گەشتیاری لە نەینەوا.
لە تەپۆڵکە کۆشک-ئاشوورییە گەورەکان و شاری حەترای کەلەپوور-جیهانیی یونسکۆ بۆ منارەی الحدباءی دیسان بنیاتنراوەوە و ١٢٤ خانووە کەلەپوورییە چاککراوەکانی شاری کۆن؛ لە دیسان کردنەوەی پلانگیراوی میووزیومی مووسڵ لە ٢٠٢٦ بۆ کلیساکانی دەشتی نەینەوا و پەرستگای ئێزدییەکان لە لالش — لێکدانەوەیەکی ئەوەی کە نەینەوا چی پێشکەشی سەردانکار دەکا، چی لە ٢٠١٤–٢٠١٧دا لێ کەوتە جێ، چی چاک کراوەتەوە، و کاری ووردی بنیاتنانی ئابووریی سەردانکاری بەردەوام لەسەر بناغەی کەلەپوورێکی بێسنوور دەوڵەمەند.
چەند پارێزگایەکی کەم لە جیهاندا چڕی-چینەوەییێکی چەسپێنراوی چەند ڕەهەندیی کەلەپوور وەک نەینەوا لە خۆیدا دەگرن. لە ڕێگەی کاتژمێرێک بە ئۆتۆمبیلەوە لە ناوەندی مووسڵ، کۆشکی کاول کراوەکانی سەنحاریب و ئاشورپانیپال لە نەینەوا، تەپۆڵکەی پەرستگا-و-کۆشکی نمرود، پایتەختی سارگۆنیی لە خۆرسەباد، شاری کاروانگەی ڕۆمانیی-پارتیی حەترا، گۆڕستانە مەسیحییەکانی مار متّى و رابان هرمز، و کۆمپلێکسی پەرستگای ئێزدییەکان لە لالش هەن. و لە ناوەوەی خود شاری مووسڵدا: جامعی النوریی ٨٥٠ ساڵە (دیسان بنیاتنراو و کراوەتەوە لە ١ ئەیلولی ٢٠٢٥)؛ کۆنڤێنتی الساعەی دۆمینیکانی (دامەزراو ١٨٧٠) و کلیسای الطاهرەی سریانیی کاسۆلیکی (١٨٦٢)؛ میووزیومی مووسڵ (دووەم میووزیومی گەورەی عێراق دوای میووزیومی نیشتمانیی عێراق لە بەغداد، پلانگیراوە بۆ کردنەوەی دیسان لە هاوینی ٢٠٢٦)؛ و ١٢٤ خانووە کەلەپوورییە موسوڵییە چاککراوەکان لە شاری کۆنی دیسان بنیاتنراودا. لە دەرەوەی شارەکە، دەریاچەکانی بەنداوی مووسڵ و دهۆک و چیاکانی سنجار و عەکرە لای سروشتی-منزەرەییی ئەوەی پێشکەش دەکەن کە دەتوانێ، لە کاتدا، ببێتە یەکێک لە سەرنج ڕاکێشترین ڕێگەکانی گەشتیاریی کلتووری لە ڕۆژئاوای ئاسیادا.
دەتوانێ ببێ. ڕووداوەکانی ٢٠١٤–٢٠١٧ ئابووریی سەردانکارییی پێش خۆیان شکاند و دیسان بنیاتنانی ئەویان کردە یەکێک لە کارە ناوەندییەکانی بوژاندنەوەی پاش-٢٠١٧، لە تەنیشت دیسان بنیاتنانی پەروەردە، تەندروستی و ژێرخانێک کە ئەو ئەرشیفە لە مدخلە خۆییدا چارەسەری دەکا. چیرۆکی گەشتیاری لە نەینەوا لە ٢٠١٨ـەوە بۆ ٢٠٢٦ بۆیە چیرۆکی بوژاندنەوەی شوێنە مێژوویییەکان و چوون بۆ ئەوانە لە تەنیشت کارێکی هێواشتری بوژاندنەوەی ئابووریی میوانداریی فراوانتر، چوارچێوەی ئاسایش، تۆڕی گواستنەوە، و دڵنیایی گشتییە کە دەهێڵێ سەردانکاران — ناوخۆیی و نێودەوڵەتی — لە چەند ئاستێکدا بێن. ئەو مدخلە دۆخی ئەو کاری لە نیشاندانی نیو دەیە لە دوای ڕزگاری ٢٠١٧ـدا لێکدەداتەوە.
