سیاسەتی نەینەوا.

چوارچێوەی دەستووری و ئیداری، پێکهاتەی دیموگرافی، پرسی خاکە ناکۆکیلێکراوەکان، ئەنجومەنی پارێزگا، ڕێککەوتنی شنگال، و پێشنیارەکان بۆ خۆبەڕێوەبەرایەتیی زیاتر — پوختەیەکی سەرچاوەدار بۆ پارێزگایەک کە سیاسەتەکەی لە هیچ شوێنێکی عێراقدا بەراورد ناکرێ.

سیاسەتی پارێزگای نەینەوا لە چەند ڕاستێکی بنکەییدا لە سیاسەتی هەر پارێزگایەکی دیکەی عێراق جیاوازە. ئەمە تەنها پارێزگایەکە کە کۆمەڵگە گەورەی سونی عەرەب، شیعی عەرەب، کورد، تورکمان، ئێزیدی، شەبەک، و کۆمەڵگەکانی مەسیحیی ئاشووری، کلدانی و سریانی، لە یەک خاکدا ژیان دەکەن؛ تەنها پارێزگاکەیە کە بەشێکی زۆری خاکەکەی لە ژێر بەشی ١٤٠ـی دەستووری ٢٠٠٥ـدا بە ناکۆکیلێکراو دانراوە لە نێوان حکومەتی فیدراڵی عێراق و حکومەتی هەرێمی کوردستان؛ و تەنها پارێزگاکەیە کە لە ٢٠١٤–٢٠١٧ـدا داگیرکاری داعشی تەواوی پێشە، کاولاوبوون و لافاوی دیموگرافی تەجروبە کردووە کە کاریگەری چاکنەبووی لەسەر هاوسەنگی سیاسی هەیە.

ئەم بابەتە چوارچێوەی دەستووری، پێکهاتەی دیموگرافی و ئاینیی کە ژیانی سیاسی شێوە دەدا، پرسە سەرەکیە ناکۆکیلێکراوەکان، و ئەو دامەزراوانەی کە ئەو پرسانە تێیاندا گفتوگۆ دەکرێن، دەخاتە ڕوو. لە شوێنانێکدا کە هەڵوێستی لایەنە جیاوازەکان بەتوندی جیاوازە، هەردووکیان پێشکەش دەکرێن؛ خوێنەران دەتوانن سەردانی سەرچاوەکان بکەن بۆ شیکارێکی تەواوتر.

یەکەم · چوارچێوەی دەستووری و ئیداری

نەینەوا یەکێکە لە پازدە پارێزگا لە دەرەوەی هەرێمی کوردستان کە بەپێی بەشی ١٢٢ـی دەستووری ٢٠٠٥ـی عێراق دامەزراوە، و لە ژێر یاسای ٢١ ساڵی ٢٠٠٨ («پارێزگاکانی نەکراو بۆ هەرێم») وەک گۆڕانکراو بەڕێوە دەبرێ. هەر پارێزگایەکی لەو جۆرە ئەنجومەنی پارێزگایەکی ڕاستەوخۆ هەڵبژێردراوی هەیە، کە دەنگی پارێزگار و دوو جێگرەکانی دەدا. پارێزگار سەرۆکی کارگێڕی پارێزگاکەیە؛ ئەنجومەن دەسەڵاتی بودجە، چاودێری و یاسادانانی هەیە لەسەر ئەو پرسانەی کە بۆ حکومەتی فیدراڵ پاراستراون نییە.

پارێزگاکە لە نۆ قەزا (اقضیة) پێک هاتووە: مووسڵ، تەلعەفەر، شنگال، تەلکێف، حەمدانیە، شێخان، بەعاج، حەزر و ئاکرێ. هەر قەزایەک دواتر دابەش دەکرێ بۆ ناحیە (نواحی)، کە لەلایەن قائم مقامێکی ڕاستەوخۆ دانراوەوە بەڕێوە دەبرێ. لە کارئاسانی عێراقیدا، ناحیە و قەزاکان دەتوانن بەهۆی ئەنجامێکی کۆڕی فیدراڵی وەزیراندا، لەگەڵ پەسەندکردنی پەرلەمان، بۆ پلەی پارێزگای تەواو بەرز بکرێنەوە — دەسەڵاتێک کە چەند جار لە پێشنیارەکانی سەبارەت بە دەشتی نەینەوا، تەلعەفەر و شنگال داوا کراوە (بڕوانە § حەوتەم لە خوارەوە).

دووەم · پێکهاتەی دیموگرافی و کۆمەڵگە سیاسیەکان

سیاسەتی نەینەوا لە دیموگرافیەکەی جیا نابێتەوە. عێراق لە ١٩٨٧ـەوە سەرژمێریێکی تەواو ئەنجام نەداوە؛ ژمارەی دانیشتووان بۆیە مەزن کراون، و بەخۆیان ناکۆکیلێکراون چونکە هاوسەنگی دیموگرافیی خاکە ناکۆکیلێکراوەکان کاریگەری ڕاستەوخۆی لەسەر هەر ڕیفراندۆمی داهاتووی بەشی ١٤٠ـدا هەیە. لەگەڵ ئەو پاراستنەدا، ناودەرکراوترین مەزنکراوەکانی دواییدا ژمارەی دانیشتووانی پارێزگاکە لە ٤.٢٦ ملیۆن لە ٢٠٢٤ـدا دادەنرێ، بەشێوەیەکی نا-یەکسان لەسەر نۆ قەزا دابەش بووە.

