndan Tal Afar / Cezire vilayet önerisine — Irak'ın demografik açıdan en karmaşık vilayetinin siyasetinin kaynak temelli bir değerlendirmesi.

Bu kayıt anayasal çerçeveyi, siyasi yaşamı biçimlendiren demografik ve mezhebi bileşimi, başlıca tartışmalı meseleleri ve bu meselelerin müzakere edildiği kurumları ortaya koymaktadır. Farklı partilerin görüşleri keskin biçimde ayrıştığında her iki konum da sunulur; okurlar daha ayrıntılı incelemeler için kaynaklara başvurabilirler.

i. Anayasal ve idari çerçeve

Ninova, 2005 Irak Anayasası'nın 122. Maddesi ile Kürdistan Bölgesi dışında kurulan on beş vilayetten biridir ve değiştirilmiş hâliyle 2008 tarih ve 21 sayılı "Bir Bölgeye Dahil Edilmemiş Vilayetler Kanunu" uyarınca yönetilir. Bu vilayetlerin her birinin doğrudan seçilmiş bir Vilayet Meclisi vardır; meclis kendi içinden valiyi ve iki yardımcısını seçer. Vali ilin üst düzey yöneticisidir; meclis ise bütçe, denetim ve federal hükümete ayrılmamış konularda yasama yetkilerini elinde tutar.

Vilayet dokuz ilçeden (kazâ) oluşur: Musul, Tal Afar, Sincar, Telkeyf, Hamdaniye, Şeyhan, Ba'aj, Hatra ve Akre. Her ilçe ayrıca, doğrudan atanan bir kaymakam (kāʾim makām) tarafından yönetilen alt ilçelere (nevâhî) bölünmüştür. Irak uygulamasında, alt ilçeler ve ilçeler, parlamento onayıyla federal Bakanlar Kurulu kararıyla tam vilayet statüsüne yükseltilebilir — Ninova Ovası, Tal Afar ve Sincar ile ilgili önerilerde defalarca başvurulmuş bir yetki (aşağıda § vii).

ii. Demografik bileşim ve siyasi topluluklar

Ninova'nın siyaseti demografisinden ayrılamaz. Irak 1987'den bu yana tam bir nüfus sayımı yapmamıştır; nüfus rakamları bu nedenle tahminîdir ve kendi içinde tartışmalıdır, çünkü tartışmalı bölgelerin demografik dengesinin gelecekteki herhangi bir 140. Madde referandumu üzerinde doğrudan sonuçları olacaktır. Bu çekinceyle, en sık atıfta bulunulan son tahminler vilayet nüfusunu 2024 itibarıyla yaklaşık 4,26 milyon olarak vermektedir; bu nüfus dokuz ilçeye eşitsiz biçimde dağılmıştır.

Sünni Araplar en büyük topluluktur; Musul kentinde (özellikle sağ yakasında), Musul İlçesi kırsalının büyük bölümünde, Hatra'da, Ba'aj'da ve Hıristiyan iç bölgelerinin dışındaki Hamdaniye'nin çoğunda yoğunlaşmıştır. Ninova'da Sünni Arap siyaseti tarihsel olarak Musul'da yerleşik aileler etrafında örgütlenmiştir; bu dönemde, Müsenna es-Samerai liderliğindeki Azm koalisyonu, eski meclis başkanı Muhammed el-Halbusi ile ilişkili Takaddüm partisi, el-Nuceyfî ailesine bağlı listeler (en belirgin olarak Müttehidûn ve Ninova Kimliğimiz listeleri) ve diğerleri dahil çeşitli rakip ittifaklar arasında bölünmüştür.

Kürtler, Akre ve kuzey Şeyhan ilçelerinin başlıca topluluğudur; Telkeyf ve kuzey Sincar'da da önemli bir varlığa sahiptirler. Ninova'da Kürt siyasetine Kürdistan Demokrat Partisi (KDP) hâkimdir; Kürdistan Yurtseverler Birliği (KYB) de daha küçük ama yerleşik bir varlık göstermektedir. KDP'nin kuzey Ninova'daki merkezi konumu vali yardımcılığı koltuğunu geleneksel olarak Kürt bir koltuk yapmaktadır.