یەکەم · گەشتیاری لە نەینەوا: کەمانی درێژتر
ئابووریی گەشتیاریی هاوچەرخی نەینەوا نوێ نییە. ئەو سەفەرکار-ئاسەوارناسە ئەوروپییانەی سەدەی نۆزدەهەم کە لە نەینەوا و نمرود هەڵکۆڵینیان کرد — لایارد، راسام، بۆتا، دواتر مەکانیکی ئەکادیمی لە میووزیومی بریتانی، لووڤر، میووزیومی پەنسلڤانیا و دیکە — یەکەم سەردانکارانی ڕێکخراو بوون بە ژمارە. لە سەرەتاکانی سەدەی بیستەمدا کاروانێکی بچووک بەڵام چەسپێنراو لە سەفەرکاران و ئەکادیمییە بریتانی، فەرەنسی، ئەلمانی، و ئەمریکییەکان پەی پێ کرد کە بۆ بینینی شوێنەکانی «بەینەنەهرین» هاتن، یەکەم لە ژێر بەڕێوەبردنی عوسمانیدا و دواتر لە ژێر سەرپەرشتیی بەریتانیدا. گەشتیاریی عێراقی ناوخۆیی — قوتابیان، خێزانەکان، حاجییە ئاینییەکان — لە تەنیشتیدا بەناو سەدەی بیستەمدا گەشە کرد، بەتایبەتی پاش کردنەوەی میووزیومی مووسڵ لە ساڵی ١٩٥٢دا.
ماوەی لە حەفتاکانەوە تا داگیرکردنی ٢٠٠٣ لووتکەی گەشتیاریی ڕێکخراو لە نەینەوا بوو. گەشتیاریی عێراقی ناوخۆیی لە بەغداد، بەسرە و پارێزگاکانی باشوور هەزاران قوتابی قوتابخانە بەساڵانە بۆ نەینەوا و نمرودیان دەهێنا؛ میووزیومی مووسڵ گرووپە سەردانکارە ڕێکچراوەکانی وەردەگرت؛ حەجی ئاینیی بۆ گۆڕی پێغەمبەر یونس لە کەناری ڕۆژهەڵاتیی دیجلە بەناو سەدەکاندا سەردانکاری مسوڵمان، مەسیحی و جوولەکەی بەپێی هاوسەنگی ڕاکێشاوە؛ و گەشتیاریی ئەکادیمیی نێودەوڵەتی بۆ شوێنە ئاسەوارییەکان لە ماوەی شەڕی عێراق-ئێران و شەڕی کەنداوی ١٩٩١دا بەردەوام بوو، هەرچەند لە ئاستی کەمتردا. حەترا، کە لە ١٩٨٥دا وەک یەکەم شوێنی کەلەپوور-جیهانیی یونسکۆ لە عێراقدا نووسرابوو، سەرنج ڕاکێشی سەرەکی نێودەوڵەتی بوو.
داگیرکردنی ٢٠٠٣ و نا-ئاسایشی پاشی ئەو نمونەیە شکاند. گەشتیاریی نێودەوڵەتی بەکرداری ڕاوەستا؛ گەشتیاریی ناوخۆیی بەردەوام بوو لە ئاستی کەمتر بەناو ماوەی ٢٠٠٣–٢٠١٤دا، لەگەڵ کارکردنی پەرشێزی میووزیومی مووسڵ. ئینجا گرتنی داعشی ٢٠١٤ ئەوەی مابوو کۆتایی پێ هێنا: شوێنە کەلەپوورییەکانی شارەکە بەشێوەی پلاندارن بۆ کاولکردن هەدف کران (کەلەپوور، §§ دووەم–حەوتەم)، میووزیومی مووسڵ تالان کرا (کەلەپوور، § چوارەم)، هێرش کرایە سەر حەترا و نمرود، و پەرستگای ئێزدییەکان لە لالش بۆ کۆمەڵگەی ئێزدیی ڕاگوێزراوی، کە بۆیان وەک شوێنی حەجی سەرەکی خزمەت دەکا، نا-قابیلی-چوون بوو.