عەرەبە سونیەکان گەورەترین کۆمەڵگەن، لە شاری مووسڵ (بەتایبەتی کەناری ڕاستی)، لە بەشێکی زۆری دەشتی قەزای مووسڵ، و لە حەزر، بەعاج و بەشێکی زۆری حەمدانیە لە دەرەوەی دڵی مەسیحیی کۆمەڵگان. سیاسەتی عەرەبە سونیە لە نەینەوا بەمێژوویی لە دەوروبەری خێزانە دیارەکانی مووسڵدا ڕێکخراوە؛ لە سەردەمی ئێستادا لە نێوان چەند ئیتلیفی هاوپێشبڕکێی دابەش بووە، لە نێوانیاندا ئیتلیفی عەزم بە ڕابەرایەتیی مثنا السامەرائی، حزبی تەقەدوم کە بە کاکی پەرلەمانی پێشوو محمد الحلبوسی پەیوەستە، لیستەکانی پەیوەست بە خێزانی النجیفی (دیارترینیان لیستەکانی متحدون و نەینەوا هۆیەتمان)، و دیکەش.

کوردەکان کۆمەڵگەی سەرەکیی قەزای ئاکرێ و باکووری شێخانن، لەگەڵ هەبوونی بەرچاو لە تەلکێف و باکووری شنگال. سیاسەتی کوردی لە نەینەوا لەلایەن پارتی دیموکراتی کوردستان (پدک)ـەوە زاڵە، لەگەڵ هەبوونی بچووکتر بەڵام چەسپاوی یەکیەتی نیشتمانیی کوردستان (یەنک). شوێنی ناوەندی پدک لە باکووری نەینەوا کوریسیی جێگری پارێزگار بەروایی بە کوردێک دەدا.

ئێزیدییەکان لە قەزای شنگاڵدا چڕ بوونەوە (دڵ تاریخی و ئاینیی ئەوان، بە لەگەڵدا گرتنی شوێنی پیرۆزی لالش لە شێخانی هاوسنوور)، لەگەڵ کۆمەڵگەی بەرچاو لە باکووری شێخان. مەزنکراوەکانی ژمارەی ئێزیدییە عێراقیەکان لە نێوان ٤٠٠٬٠٠٠ و زیاتر لە ٦٠٠٬٠٠٠ـدا جیاوازن؛ قڕکردن و ئاوارەکردنی ئاوگوستی ٢٠١٤ کۆمەڵگەی نیشتەجێ لە شنگاڵدا بەخێرایی کەم کردووە، و تا ٢٠٢٤ نزیکەی ٢٨٠٬٠٠٠ ئێزیدیی شنگاڵ هێشتا لە کەمپە ئاوارەکانی پارێزگای دهۆکدا ماونەتەوە. سیاسەتی ئێزیدی لە ناوەوەدا جۆراوجۆرە: بزووتنەوەی ئێزیدی بۆ چاکسازی و پێشکەوتن، پارتی دیموکراتی ئێزیدخان، پارتی دیموکراتی ئێزیدی، و کەسایەتییەکانی هاوبەش لەگەڵ پدک، لەگەڵ خۆبەڕێوەبەرایەتیی یەکانە خۆڕاگری شنگال (YBS)، و لەگەڵ حکومەتی فیدراڵ و حەشدی شەعبی، هەموو پێشبڕکێ بۆ دەسەڵاتی کۆمەڵگەکە دەکەن.

مەسیحییەکانی ئاشووری، کلدانی و سریانی (بەکۆ بە ناوی سورای لەلایەن ڕێکخراوە سیاسییەکانیانەوە) لە دەشتی نەینەوا چڕ بوونەوە — بەسەرەکی لە قەزای حەمدانیە (شارۆچکەکانی بەخدێدا/قەرەقۆش، بەرتەلا) و تەلکێف (شارۆچکەی تەلکێف، تەلسقف، باتنایا، ئەلقۆش). کۆمەڵگاکە حزبە سیاسیە خۆیی هەیە: بزووتنەوەی دیموکراتی ئاشووری (زۆوا)، ئەنجومەنی گەلیی کلدانی سریانی ئاشووری (مۆتوا)، یەکیەتی نیشتمانیی بێت نەهرین، پارتی دیموکراتی بێت نەهرین، و بزووتنەوەی تازەتری بابلی، کە بەدوایی بە چوارچێوەی هاوبەشی ئێرانی-هاوپەیوەست پەیوەستە. یەکێک لە سێ کوریسیە سهمیە کەمەکانی ئەنجومەنی پارێزگا بۆ مەسیحییەکان پاراستراوە؛ یەک کوریسیی مەسیحیی لە پەرلەمانی عێراقیشدا بۆ نەینەوا پاراستراوە.