Ezidiler, Sincar İlçesi'nde (tarihsel ve dinsel iç bölgeleri; komşu Şeyhan'daki kutsal Laliş alanı dahil) yoğunlaşmıştır; kuzey Şeyhan'da da büyük topluluklar bulunur. Iraklı Ezidi nüfus tahminleri 400.000 ile 600.000'den fazla arasında değişir; Ağustos 2014 soykırımı ve yerinden edilmesi Sincar'daki yerleşik topluluğu büyük ölçüde azalttı ve 2024 itibarıyla Sincarlı yaklaşık 280.000 Ezidi hâlâ Duhok vilayetindeki yerinden edilmiş kişi kamplarında kalmaya devam etmektedir. Ezidi siyaseti içsel olarak çeşitlidir: Reform ve İlerleme için Ezidi Hareketi, Ezidhan Demokratik Partisi, Ezidi Demokrat Partisi ve çeşitli olarak KDP ile, Sincar Direniş Birlikleri (YBS) öz yönetimiyle ve federal hükümet ve Haşd-i Şabi ile uyumlu figürler topluluğun temsilciliği için yarışmaktadır.

Asuri, Keldani ve Süryani Hristiyanlar (siyasi örgütleri tarafından topluca Sureye olarak adlandırılır), Ninova Ovası'nda — başlıca Hamdaniye İlçesi'nde (Bahdida/Karakuş, Bartella kentleri) ve Telkeyf'te (Telkeyf kenti, Telsküf, Batnaye, Alkoş) yoğunlaşmıştır. Topluluğun kendi siyasi partileri vardır: Asuri Demokrat Hareketi (Zovaa), Keldani Süryani Asuri Halk Meclisi (Motva), Bet Nahrain Yurtsever Birliği, Bet Nahrain Demokratik Partisi ve son zamanlarda İran'a yakın Koordinasyon Çerçevesi ile ilişkilendirilen Babil Hareketi. Vilayet Meclisi'ndeki üç azınlık kotası koltuğundan biri Hristiyanlara ayrılmıştır; Irak parlamentosunda Ninova için ayrıca bir Hristiyan koltuğu ayrılmıştır.

Türkmenler, Tal Afar İlçesi'nde ve batı Ninova ovasının komşu bölgelerinde baskın topluluktur. Topluluk Sünni ve Şii kollar arasında bölünmüştür; siyasi olarak Irak Türkmen Cephesi (ITC), Türkmen Adalet Partisi ve Tal Afar'dan toplanan Haşd-i Şabi tugaylarıyla ilişkili çeşitli listeler tarafından temsil edilmektedir. Türkiye'nin Türkmen topluluğuna yönelik uzun süreli siyasi ve gayri resmi bir ilgisi bulunmaktadır.

Şebekler, Hamdaniye İlçesi'nde (özellikle Bartella ve çevre köylerde) yoğunlaşmıştır; topluluğun ülke genelinde yaklaşık 350.000 olduğu tahmin edilmektedir. Şebeklerin çoğu Şii Müslümandır; topluluğun Vilayet Meclisi'nde kendi kotası koltuğu vardır ve siyasi olarak Şebek Demokratik Meclisi ve Haşd-i Şabi'nin Livâ eş-Şebek tugayı (30. Tugay) aracılığıyla örgütlenmektedir.