لە ٢٠١٧ـەوە، بوژاندنەوە بەناو دوو هێڵی پاراڵێلدا پێش چووە. یەکەم — باشتر تۆمارکراو و زیاتر بەرچاو — چاککردنەوەی خود شوێنە کەلەپوورییە سەرەکییەکانە، کە بەشێوەیەکی فراوان لە ژێر مبادرەی یونسکۆی گەڕاندنەوەی ڕۆحی مووسڵ لەگەڵ هاوبەشانی ئیمارات، یەکیەتی ئەوروپا و دیکە (کەلەپوور، § یەکەم) ئەنجام دراوە. دووەم — هێمنتر و کەمتر تەواو — دیسان بنیاتنانی خود ئابووریی سەردانکارە: هۆتێل، چێشتخانە، ڕێکخەرانی گەشت، گواستنەوە، چوارچێوەی ئاسایش، و دامەزراوەی فرۆشتن کە شوێنێک دەگۆڕێتە ئامانج. یەکەم ئێستا بەشێوەیەکی فراوان بۆ شوێنە ناودارترەکان دەستەبەر کراوە؛ دووەم ساڵانێک لە تەواو بوون دوورە.
دووەم · گەشتیاریی ئاسەواری: نەینەوا، نمرود، خۆرسەباد، حەترا
ڕێگەی گەشتیاریی ئاسەواریی نەینەوا لەسەر چوار شوێنی گرنگیی مێژوویی-جیهانی ناوەند دەگرێ، کە هەرکامیان دۆخی تایبەت و چوونی خۆیان هەیە:
نەینەوا (پایتەختی کۆن)، لە کەناری ڕۆژهەڵاتیی دیجلە لە ناوەوەی شاری مووسڵی هاوچەرخدا، دەستەبەرترینی چوارەکەیە. دوو تەپۆڵکە گەورەکان — تەلی قوویونجق، کە کۆشکی باشووری-ڕۆژئاوای سەنحاریب و کۆشکی باکووری ئاشورپانیپال لە خۆیدا دەگرێ، و تەلی پێغەمبەر یونس، کە لە ژێریدا کۆشکێکی ئاشووری هەیە کە لە دوای کاولکردنی گۆڕی یونس لە ٢٠١٤دا بەشێکی بە هەڵکۆڵین کشف کراوە — لە ناوەوەی شاری هاوچەرخدان. دەرگاکانی شوورای شاری کۆن (ئەدد، مەشکی، نێرگاڵ، شەمەش) لە ماوەی داگیرکردندا بەهێواش زیانیان لێ کەوت یاخود کاول کران؛ هاوبەشێکی ئامرازی کەلەپووری دەوڵەتیی عێراقی و میووزیومی پەنسلڤانیا ڕابەرایەتیی دیسان بنیاتنانیی ئەوەی کرد، لەگەڵ کردنەوەی دەرگای مەشکی لە نێو ئەوانە. لە شوێنی نەینەوادا، پەیکەرە کۆشکییەکان، کە لە سەردەمی حەفتاکانەوە لە ژێر سەربانێکی نوێدا پارێزراون، لە ماوەی داگیرکردندا زیانیان لێ کەوت و بەشێکی چاک کراون. چوون کراوە و بێ بەرامبەرە بۆ سەردانکاران.
نمرود (کالخوی کۆن)، ٣٠ کم باشووری مووسڵ، پایتەختی ئاشووریی نوێ بوو لە ژێر ئاشورناصرپال دووەم (٨٨٣–٨٥٩ پێش زایینی) و سەرچاوەی زۆربەی پەیکەری گەورەی میووزیومی مووسڵ. داعش ماکێنی قورسی بۆ هەڵگرتنی ساختە کۆشکییە ماوەکانی نمرود لە ئادری ٢٠١٥دا بەکار هێنا؛ شوێنەکە لە ٢٠١٨ـەوە لە ژێر چاککردنی پلانمەند بووە لە ژێر تیمی ئامرازی کەلەپووری دەوڵەتی لە هاوبەشی لەگەڵ سندووقی پەیکەرە جیهانییەکان و دامەزراوەی سمیتسۆنیان. ساختەی کۆشکی باکووری-ڕۆژئاوا بەشێکی دیسان بنیاتنراوەتەوە و شوێنەکە بەهێواش بۆ سەردانکاران دەکرێتەوە. چوون پێشێ هاوکاری لەگەڵ ئامرازی کەلەپوور دەخوازێ و باشترین ڕێبردن لە ڕێگەی ڕێکخەرانی گەشتی مۆڵەتپێدراوەوەیە.