تورکمانەکان کۆمەڵگەی زاڵن لە قەزای تەلعەفەر و بەشە نزیکەکانی دەشتی ڕۆژئاوای نەینەوا. کۆمەڵگەکە لە نێوان لقە سونی و شیعیدا دابەش بووە؛ لە ڕووی سیاسەتەوە لەلایەن بەرەی تورکمانی عێراقی، پارتی دادپەروەری تورکمانی، و چەند لیستی هاوپێوەند بە بریگاکانی حەشدی شەعبیی هاتوو لە تەلعەفەرەوە نوێنەرایەتی دەکرێ. تورکیا بەرژەوەندیێکی سیاسیی درێژخایەن و نافەرمیی لە کۆمەڵگەی تورکماندا هەیە.

شەبەکەکان لە قەزای حەمدانیە چڕ بوونەوە (بەتایبەتی بەرتەلا و گوندە دەوروبەرەکانی)، لەگەڵ کۆمەڵگەکە کە لە ئاستی نیشتمانیدا نزیکەی ٣٥٠٬٠٠٠ مەزن کراوە. زۆربەی شەبەکەکان موسوڵمانانی شیعەن؛ کۆمەڵگاکە کوریسیی سهمیە خۆیی لە ئەنجومەنی پارێزگادا هەیە، و لە ڕووی سیاسەتەوە بەناو کۆبوونەوەی دیموکراتی شەبەک و لواء الشبک بریگەی حەشدی شەعبی (بریگەی ٣٠) ڕێکخراوە.

کۆمەڵگە بچووکترەکان — کاکەییەکان (یارسان) لە چەند گوندی پەرتەوازە، مەندایییەکان بە کۆمەڵگەیەکی بچووک لە مووسڵ، و کۆمەڵگەی ئەرمەنیی ماوە — پێکهاتەی ئاینی تەواو دەکەن. هەر یەکێکیان لە پاراستنە دەستوورییەکانی کەمە ئاینییەکان لە ژێر بەشەکانی ٢ و ٤١ـی دەستووری عێراقدا ناسراون، بەڵام هیچ یەکێکیان کوریسیی سهمیە لە ئاستی پارێزگادا نییە.

سێیەم · پرسی خاکە ناکۆکیلێکراوەکان

بەشی ١٤٠ـی دەستووری ٢٠٠٥ـی عێراق چارەسەری دۆخی ئەو خاکانە دادەنێ کە لە ژێر سیاسەتی «عەرەبکردن»ـی ڕژێمی بەعسی لە نێوان ١٩٦٨ و ٢٠٠٣ـدا کەوتبوون. بەشەکە بانگەشەی پرۆسەیەکی سێ قۆناغی دەکا: عاسایی کردنەوە (پاشگەزبوون لە گۆڕانکارییە دیموگرافییەکان و چاککردنەوەی موڵک)، سەرژمێری، و لە کۆتاییدا ڕیفراندۆم کە تێیدا دانیشتووانی هەر ناوچەیەکی ناکۆکیلێکراو دەنگ دەدەن لەسەر ئەوەی کە دەبێ بەشێک بن لە هەرێمی کوردستان یاخود لە ژێر دەسەڵاتی فیدراڵدا بمێننەوە. کۆتایی کاتی ڕەسەن لە دەستووردا داندراو — ٣١ کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ — زۆر پێش ئەمە تێپەڕیوە، و بەشەکە بەردەوام چاوەڕوانی جێبەجێکردنە. دادگای پلە بەرزی فیدراڵیی عێراقی چەند جار جەختی کردووە کە بەشی ١٤٠ هێشتا لە هێزی یاسایییدا ماوەتەوە.

لە ناو پارێزگای نەینەوادا، ئەو خاکانەی کە بەفەرمی وەک ناکۆکیلێکراو ناودەرکراون شنگال، سێ قەزای دەشتی نەینەوا (حەمدانیە، تەلکێف و شێخان)، بەشێک لە تەلعەفەر و بەعاج، تەواوی ئاکرێ (کە لە ١٩٩١ـەوە وەک بەشێک لە هەرێمی کوردستان بەڕێوە دەبرێ)، و قەزای مەخمووری دابڕاوی جوگرافی (لە هەندێ تۆماردا هێشتا بەشێک لە نەینەوا، لە دیکەدا لە هەولێر).

هەر لایەنێکی ناکۆکیە پرسەکە بەشێوەیەکی جیاواز چوارچێوە دەکا. حکومەتی هەرێمی کوردستان پێداگری دەکا کە خاکی مێژووییی کوردستانی عێراقی بەشێکی بەرچاوی بۆ باشوور و ڕۆژئاوای سنوورە ئێستاکانی حکومی هەرێم درێژ دەبێتەوە، و کە بەشی ١٤٠ مەکانیزمی دەستوورییە کە بەهۆیەوە ئەو ناوچانەی لە ژێر سەدامدا عەرەب کراون، دوای ڕیفراندۆمی دیاریکراو، دەبێ بۆ بەڕێوەبردنی کوردی بگەڕێنرێنەوە. حکومەتی فیدراڵی عێراق جەخت دەکا کە هەر گواستنەوەیەکی خاک پێویستی بە هەردوو لایەنە لە پرۆسەی سێ قۆناغی بەشی ١٤٠ـدا — لەگەڵ سەرژمێرییەک و ڕیفراندۆمێکی تەواو ئەنجامدراو کە هێشتا نەکراون — و کە تا کاتی جێبەجێکردن، سەروەری فیدراڵ بەرز دەبێتەوە.