Daha küçük topluluklar — dağınık köylerde Kakaîler (Yâresan), Musul'da küçük bir Mandean topluluğu ve kalıntı bir Ermeni topluluğu — dini mozaiği tamamlar. Her biri Irak anayasasının 2. ve 41. maddeleri uyarınca dini azınlıkların anayasal güvenceleri altında tanınmıştır, ancak hiçbirinin vilayet düzeyinde kota koltuğu yoktur.

iii. Tartışmalı bölgeler meselesi

2005 Irak Anayasası'nın 140. Maddesi, 1968–2003 yılları arasında Baas rejimi tarafından "Araplaştırma" politikalarına tabi tutulan bölgelerin statüsünün çözümünü öngörmektedir. Madde üç aşamalı bir süreç çağrısı yapar: normalleşme (demografik değişikliklerin tersine çevrilmesi ve mülkün iadesi), nüfus sayımı ve son olarak her bir tartışmalı bölgenin sakinlerinin Kürdistan Bölgesi'ne dahil olmak ya da federal yetki altında kalmak konusunda oy kullanacağı bir referandum. Anayasada başlangıçta belirlenen 31 Aralık 2007 son tarihi çoktan geçmiştir ve madde uygulanmamış olarak kalmıştır. Irak Federal Yüksek Mahkemesi defalarca 140. Madde'nin yine de yasal olarak yürürlükte olduğunu teyit etmiştir.

Ninova Vilayeti içinde resmen tartışmalı olarak tanımlanan bölgeler Sincar, Ninova Ovası'nın üç ilçesi (Hamdaniye, Telkeyf ve Şeyhan), Tal Afar ve Ba'aj'ın bazı kısımları, 1991'den bu yana Kürdistan Bölgesi'nin parçası olarak yönetilen Akre'nin tamamı ve coğrafi olarak ayrı olan Mahmur İlçesi'dir (bazı kayıtlarda Ninova'nın, bazılarında Erbil'in parçası olarak idari olarak görülür).

Anlaşmazlığın her iki tarafı meseleyi farklı biçimde çerçevelemektedir. Kürdistan Bölgesel Yönetimi, Irak Kürdistanı'nın tarihsel topraklarının bugünkü KBY sınırlarından epeyce güneye ve batıya uzandığını ve 140. Madde'nin Saddam Hüseyin döneminde Araplaştırılan bölgelerin öngörülen referandumdan sonra Kürt yönetimine iade edilmesi için anayasal mekanizma olduğunu ileri sürer. Irak federal hükümeti, herhangi bir toprak transferinin 140. Madde'nin üç aşamalı sürecinin her iki tarafını — henüz gerçekleştirilmemiş tam kapsamlı bir nüfus sayımı ve referandum dahil — gerektirdiğini ve uygulama beklenirken federal yargı yetkisinin geçerli olduğunu vurgular.

Bu ilçelerde yaşayan topluluklar kendi farklı konumlarına sahiptir. Birçok Ezidi siyasi temsilci Sincar'ın ne federal ne de KBY denetimine dahil edilmesine karşıdır ve bunun yerine ayrı bir özerk birim savunmaktadır. Asuri Hristiyan siyasi partilerinin çoğu, Anayasa'nın dini ve etnik azınlıkların idari haklarını koruyan 125. Maddesi'ne ve 21 Ocak 2014 tarihli prensip kararlı bir Bakanlar Kurulu kararına (sonradan Haziran 2014 olaylarınca aşılmıştır) atıfta bulunarak Ninova Ovası ilçelerinin ayrı bir Ninova Ovası Vilayeti'ne yükseltilmesi çağrısında bulunmuştur. Tal Afar Türkmenleri de zaman zaman ilçelerinin vilayet statüsüne yükseltilmesini savunmuştur; 27 Nisan 2025'te Irak medyası, Bakanlar Kurulu'nun Tal Afar İlçesi'ni Irak'ın yirminci vilayetine, önerilen el-Cezîre adı altında dönüştürme önerisini değerlendirdiğini bildirdi. Şebek topluluğu içsel olarak bölünmüştür; bazı üyeleri Haşd-i Şabi aracılığıyla Bağdat ile daha yakın bağları desteklerken diğerleri Ninova Ovası özerkliğini savunmaktadır.