خۆرسەباد (دور-شاروکین)، ١٥ کم باکووری-ڕۆژهەڵاتیی مووسڵ، پایتەختی کاتیی کورتی سارگۆنی دووەم (٧٢٢–٧٠٥ پێش زایینی)، لە شوێنە دیکەکان کەمتر بە فاجیعی زیانی لێ کەوت بەڵام پەیکەرە پارێزەرە هەڵکۆڵراوەکان و ڕەلیفەکان زیانیان لێ کەوت. شوێنەکە لە ٢٠١٨ـەوە بەهێواش دیسان ئاسایش کراوەتەوە و گوندی سەرەوەی شوێنی کۆن ئێستا بە ئەمنی بەردەستە.
حەترا (al-Ḥaḍr)، لە چۆڵستانی باشووری نەینەوادا، گرنگترین لەسەر ڕەهەندی گەشتیارییە: شاری کاروانگەی ڕۆمانیی-پارتیی سەدەی یەکەم و دووەمی زایینی، لە ١٩٨٥دا وەک یەکەم شوێنی کەلەپووری جیهانیی یونسکۆ لە عێراقدا نووسرا. شارەکە یەکێک لە کۆکراوەی بازرگانیی ستراتژیی بوو کە ئیمپراتۆریتییە پارتی و ڕۆمانییەکانی پەیوەند کرد و لە کاملترین کۆمپلێکسی پەرستگای سەردەمی پارتی کە لە هیچ شوێنێکی ماوەتەوە، لە خۆیدا دەگرێ، لەگەڵ شوورایی و دەرگای گەورەی لە بەردی ئاشلار بە بەرزی گەورە ماوەتەوە. حەترا لە ٢٠١٥دا زیانێکی بەرچاوی لە داعشەوە چێژتە (گرووپەکە ڤیدیۆیێکی پروپاگاندیی کاولکردنی بڵاو کردەوە) و لە ٢٠١٥دا لەسەر لیستی کەلەپووری جیهانیی لە مەترسیدای یونسکۆ دانرا. ئامرازی کەلەپووری دەوڵەتی چاککردنی لە هاوبەشی لەگەڵ ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکاندا کردووە، بەڵام شوێنی شارەکە لە باشووری نەینەوا، چوارچێوەی ئاسایشی دەوری، و خێرایی هێواشتری چاککردنەکە لێرە، دەکات کە حەترا کەمتر بەردەست بێ بۆ سەردانکاران لە شوێنە شارستانییەکان؛ گەشتە ڕێکخراوەکان لە ڕێگەی ڕێکخەرانی عێراقییەوە ڕێبردنی سەرەکی سەردانکارانە.
لە دەرەوەی ئەو چوار شوێنی سەرکێشە، پارێزگاکە چەند شوێنی ئاسەواریی گرنگی دیکە لە خۆیدا دەگرێ: تەلی حەلەف (شوێنی نمونەی کلتووری حەلەفی نیولیتی، نزیک دۆڵی خابور)؛ تەلعەفەر (لەگەڵ ماوەی پێش-ئیسلامیی گرنگ لە ژێر بازاری هاوچەرخدا)؛ و چەند شوێنی سەردەمی ڕۆمانی، ساسانی و ئیسلامیی سەرەتایی. دەستەیەک لێیان بۆ سەردانکاری وردبین لەگەڵ هاوکاریی ئامرازی کەلەپوور بەردەستن.
سێیەم · گەشتیاریی ئاینی
کەلەپووری ئاینیی نەینەوا بەووردی لە مدخلی کەلەپوورمان (§§ دووەم–شەشەم) چارەسەر کراوە؛ پرسیار لێرە چوونی بۆی و گرنگیی بۆ سەردانکارانە. شوێنە سەرەکییەکان ئێستا زۆربەیان کراوەن و قابیلی-سەردانن، لەگەڵ کرانەوەی ئەیلولی ٢٠٢٥ـی سێ شوێنی سەرکێش — جامعی النوری، کۆنڤێنتی الساعە، و کلیسای الطاهرە — کە نشاندانی کۆتایی پاتاوی کەلەپووری بەرنامەی یونسکۆی گەڕاندنەوەی ڕۆحی مووسڵ نیشان دەدا.