کۆمەڵگەکانی ژیاندنیش لە ناو ئەو قەزایانەدا هەڵوێستی جیاوازی خۆیان هەیە. زۆر لە نوێنەرە سیاسییە ئێزیدییەکان دژی پەیوەستکردنی شنگاڵ لە ژێر دەسەڵاتی فیدراڵی یاخود حکومی هەرێمدا وەستاون، لە جیاتیدا بانگەشە بۆ یەکێتیێکی خۆبەڕێوەبەرایەتیی جیاکراوە دەکەن. زۆربەی حزبە سیاسیە مەسیحیە ئاشورییەکان داوای بەرزکردنەوەی قەزاکانی دەشتی نەینەوایان کردووە بۆ پارێزگای دەشتی نەینەوای جیاکراوە، بەناوبردنی بەشی ١٢٥ـی دەستوور (کە مافی ئیداری کەمە ئاینی و نەژادییەکان دەپارێزێ) و بڕیاری ٢١ کانوونی دووەمی ٢٠١٤ـی کۆڕی وەزیران لە بنکەدا (کە دواتر لەلایەن ڕووداوەکانی حوزەیرانی ٢٠١٤ـوە تێپەڕی). تورکمانە تەلعەفەرییەکان لە کاتە جیاجیادا داوای بەرزکردنەوەی قەزاکەیان بۆ پلەی پارێزگایان کردووە؛ لە ٢٧ نیسانی ٢٠٢٥ـدا، میدیای عێراقی ڕاپۆرتی کرد کە کۆڕی وەزیران پێشنیارێکی لە بەرچاو دەگرت بۆ گۆڕینی قەزای تەلعەفەر بۆ پارێزگای بیستەمی عێراق، لە ژێر ناوی پێشنیار کراوی الجزیرة. کۆمەڵگەی شەبەک لە ناوەوەدا دابەش بووە، لەگەڵ هەندێ ئەندامی پشتیوانی پەیوەندییە نزیکترەکان لەگەڵ بەغداددا بەناو حەشدی شەعبی، و کەسانی دیکە بانگەشە بۆ خۆبەڕێوەبەرایەتیی دەشتی نەینەوا دەکەن.

دۆخەکە زیاتر ئاڵۆز دەکا لەلایەن ڕووداوەکانی تشرینی یەکەمی ٢٠١٧ـوە، کاتێک، دوای ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی کوردیی ناکۆکیلێکراوی ٢٥ ئەیلوولی ٢٠١٧ (کە خاکە ناکۆکیلێکراوەکانیشی لە خۆ گرتبوو)، هێزە فیدراڵییەکانی عێراق و حەشدی شەعبی لە شنگال، دەشتی نەینەوا، و ناوچە ناکۆکیلێکراوەکانی دیکەدا دامەزران، و یەکانە پێشمەرگەکانیان کە لە ٢٠١٤ـەوە بەڕێوەیان دەبرد، گۆڕیەوە. ئەنجامەکە ئەوەیە کە، لە کۆتایی ٢٠١٧ـەوە، هێزە فیدراڵییەکان زەویی کاراکانی زۆربەی قەزا ناکۆکیلێکراوەکانی نەینەوای گرتووە، لە کاتێکدا حکومی هەرێم بانگەشە ئیدارییەکان و کاریگەری سیاسی محلیی بەرچاوی خۆی، بەتایبەتی بەناو پدک، ڕاگرتووە.

چوارەم · ئەنجومەنی پارێزگا

ئەنجومەنی پارێزگای نەینەوا لە ٢٩ کورسی پێک هاتووە: ٢٦ کوریسیی گشتی لەسەر بنکەی ناوچەی فراوان بەنوێنەرایەتیی هاوتەلابە (شێوازی Sainte-Laguë) هەڵبژێردراون، لەگەڵ سێ کوریسیی سهمیە بۆ کەمەکان کە یەک یەک بۆ مەسیحییەکان، ئێزیدییەکان و شەبەکەکان پاراستراون. ئەنجومەن لە ٢٠١٩ـدا لەگەڵ هەموو ئەنجومەنە پارێزگاییەکانی عێراق هاتە ڕاگرتن، لە وەڵامی بزووتنەوەی ناڕەزایی تشرین، و تاکوو هەڵبژاردنی پارێزگای ١٨ کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ — یەکەم هەڵبژاردنی لەو جۆرە لە زیاتر لە دەیەیەکدا — هەڵوەشێندراو مایەوە.

هەڵبژاردنی ٢٠٢٣ ئەنجامێکی پەرتەوازە بەڵام شایستە کرکارکردنی بەرهەم هێنا. دوای چەند مانگ گفتوگۆی دوای هەڵبژاردن، ئەنجومەن لە ٢٢ تەمووزی ٢٠٢٤ـدا منصور مرعید العبدلی بە پارێزگار هەڵبژارد، کە لە لیستێکی عەرەبی سونی لە ناو یەکیەتی گەلی نەینەوا هاتبوو، بە ٢٨ دەنگ لە ٣٩ دەنگی دراوی لە دانیشتنێکدا کە ١١ ئەندامی بایکۆتیان کرد. سیروان محمد ڕۆژبەیانی، کوردێک لە پدک، بە ٢٦ دەنگ بە جێگری یەکەمی پارێزگار هەڵبژێردرا. هەڵبژاردنی جێگری دووەمی پارێزگار درەنگ خرا و تا ٢٠٢٥ ناکۆکیلێکراو مایەوە.