Durum, Ekim 2017 olaylarıyla daha da karmaşık hâle gelmiştir; tartışmalı bölgeleri de kapsayan 25 Eylül 2017 tarihli tartışmalı Kürt bağımsızlık referandumunun ardından federal Irak kuvvetleri ve Haşd-i Şabi Sincar'a, Ninova Ovası'na ve diğer tartışmalı bölgelere konuşlanarak 2014'ten beri buraları yöneten Peşmerge birimlerinin yerini almıştır. Sonuç olarak 2017'nin sonlarından bu yana federal kuvvetler Ninova'nın tartışmalı ilçelerinin çoğunda fiilen sahaya hâkim olurken KBY idari iddialarını ve özellikle KDP aracılığıyla önemli yerel siyasi etkisini korumaktadır.

iv. Vilayet Meclisi

Ninova Vilayet Meclisi 29 sandalyeden oluşur: orantılı temsil (Sainte-Laguë yöntemi) ile vilayet ölçeğinde seçilen 26 genel sandalye, artı sırasıyla Hristiyanlara, Ezidilere ve Şebeklere birer sandalye ayrılan üç azınlık kotası sandalyesi. Meclis, Tişrîn ("Ekim") protesto hareketine yanıt olarak diğer tüm Irak vilayet meclisleriyle birlikte 2019'da askıya alındı ve 18 Aralık 2023'teki vilayet seçimlerine kadar feshedilmiş olarak kaldı — on yıldan uzun bir süredir yapılan ilk böyle bir seçim.

2023 seçimleri parçalı ama işlevsel bir sonuç üretti. Birkaç ay süren seçim sonrası müzakerelerin ardından Meclis 22 Temmuz 2024'te Mansur Marʿîd el-ʿAbdalî'yi, Ninova Halk Birliği içindeki bir Sünni Arap listesinden, 11 üyenin boykot ettiği oturumda kullanılan 39 oyun 28'iyle Vali olarak seçti (biraz daha yüksek sandalye sayıları düzeltmeleri ve yedekleri yansıtır). KDP'den Kürt etnisitesine mensup Sirvan Muhammed Rojbeyani 26 oyla Birinci Vali Yardımcısı seçildi. İkinci Vali Yardımcısı seçimi ertelendi ve 2025'e dek tartışmalı olarak kaldı.

[ Fotoğraf eklenecek: Aralık 2023'te Musul'da seçmenler ]

v. Sincar Anlaşması (2020)

Ninova'ya özgü 2017 sonrası dönemde en çok tartışılan tek siyasi belge, Sincar İlçesi'nde İstikrarın Yeniden Sağlanması ve Durumun Normalleştirilmesi Anlaşması'dır; Birleşmiş Milletler Irak Yardım Misyonu (UNAMI) himayesinde 9 Ekim 2020'de dönemin Başbakanı Mustafa el-Kazımi'nin Irak federal hükümeti ile Başbakan Mesrur Barzani'nin Kürdistan Bölgesel Yönetimi tarafından imzalanmıştır.

Anlaşma, Irak modern tarihinin en ağır olaylarından birinin gölgesinde müzakere edildi: Birleşmiş Milletler, Amerika Birleşik Devletleri, Avrupa Parlamentosu ve diğer pek çok kurumun Ezidi topluluğuna karşı soykırım olarak tanıdığı Ağustos 2014 Daiş Sincar saldırısı. Tahminen 5.000 Ezidi erkek ve yaşlı kadın öldürüldü; 6.000 ile 7.000 arasında kadın ve çocuk köleleştirildi; Sincar'ın yerleşik nüfusu neredeyse tamamen yerinden edildi. 2026'da yazıldığı sırada tahminen 280.000 Ezidi hâlâ Duhok vilayetindeki yerinden edilmiş kişi kamplarında kalmakta ve Daiş tarafından kaçırılan yaklaşık 2.700 Ezidi kadın ve çocuğun hâlâ akıbeti bilinmemektedir.