جامعی النوریی گەورە، لەگەڵ منارەی الحدباءی دیسان بنیاتنراودا، ئێستا دیسان شوێنی سەرکێشی هیمنی ئاسمانی مووسڵ و دڵە ناوەندی هەر سەردانێکی شاری کۆنە. جامعەکە بەشێوەی فەرمی لە ١ ئەیلولی ٢٠٢٥دا لەلایەن سەرۆکی وەزیرانی عێراق محەمەد شیاع السودانییەوە دیسان کرایەوە، لەگەڵ ئامادەبوونی جێگری بەڕێوەبەری گشتیی یونسکۆ ئۆدری ئەزولای؛ وەزیری کلتووری ئیمارات شێخ سالم بن خالد القاسمی و وەزیری دەوڵەت نورا بنت محەمەد الکعبی بەشداری مانگبەخشە سەرەکی کرد. منارەکە بە دڵسۆزی بۆ ١٫٦ مەترە لارییە مێژووییەکەی دیسان بنیاتنراوەتەوە و ئێستا دیسان ستوونی ستوونیی نمونەیی ئاسمانی مووسڵە. نوێژەکانی هەینی دیسان دەستی پێ کردووە، و سەردانکاران لە دەرەوەی کاتەکانی نوێژدا بەخێرهاتن دەکرێن.
کرانەوەی کۆنڤێنتی الساعە (لەدایکبووی کاتژمێر، دامەزراو لە ١٨٧٠ لەلایەن سەرپەرشتە دۆمینیکانییەکانەوە) لە هەمان ڕۆژدا کرا؛ سانکچواری چاککراو، تاوەری کاتژمێر چوار-ڕووییەی نمونەیی کە لە ١٨٨٠دا لەلایەن ئیمپراتۆرە ئوژینی دی مۆنتیخۆوە بەخشرابوو، و خانووی نوێژ و ناوەندی پەروەردەی نۆژەنکراوەکەی، هەموو بۆ سەردانکاران بەردەستن و بۆ نوێژکاران دیسان بەخێرهاتن دەکەن. کلیسای الطاهرە (سریانیی کاسۆلیکی، لە شێوەی هاوچەرخی لە ١٨٦٢ـەوە) لە ئەیلولی ٢٠٢٤دا بۆ کۆمەڵگەی سریانیی کاسۆلیکی گەڕێنرایەوە و بەشێوەی فەرمی لەگەڵ دوو شوێنەکەی تردا لە ١ ئەیلولی ٢٠٢٥دا دیسان کرایەوە؛ کۆڕستەکەی لە ماوەی ڕێوڕەسمی کرانەوەدا گۆرانییان دەخوێند.
گۆڕی پێغەمبەر یونس، لەسەر گردی ڕۆژهەڵاتیی هاو-ناو لە ناوەوەی مووسڵ، شوێنی حەجی هاوبەشی مێژوویییە کە لە لایەن مسوڵمانان، مەسیحییەکان و جوولەکەکانەوە بەناو سەدەکاندا پیرۆز کراوە. گۆڕگەکە لە ٢٤ تەمووزی ٢٠١٤دا لەلایەن داعشەوە کاول کرا، لەگەڵ هەڵکۆڵینی پاشانیی شوێنەکە لەلایەن ئاسەوارناسانی عێراقییەوە کە پاشمەینی گرنگی کۆشکێکی ئاشووریی سەدەی هەشتەمی پێش زایینی کە پێشتر گومانی لێ کرابوو بەڵام هەرگیز هەڵنەکۆڵرابوو، کشف کرد. جامعەکە لەلایەن وەزارەتی ئەوقافی عێراقەوە بەهێواش دیسان بنیاتنراوەتەوە؛ ئاسەواری ژێرەوەی بەهێواش لێکۆڵینەوەی لێ دەکرێ و بۆ سەردانکاران پێشکەش دەکرێ.