[ وێنە زیاد دەکرێ: دەنگدەران لە بنکەی دەنگدانی نەینەوا، کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣ ]

گۆڕانکاریی ڕابەرایەتیی ئەنجومەن لە نەینەوادا بەناو سەرتاسەری سەردەمی پاش-٢٠٠٣دا بەردەوام بووە. پارێزگارەکانی پاش-٢٠٠٣ـی نەینەوا ئاسامە کشمولە (بەکورتی، ٢٠٠٤، لە کەمیندا کوژرا)، دورید کشمولە (٢٠٠٥–٢٠٠٩)، أثیل النجیفی (٢٠٠٩–٢٠١٤، دوای کەوتنی مووسڵ لەلایەن پەرلەمانەوە لابرا)، نوفل حمادی السلطان (٢٠١٥–٢٠١٩)، نجم الجبوری (٢٠١٩–٢٠٢٣، بۆ تەعقیبکردنی هەڵبژاردنی ٢٠٢٣ دەستی لێ هەڵگرت بەڵام لە کاندیداتیدا بەهۆی بنکەی دیبەعسیکردنەوە ڕیگیر کرا)، و منصور المعرید لە ٢٠٢٤ـەوە.

پێنجەم · ڕێککەوتنی شنگال (٢٠٢٠)

تاکە بەڵگەنامەی سیاسیی هەرە زۆر گفتوگۆ کراو کە تایبەتە بە نەینەوا لە سەردەمی پاش-٢٠١٧ـدا ڕێککەوتننامەی گەڕاندنەوەی جێگیری و عاسایی کردنەوەی دۆخی قەزای شنگالـە، کە لە ژێر ئەفسانی شاندی نەتەوە یەکگرتووەکان لە عێراق (UNAMI) لە ٩ تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ـدا لەلایەن حکومەتی فیدراڵی عێراقی سەرۆک وەزیرانی ئەو کاتە مصطفی الکاظمی و حکومەتی هەرێمی کوردستان بە سەرۆکایەتیی مەسرور بارزانی واژۆ کرا.

ڕێککەوتننامەکە لە بەرامبەری یەکێک لە گرنگترین ڕووداوەکانی مێژووی هاوچەرخی عێراقدا گفتوگۆ کرا: هێرشی ئاوگوستی ٢٠١٤ـی داعش لەسەر شنگال، کە نەتەوە یەکگرتووەکان، ویلایەتە یەکگرتووەکان، پەرلەمانی ئەوروپا و زۆر دامەزراوەی دیکە ئەویان وەک قڕکردن بەرامبەر بە کۆمەڵگەی ئێزیدی ناسیوە. مەزن کراوەی ٥٬٠٠٠ پیاوی ئێزیدی و ژنە بەتەمەنترەکان کوژران؛ ٦٬٠٠٠ تا ٧٬٠٠٠ ژن و منداڵ کۆیلە کران؛ و دانیشتووانی نیشتەجێ لە شنگال بەباشی هەموو ئاوارە کران. تا کاتی نووسینی ئەمەدا لە ٢٠٢٦، نزیکەی ٢٨٠٬٠٠٠ ئێزیدی هێشتا لە کەمپە ئاوارەکانی پارێزگای دهۆکدا ماونەتەوە، و نزیکەی ٢٬٧٠٠ ژن و منداڵی ئێزیدی کە لەلایەن داعشەوە چووبوون، هێشتا ناودەرکراون.

ڕێککەوتنی شنگال لەسەر سێ پایە بنیاد نراوە:

ئاسایش. هەموو فۆڕماسیۆنە چەکدارە نا-حکومیەکان — ئێزیدی، کوردی، فیدراڵی و دیکە — لە شنگال دەکشێنەوە؛ ئاسایش بەهۆی پۆلیسێکی محلیی نوێیی نزیکەی ٢٬٥٠٠ پیاو دەگیرێ، کە لە کۆمەڵگە دانیشتووانی شنگاڵ کۆ کراون، بەهاوکاری هێزی سوپا و ئەستخباراتی فیدراڵیی عێراق لە ژێر فەرماندەیی فیدراڵدا. گرووپە دیاریکراوەکان بۆ کشانەوە یەکانە خۆڕاگری شنگال (YBS) و فۆڕماسیۆنە دیکەی پەیوەست بە حزبی کرێکارانی کوردستان (پکک)، لەگەڵ یەکانە پەیوەست بە پدک، بوون.

کارگێڕی. دوو حکومەت بەهاوبەشی نامزەد دەکەن، و کۆڕی فیدراڵیی وەزیران دانان دەکا، قائم مقامێکی نوێی یەکگرتوو بۆ قەزای شنگال — لەگەڵ هەڵوەشاندنەوەی ئیداراتە هاوتەریب پدک-پەیوەست و پکک-پەیوەستەکانی موجوود — لەگەڵ دانانە دواییەکان بۆ قائم مقامەکانی ناحیە و سەرپەرشتیی بەشەکان. هەڵبژاردنی ئەنجومەنی محلی شوێنی دەکەوێ.