Sincar Anlaşması üç ayak üzerinde durur:

Güvenlik. Devlet dışı tüm silahlı oluşumlar — Ezidi, Kürt, federal ve diğer — Sincar İlçesi'nden çekilecek; güvenlik, Sincar'ın yerleşik topluluklarından alınan yaklaşık 2.500 kişilik yeni işe alınmış bir yerel polis kuvveti tarafından üstlenilecek ve federal komuta altındaki federal Irak ordusu ve istihbarat personeli tarafından desteklenecekti. Çekilmesi özel olarak adlandırılan gruplar arasında Sincar Direniş Birlikleri (YBS) ve Kürdistan İşçi Partisi (PKK) ile bağlantılı diğer oluşumların yanı sıra Laliş ile bağlantılı KDP birimleri yer alıyordu.

İdare. İki hükümet birlikte aday gösterecek ve federal Bakanlar Kurulu, Sincar İlçesi için tek bir yeni kaymakam (kāʾim makām) atayacak — mevcut paralel KBY bağlantılı ve PKK bağlantılı yönetimler feshedilecek — alt ilçe kaymakamları ve daire başkanları için sonraki atamalarla birlikte. Ardından yerel meclis seçimleri yapılacaktı.

Yeniden inşa. Ortak federal-KBY yönetimi altında bir ortak Sincar Yeniden İnşa Fonu kurulacak; başlangıçta 28 milyar Irak dinarı (yaklaşık 18 milyon ABD doları) federal tahsisat yapılacaktı; yeniden inşa öncelikleri — konut, okullar, hastaneler, su, elektrik — ortaklaşa belirlenecekti.

2026 ortası itibarıyla anlaşmanın uygulanması büyük ölçüde tamamlanmamıştır. Birkaç devlet dışı güvenlik aktörü ilçede varlığını korumaktadır. Karşılıklı olarak üzerinde anlaşılmış tek bir kaymakam atanmamıştır; Duhok merkezli bir vekil kaymakam Sincar'ı uzaktan yönetmektedir. Sincar Yeniden İnşa Fonu yalnızca kısmen ödenmiştir. Ezidi siyasi temsilciler defalarca anlaşmanın resmi katılımları olmadan müzakere edildiğini öne sürmüşlerdir; Nisan 2023'te Başbakan Muhammed Şiya es-Sudânî Sincar'ın yeniden inşası için ek 50 milyar Irak dinarı (yaklaşık 34 milyon ABD doları) tahsis etmiştir, ancak ödeme tartışmalı olmaya devam etmektedir. ABD Uluslararası Din Özgürlüğü Komisyonu, Birleşmiş Milletler ve birkaç Avrupa hükümeti defalarca daha hızlı uygulama çağrısında bulunmuştur.

vi. Son yönetim ve yeniden inşa siyaseti

Musul'un Temmuz 2017'deki resmi kurtuluşundan bu yana Ninova siyasetine üç birbirine kenetlenmiş soru hâkim olmuştur: güvenlik aygıtını kim kontrol eder, tartışmalı bölgeleri kim yönetir ve Musul ile Eski Şehir'in yeniden inşası nasıl finanse edilir ve yönlendirilir.

Güvenlik konusunda, Irak federal hükümeti resmi öncülüğe sahiptir ve bunu Irak Ordusu'nun Ninova Operasyon Komutanlığı, Federal Polis ve Terörle Mücadele Servisi aracılığıyla kullanır. 2016 tarih ve 40 sayılı Kanun uyarınca resmi olarak bir devlet kurumu olarak kurulan ancak pratikte çeşitli siyasi bağlılıkları olan tugaylardan oluşan Haşd-i Şabi (el-Haşd eş-Şaʿbî), batı Ninova'da, Ninova Ovası'nda, Tal Afar'da ve Sincar'da önemli bir varlığa sahiptir — Hristiyan önderliğindeki Babil Tugayı (50. Tugay), Şebek Livâ eş-Şebek (30. Tugay) ve Ezidi Livâ es-Sincar (80. Tugay) gibi özel olarak kurulmuş yerel tugaylar dahil. Kürdistan Bölgesi Peşmergesi, Akre ve Şeyhan'ın doğu kenarında varlığını korumaktadır. Türk askeri kuvvetleri kuzey Sincar'da PKK hedeflerine karşı faaliyet göstermekte ve zaman zaman Hamdaniye İlçesi'nde Başika eğitim üssünü tutmuştur (bu varlık kendi başına siyasi olarak tartışmalı olmuştur).