لە دەرەوەی خود مووسڵ، ڕێگەکانی ئاینیی نەینەوا بەناو دەشتی نەینەوادا درێژ دەبنەوە. گوندە مەسیحییەکان — بەرتلا، کرمێش، بەعشێقە، بەحزانی، بەخدیدا (قەرەقۆش) — لە ماوەی داگیرکردنی ٢٠١٤–٢٠١٧دا بەشێوەیەکی فراوان لە دانیشتووانی بێبەری بوون بەڵام بەهێواش دیسان دانیشتوو دەبن؛ کلیساکانیان، چەندێک لێیان زۆر کۆن (گۆڕستانی مار بەهنام بۆ سەدەی چوارەم دەگەڕێتەوە، گۆڕستانی مار متّى بۆ سەدەی چوارەم لەگەڵ دیسان بنیاتنانەکانیدا)، بەهێواش چاک دەکرێن. کۆمپلێکسی پەرستگای ئێزدییەکان لە لالش، شوێنی حەجی سەرەکی بۆ کۆمەڵگەی ئێزدیی جیهانی، لە بەشی ڕۆژهەڵاتیی شیخان دێتە لای سنووری کارگێڕیی نەینەوا، هەرچەند بە هاوبەشی لەگەڵ حکومەتی هەرێمی کوردستان حوکمی دەکرێ؛ کۆمپلێکسەکە لەلایەن داعشەوە داگیر نەکرابوو و وەک ئاراستەی حەجی ئێزدیی سەرەکی دەمێنێتەوە. شوێنە سۆفییەکانی مووسڵ، لە خۆیدا گۆڕی ئیمام عەون الدینی سەدەی سێزدەهەم (لە ماوەی داگیرکردندا زیانی لێ کەوت و ئێستا لە ژێر چاککردندایە)، و گۆڕە شیعی و سونییە بچووکترەکانی بەناو پارێزگاکەدا، ڕێگەی کەلەپووری ئاینی تەواو دەکەن.
چوارەم · شاری کۆن و ڕێگەی خانووە کەلەپوورییەکان
یەکێک لە تایبەتمەندییە پێشخراوەکانی گەشتیاریی مووسڵی پاش-٢٠١٧ خود شاری کۆنی دیسان بنیاتنراوەیە وەک ئاراستە. بەپێی نرخاندنی یونسکۆ، نزیکەی ٨٠٪ی بازاری مێژوویی مووسڵ لە ماوەی داگیرکردنی ٢٠١٤–٢٠١٧ و گرتنەوەی شارەکەدا کاول کرا؛ دیسان بنیاتنانە لە ٢٠١٨ـەوە ئەنجامی کرابوو لەلایەن یونسکۆ لە ژێر مبادرەی گەڕاندنەوەی ڕۆحی مووسڵ لەگەڵ مانگبەخشیی فراوانی ئیماراتی و یەکیەتی ئەوروپا، و لە خۆیدا — لە تەنیشت سێ شوێنە ئاینییە سەرکێشەکاندا — دیسان دامەزراندنی ١٢٤ خانووە کەلەپووری بەناو شاری کۆندا دەگرێتە خۆی. ئەو خانووە موسوڵییە کلاسیکانە کانزای جیریی فۆسیلیی محلیی (بەردی ساختمانی پێشخراوی شارەکە)، تەختی مەرمەر، پەردەی دارینی کافیی مەشربیە، و چیلکی ڕازێنراوی لە دەوری حەوشەی ناوەندی، و سەرنشانی قوڵ تێکەڵ دەکەن؛ زۆربەیان بەردەوام بۆ دوو یاخود سێ سەدە لەلایەن هەمان خێزانانەوە دانیشتوو بوون.
بەرنامەی دیسان نۆژەنکردنەوەکە دیاریی پێشخراوی دایە خانووانی گرنگیی مەعماریی تایبەت، ئەوانەی لەلایەن خاوەنانیانەوە دیاری کرابوون وەک خانووانی کە دەیانویست بۆیان بگەڕێنەوە، و خانووانی لە ناوەوەی هۆکارانی کە چاککردنیان دەتوانی نۆژەنکردنی شارستانی لە ئاستی گەڕەکدا دامەزرێنێ. هەر خانوویەک پێش، لە ماوەی، و دوای چاککردندا تۆمار کراوە؛ بەرنامەکە هەروەها ئامانجێکی ڕاشکاوی گەشە پێدانی هێزی کاری هەبوو، لەگەڵ ڕاهێنانی نزیکەی ١٬٣٠٠ کارگەی کەلەپووریی عێراقی لە بەردنانی کلاسیکی، چاککردنی مەرمەر، چیلکاری، دارتاشی و پیشە هاوپەیوەندەکاندا تا ناوەڕاستی ٢٠٢٣دا. ICCROM و زانکۆی مووسڵ هاوبەشانی سەرەکیی ڕاهێنان بوون. بازاری باب الطۆب لە سەرەتاکانی ٢٠٢٠دا دیسان کرایەوە، لەگەڵ زۆربەی یەکە بازرگانییەکان کە بەتەواوی کار دەکەن تا ٢٠٢٥؛ خانووی سلێمان الصایغ و گەڕەکی میدانی فراوانتر بەهێواش دەپڕێنرێنەوە.