نۆژەنکردنەوە. سندوقی هاوبەشی نۆژەنکردنەوەی شنگال لە ژێر بەڕێوەبردنی هاوبەشی فیدراڵ-حکومی هەرێم دامەزرێندراوە، بە دانانی ئەستۆیی سەرەتاییی فیدراڵی ٢٨ ملیار دیناری عێراقی (نزیکەی ١٨ ملیۆن دۆلاری ئەمریکی)؛ پێشڕەوییەکانی نۆژەنکردنەوە — خانووبەرە، خوێندنگە، نەخۆشخانە، ئاو، کارەبا — بەهاوبەشی دیاری دەکرێن.

تا ناوەڕاستی ٢٠٢٦، جێبەجێکردنی ڕێککەوتنەکە بەشێوەیەکی بەرچاو تەواو نەکراوە. چەند کاراکتەری ئاسایشی نا-دەوڵەتی هەبوونی خۆیان لە قەزاکەدا ڕاگرتووە. هیچ قائم مقامێکی یەکگرتووی هاوبەش-ڕێککەوتکراو دانراوە؛ قائم مقامێکی کارا لە دهۆکەوە شنگاڵ بە جیاوازییەوە بەڕێوە دەبا. سندوقی نۆژەنکردنەوەی شنگال تەنها بەشێکی لێ دەرکراوە. نوێنەرە سیاسییە ئێزیدییەکان چەند جار ئاماژەی ئەوەیان داوە کە ڕێککەوتنەکە بەبێ بەشدارییە فەرمیی ئەوان گفتوگۆ کراوە؛ لە نیسانی ٢٠٢٣ـدا، سەرۆک وەزیران محمد شیاع السودانی ٥٠ ملیار دیناری عێراقیی دیکە (نزیکەی ٣٤ ملیۆن دۆلاری ئەمریکی) بۆ نۆژەنکردنەوەی شنگاڵ دانا، بەڵام لێ دەرکردنەکە هێشتا ناکۆکیلێکراوە. لیژنەی ویلایەتە یەکگرتووەکان لەسەر ئازادی ئاینیی نێودەوڵەتی، نەتەوە یەکگرتووەکان، و چەند حکومەتی ئەوروپی چەند جار داوای جێبەجێکردنی خێراتریان کردووە.

شەشەم · بەڕێوەبردنی دوایی و سیاسەتی نۆژەنکردنەوە

لە کاتی ئازادکردنی فەرمیی مووسڵ لە تەمووزی ٢٠١٧ـوە، سیاسەتی نەینەوا لەلایەن سێ پرسی پەیوەست بە یەکترەوە زاڵ بووە: کێ ئامرازی ئاسایشی بەڕێوە دەبا، کێ خاکە ناکۆکیلێکراوەکان بەڕێوە دەبا، و نۆژەنکردنەوەی مووسڵ و شاری کۆن چۆن مەودا و بەرپا کراون.

لە ئاسایشدا، حکومەتی فیدراڵی عێراق پێشینەی فەرمی هەیە، کە بەهۆی فەرماندەیی کاروانی نەینەوای سوپای عێراق، پۆلیسی فیدراڵی، و خزمەتی دژە-تیرۆر بەکار دێ. حەشدی شەعبی (الحشد الشعبی)، کە بەفەرمی وەک دامەزراوەیەکی دەوڵەتی لە ژێر یاسای ٤٠ ساڵی ٢٠١٦ پێک هاتووە بەڵام لە کاراکتەردا لە بریگاکانی هاوپێوەندی سیاسیی جیاواز پێک هاتوون، هەبوونی بەرچاوی لە ڕۆژئاوای نەینەوا، لە دەشتی نەینەوا، لە تەلعەفەر و لە شنگاڵدا هەیە — لەگەڵ بریگاکانی محلیی دیاری کراو وەک بریگەی بابلیـی مەسیحی-سەرکردایەتی (بریگەی ٥٠)، لواء الشبکی شەبەک (بریگەی ٣٠)، و لواء السنجاری ئێزیدی (بریگەی ٨٠). پێشمەرگەی هەرێمی کوردستان هەبوونی خۆی لە کۆڵی ڕۆژهەڵاتی ئاکرێ و شێخان ڕاگرتووە. هێزە سەربازییە تورکیەکان لە دژی ئامانجەکانی پکک لە باکووری شنگاڵدا کار دەکەن، و کاتە کاتە بنکەی مەشقی باشیقەیان لە قەزای حەمدانیە ڕاگرتووە (هەبوونێک کە بەخۆیی لە ڕووی سیاسەتەوە ناکۆکیلێکراوە).