Yeniden inşa konusunda yönetim, federal Yeniden İnşa Fonu, vilayet yönetimi, Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı, UNESCO (Tarih kaydımızda ayrıntılı olarak anlatılan "Musul'un Ruhunu Diriltme" kültürel miras girişimine öncülük etmektedir), Birleşik Arap Emirlikleri (el-Nûrî Camii projesinin başlıca bağışçısı) ve geniş bir uluslararası ve yerel STK yelpazesi arasında paylaşılmaktadır. Siyasi mesele, hangi mahallelerin, dini alanların ve altyapının ilk olarak yeniden inşa edileceğinin seçilmesinde kimin önceliklerinin geçerli olacağıdır — Musul'un karma mahallelerinin geleceği için doğrudan demografik sonuçları olan bir mesele.

Federal-KBY ilişkileri konusunda Ninova'nın konumu yapısal bir fay hattı olmaya devam etmektedir. Kürdistan Bölgesi'nin kendi iç siyaseti — özellikle KDP ile KYB arasındaki uzun süreli rekabet — Kürt partilerinin Sünni Arap, federal ya da Haşd-i Şabi'ye bağlı listelerle ittifaklara verdikleri görece ağırlık aracılığıyla Ninova içinde yansımaktadır. 2023 vilayet seçimleri, gözlemcilerin Koordinasyon Çerçevesi'ne bağlı blokun güçlenmesi ve buna karşılık olarak Sincar ve Ninova Ovası'ndaki KDP'ye yakın konumlar üzerinde baskı olarak yorumladığı bir sonuç üretti.

[ Fotoğraf eklenecek: Ninova Vilayet Meclisi oturumu ]

vii. Alt-ulusal özerklik önerileri

2014'ten bu yana Ninova Vilayeti'nin daha fazla idari alt bölünmesine yönelik üç farklı öneri ileri sürülmüştür; her birinin kendi siyasi seçmen kitlesi vardır.

Ninova Ovası Vilayeti önerisi, Hamdaniye, Telkeyf ve Şeyhan ilçelerinin (ya da bunların bir bileşiminin) vilayet statüsüne yükseltilmesini öngörmektedir. Öneri başlıca Asuri, Keldani ve Süryani Hristiyan siyasi partileri — Asuri Demokrat Hareketi, Keldani Süryani Asuri Halk Meclisi, Bet Nahrain Yurtsever Birliği ve Bet Nahrain Demokratik Partisi — tarafından, Hristiyan ve azınlık çoğunluklu bir vilayetin federal Ninova ya da KBY denetimi içinde elde edilemeyecek bir tür anayasal koruma sunacağı gerekçesiyle savunulmuştur. Irak Bakanlar Kurulu prensip olarak 21 Ocak 2014'te bir öneriyi onaylamış, ancak öneri beş ay sonra Daiş saldırısıyla geçersiz hâle gelmiştir. 2025 ortası itibarıyla dört önde gelen Sureye siyasi partisi çağrıyı topluca yenilemiştir.

Tal Afar / Cezîre Vilayeti önerisi Tal Afar İlçesi'ni kendi başına bir vilayete yükseltmektir. Öneri özellikle Irak Türkmen Cephesi içindeki Türkmen desteğine sahiptir; ancak zaman zaman batı Cezire'nin Sünni Arap liderliğinin unsurları tarafından da desteklenmiştir. Yukarıda belirtildiği gibi, Irak medyası 27 Nisan 2025'te Bakanlar Kurulu'nun Tal Afar'ı el-Cezîre adı altında yirminci bir vilayete yükseltme girişimini etkin biçimde değerlendirdiğini bildirmiştir; yazıldığı sırada öneri kesin olarak yasalaşmamıştır.

Sincar özerk yönetimi ise bir öneri olmaktan çok bir fiilî gerçekliktir. Sincar'ın 2017'deki federal geri alınmasının ardından, Sincar Direniş Birlikleri (YBS) ile bağlantılı bir öz yönetim yapısı, hem federal hem de KBY yönetiminden farklı olarak ilçenin bazı bölgelerinde çalışmaya devam etmiştir. Bazı Ezidi siyasi liderler — özellikle Ezidhan partileriyle ilişkili figürler — bu düzenlemenin 125. Madde uyarınca özerk bir ilçe olarak resmileştirilmesi çağrısında bulunmuştur. 2020 Sincar Anlaşması, kısmen, bu tür paralel yapıları çözmeyi amaçlıyordu; eksik uygulanması bunları koruma etkisi yaratmıştır.

Bu öneriler hangi yöne giderse gitsin, Ninova'nın temel siyasi gerçekliği — demografik mozaiği Irak içinde benzersiz olan, toprakları hem ağır tarihsel ağırlık hem de stratejik önem taşıyan ve son travması henüz siyasi olarak işlenmemiş olan bir vilayet — Irak ulusal siyasetini biçimlendirmeye devam edecek ve özellikle dikkatli ve kapsayıcı bir yönetim gerektirmeye devam edecektir.

Kaynaklar

1. Irak Cumhuriyeti Anayasası (2005), 117–125. Maddeler (federal örgütlenme, vilayetler) ve 140. Madde (tartışmalı bölgeler).
2. Irak Temsilciler Meclisi, 2008 tarih ve 21 sayılı Kanun, "Bir Bölgeye Dahil Edilmemiş Vilayetler," 2013 tarih ve 19 sayılı Kanun ile 2018 tarih ve 10 sayılı Kanun'la değiştirildiği şekliyle.
3. Mako, Shamiran (2021). "Negotiating Peace in Iraq's Disputed Territories: Modifying the Sinjar Agreement." Lawfare.
4. International Crisis Group (2022). Iraq: Stabilizing the Contested District of Sinjar. Middle East Report N°235. Brüksel.
5. Chatham House (2024). Responding to Instability in Iraq's Sinjar District. Araştırma raporu.
6. United States Institute of Peace (2023). "Iraq's Provincial Council Elections: The Way Forward in Nineveh Province."
7. Washington Institute for Near East Policy (2024). "What Nineveh's Municipal Council Reveals about the Iran-Turkey Power Struggle in Iraq."
8. Institute of Regional and International Studies, AUIS (2024). Iraq's Provincial Elections: Electoral Dynamics & Political Implications.
9. Human Rights Watch (2023). Iraq: Political Infighting Blocking Reconstruction of Sinjar.
10. BM Irak Yardım Misyonu (UNAMI) (2009). Report on the Disputed Internal Boundaries of Iraq.
11. Atlantic Council (2021). "The Sinjar Agreement Has Good Ideas, but Is It a Dead End?"
12. ABD Uluslararası Din Özgürlüğü Komisyonu (2024). Yıllık Rapor 2024 — Irak.
13. Irak Yüksek Bağımsız Seçim Komisyonu (2023). 18 Aralık 2023 Vilayet Meclisi seçimlerinin geçici ve nihai sonuçları.
14. Irak Federal Yüksek Mahkemesi, 140. Madde'nin yasal devamını teyit eden 2019 kararı.
15. Jongerden, J. ve Zahawi, S. (2023). "Article 140 of the Iraqi Constitution and the Disputed Territories." The Routledge Handbook of the Kurds içinde.
16. Kurdistan 24, "Iraq's Nineveh Provincial Council elects Mansour al-Mareed as new Governor," Temmuz 2024.
17. SyriacPress (2025). "Suraye political parties call for establishment of Nineveh Plain governorate in Iraq."