لە نۆژەنکردنەوەدا، بەڕێوەبردن لە نێوان سندوقی فیدراڵیی نۆژەنکردنەوە، کارگێڕیی پارێزگا، بەرنامەی گەشەی نەتەوە یەکگرتووەکان، یونسکۆ (کە مبادرەی کلتووری-تراثیی «گەڕاندنەوەی ڕۆحی مووسڵ» بەڕێوە دەبا، کە بەتەفسیل لە بابەتی مێژوومان وەسف کراوە)، ئیماراتی متحدەی عەرەبی (دەمبارگەی سەرەکیی پڕۆژەی جامعی نوری)، و کۆمەڵێکی فراوانی ڕێکخراوە نێودەوڵەتی و محلیی ناحکومی هاوبەشە. پرسە سیاسییەکە ئەوەیە کە پێشڕەویی کێ زاڵ دەبێ لە هەڵبژاردنی ئەوەی کە کام گەڕ، شوێنە ئاینییەکان و ژێرخانەکان لە سەرەتادا بنیاد دەنرێنەوە — پرسێک بە دەرئەنجامە ڕاستەخۆکانی دیموگرافی بۆ داهاتووی گەڕە تێکەڵەکانی مووسڵ.

لە پەیوەندییە فیدراڵ-حکومی هەرێمدا، شوێنی نەینەوا هێشتا هێڵێکی شکاندنی ساختاریانە. سیاسەتی ناوخۆی هەرێمی کوردستان — بەتایبەتی پێشبڕکێیی درێژخایەنی نێوان پدک و یەنک — لە ناو نەینەوادا لە کێشانی نسبیی حزبە کوردییەکان بۆ هاوبەشی لەگەڵ لیستە سونی عەرەب، فیدراڵی یاخود حەشدی شەعبی-پەیوەستەکاندا دەردەکەوێ. هەڵبژاردنی پارێزگای ٢٠٢٣ ئەنجامێکی بەرهەم هێنا کە چاودێرەکان وەک بەهێزکردنی بلۆکی هاوپێوەندی چوارچێوەی هاوبەشی شیعی شرۆڤە کرد، لەگەڵ گوشاری بەرامبەر لەسەر شوێنە پدک-پەیوەستەکانی شنگاڵ و دەشتی نەینەوا.

[ وێنە زیاد دەکرێ: دانیشتنێکی ئەنجومەنی پارێزگای نەینەوا ]

حەوتەم · پێشنیارەکانی خۆبەڕێوەبەرایەتیی پارێزگایی

سێ پێشنیاری جیاوازی دابەشکردنی ئیداریی زیاتری پارێزگای نەینەوا لە ٢٠١٤ـەوە پێشکەش کراون، هەر یەکێکیان لەگەڵ ناوچە سیاسییە تایبەتی خۆیدا.

پێشنیاری پارێزگای دەشتی نەینەوا داوای بەرزکردنەوەی قەزای حەمدانیە، تەلکێف و شێخان (یاخود کۆبوونەوەیەک لەوانە) بۆ پلەی پارێزگا دەکا. پێشنیارەکە بەسەرەکی لەلایەن حزبە سیاسیە مەسیحیە ئاشووری، کلدانی و سریانییەکانەوە پاڵپشتی کراوە — بزووتنەوەی دیموکراتی ئاشووری، ئەنجومەنی گەلیی کلدانی سریانی ئاشووری، یەکیەتی نیشتمانیی بێت نەهرین، و پارتی دیموکراتی بێت نەهرین — لەسەر بنکەی ئەوەی کە پارێزگایەکی مەسیحی و کەمە-زۆرینەی پاراستنی دەستووریی جۆرێکی دەداتە ئاستێک کە لە ناو نەینەوای فیدراڵی یاخود لە ژێر دەسەڵاتی حکومی هەرێمدا قابیلی دەستکەوتن نییە. کۆڕی وەزیرانی عێراق پێشنیارێکی لە بنکەدا لە ٢١ کانوونی دووەمی ٢٠١٤ پەسەند کرد، بەڵام پێشنیارەکە لەلایەن هێرشی داعشی پێنج مانگ دواتر تێپەڕی. تا ناوەڕاستی ٢٠٢٥، چوار حزبە سیاسیە سەرەکیە سورایییەکان داواکارییەکەیان دووبارە کردووەتەوە.

پێشنیاری پارێزگای تەلعەفەر / الجزیرە قەزای تەلعەفەر بۆ پارێزگایەکی سەربەخۆ بەرز دەکاتەوە. پێشنیارەکە بەسەرەکی پشتیوانیی تورکمانی هەیە، بەتایبەتی لە ناو بەرەی تورکمانی عێراقدا، هەرچەندە لە کاتە جیاوازدا لەلایەن ئەلەمەنتە بەرپرسە سونی عەرەبەکانی جەزیرەی ڕۆژئاواوەش پاڵپشتی کراوە. وەک پێشتر ئاماژەی پێ کرا، میدیای عێراقی لە ٢٧ نیسانی ٢٠٢٥ـدا ڕاپۆرتی کرد کە کۆڕی وەزیران بەکارایی مبادرەیەکی لە بەرچاو دەگرت بۆ بەرزکردنەوەی تەلعەفەر بۆ پارێزگای بیستەمی لە ژێر ناوی الجزیرة؛ تا کاتی نووسینەوەی ئەمە، پێشنیارەکە بەکۆتایی یاسایی نەکراوە.

لە بەرامبەردا، کارگێڕیی خۆبەڕێوەبەری شنگال پێشنیارێک نییە بەڵکوو ڕاستییەکی کاتییە. دوای گەڕاندنەوەی فیدراڵیی شنگاڵ لە ٢٠١٧، ساختاری خۆ-بەڕێوەبردنێکی پەیوەست بە یەکانە خۆڕاگری شنگال (YBS) لە بەشە جیاوازەکانی قەزاکەدا بەردەوام بووە لە کارکردندا، لە جیاوازی لە بەڕێوەبردنی فیدراڵ و حکومی هەرێمدا. هەندێ لە ڕابەرە سیاسییە ئێزیدییەکان — بەتایبەتی کەسایەتییەکانی پەیوەست بە حزبە ئێزیدخانییەکان — داوایان کردووە کە ئەو ڕێکخستنە بەفەرمی وەک قەزایەکی خۆبەڕێوەبەرایەتیی لە ژێر بەشی ١٢٥دا چەسپێندرێ. ڕێککەوتنی شنگاڵی ٢٠٢٠، بەشێکی، بەنیاز بوو ئەو ساختارە هاوتەریبانە هەڵبوەشێنێتەوە؛ جێبەجێکردنی تەواو نەکراوی ئەو کاریگەرییەی هەبووە کە ئەوانە بپارێزرێن.

هەرچی ئەو پێشنیارانە بکا، ڕاستیی سیاسیی بنکەیی نەینەوا — پارێزگایەک کە موزاییکی دیموگرافیی لە عێراقدا بێوێنەیە، کە خاکی هەم سەنگی مێژوویی توند و گرنگیی ستراتیژی هەڵدەگرێ، و کە ترومای دواییی هێشتا سیاسەتمەدارانە پرۆسەکراو نییە — بەردەوام دەبێ لە شێوەدانی سیاسەتی نیشتمانیی عێراقدا، و بەردەوام دەبێ پێویستی بە بەڕێوەبردنێکی بەتایبەتی ووشیار و گشتگیر بێ.

سەرچاوەکان

1. دەستووری کۆماری عێراق (٢٠٠٥)، بەشەکانی ١١٧–١٢٥ (ڕێکخراوەی فیدراڵی، پارێزگاکان) و بەشی ١٤٠ (خاکە ناکۆکیلێکراوەکان).
2. ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، یاسای ژ ٢١ ساڵی ٢٠٠٨، «پارێزگاکانی نەکراو بۆ هەرێم»، گۆڕاو بە یاسای ژ ١٩ ساڵی ٢٠١٣ و یاسای ژ ١٠ ساڵی ٢٠١٨.
3. کۆمیسیۆنی هەڵبژاردنە نێودەوڵەتیی بەرز بۆ سەربەخۆیی (IHEC). ئەنجامەکانی هەڵبژاردنی پارێزگای نەینەوا، ١٨ کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣.
4. دامەزراوەی ویلایەتە یەکگرتووەکان بۆ ئاشتی (USIP). «هەڵبژاردنی پارێزگای نەینەوا و کاریگەرییەکانی»، تشرینی دووەمی ٢٠٢٣.
5. دامەزراوەی واشنگتن بۆ سیاسەتی نزیکی ڕۆژهەڵات. ڕاپۆرتە سیاسیی نەینەوا، ٢٠٢٤.
6. شاندی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ هاوکاری عێراق (UNAMI). ڕاپۆرتی خاکە ناکۆکیلێکراوەکان، ٢٠٠٩، گۆڕاوەی ٢٠٢٢.
7. ڕێککەوتنی گەڕاندنەوەی جێگیری و عاسایی کردنەوەی دۆخی قەزای شنگال (٩ تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠).
8. دامەزراوەی ویلایەتە یەکگرتووەکان بۆ ئازادی ئاینیی نێودەوڵەتی (USCIRF). ڕاپۆرتە ساڵانەکان لەسەر عێراق، ٢٠٢٢–٢٠٢٥.
9. Jongerden, J. & Zahawi, J. «خاکە ناکۆکیلێکراوەکانی عێراق»، Middle East Report، ٢٠٢٣.
10. سازمانی ئاوارەکانی نێودەوڵەتی (IOM). تەعقیبکردنی ئاوارەکان، عێراق، تەواوکراوەکانی ٢٠٢٤.
11. Kurdistan 24. لێکۆڵینەوەی هەڵبژاردنی پارێزگای نەینەوا، ٢٠٢٤.
12. وەزارەتی ناوخۆی عێراق. ڕاپۆرتی ئاسایش و بەڕێوەبردنی پارێزگای نەینەوا، ٢٠٢٤–٢٠٢٥.
13. سندوقی نۆژەنکردنەوەی نیشتمانیی عێراق. زانیاری دانان و لێدەرکردن، ٢٠٢٢–٢٠٢٥.
14. UNESCO. ڕاپۆرتە ساڵانەکانی «گەڕاندنەوەی ڕۆحی مووسڵ»، ٢٠١٨–٢٠٢٥.
15. وەزارەتی ئەوقافی عێراق. ڕاپۆرتە ساڵانە و زانیاری بەڕێوەبردنی شوێنە ئاینییەکان، ٢٠٢٤.
16. یاسای حەشدی شەعبی (یاسای ژ ٤٠ ساڵی ٢٠١٦) و یاساکانی پێداچوونەوەی ٢٠١٩–٢٠٢٢.
17. ڕاپۆرتە میدیاییەکانی عێراقیی سەبارەت بە بەرزکردنەوەی تەلعەفەر بۆ پارێزگای الجزیرە، ٢٧ نیسانی ٢٠٢٥.