نمونەیێکی بەتایبەتی بەرچاو خانووی هونەری کەلەپوور مووسڵـە (Mosul Heritage Art House)، خانووێکی موسوڵی کلاسیکیی چەند نهۆمی کە بەرز جامعی النوری دەبینێ و بۆ سەردانکاران وەک ناوەندێکی کلتووری و فضای پێشانگا کراوەتەوە. دەستەیەک لە خانووە چاککراوەکان ئێستا وەک خانووی میوان بۆ سەردانکاران کار دەکەن، بەدیلێک بۆ کەرتی هۆتێلیی بچووک بەڵام گەشە کردوو پێشکەش دەکەن. بۆ سەردانکاران، ئەزموونی پێشڕەویی بەناو شاری کۆنی چاککراودا، لەگەڵ شەقامە تەسکەکانی و مەعمارییە کلاسیکییەکانی لەگەڵ منارەی دیسان بنیاتنراو و کلیسا و کۆنڤێنتە چاککراوەکانی نزیکی، یەکێکە لە ئەزموونە کلتوورییە سەرەکییەکانی کە پارێزگاکە پێشکەش دەکا.
وتمان وا، دیسان بنیاتنانە تەواو نییە. بەرنامەی یونسکۆی ١٢٤ خانوو گرنگە بەڵام تەنها بەشێک لە کۆکراوەی ماوەی نیشتەجێیی مێژوویی نوێنەرایەتی دەکا، کە بەنزیکەییەکانی نێوان ٤٠٠ و ٨٠٠ نیشتەجێبوون نرخاندنی دەکرێ. بەشە تەواوەکانی شاری کۆن لە حاڵەتی کاولاو دەمێنن، لەگەڵ پێشکەوتنی دیسان بنیاتنان خانوو لە دوای خانوودا و کۆڵانێک لە دوای کۆڵانێکدا لە ژێر پشتگیریی فدراڵ و بەخشەوە. شاری کۆنی ٢٠٢٦ تێکەڵێکی چاککراو، کاولاو، و لە جۆلەی دەرئەنجامدایە.
پێنجەم · گەشتیاریی سروشتی و منزەرەیی
لە دەرەوەی کەلەپووری کلتوور، منزەرەکانی نەینەوا چەند ئەزموونی گەشتیاریی پێشخراو پێشکەش دەکەن. دەریاچەی بەنداوی مووسڵ (هەروەها بانگ کراو بە دەریاچەی دهۆک)، خزێنە لە دوای بەنداوی مووسڵ لە سەرەوەی ڕێگەی ڕێکخراوی دیجلە، کۆکراوەیێکی ئاوی گەورەیە — ١١٫١١ کم³ لە کاپاسیتی هەرە بەرز — لەگەڵ کەنارێک کە بەناو هەردوو پارێزگەکانی نەینەوا و دهۆکدا دەڕوا. دەریاچەکە گەشتیاریی ناوخۆیی عێراقی بۆ ماسیگرتن، بەلەم، و پێکنیکی کەناری لە تەواو کردنی بەنداوەکە لە ١٩٨٦ـەوە، لەگەڵ پچڕانی پەرشێزی لە ٢٠٠٣ـەوە، پشتگیری کردووە.
چیای سنجار، لە قەزای ڕۆژئاوای هاو-ناودا، گرێی ڕۆژهەڵاتی-ڕۆژئاوای دراماتیکیی ئانتیکلینی بەرزایی ١٬٤٦٣ مەتر لە دەشتی جزیرە بەرز دەبێتەوە. چیاکە بۆ کۆمەڵگەی ئێزدیی پیرۆزە، کە لە ماوەی کۆمەڵکوژیی ٢٠١٤دا لە سەری پەنایان لێ گرت و گوندە بنەماڵەییەکانیان لە لاژوورەکانیدا کۆمەڵ دەبن؛ بوژاندنەوەی پاش-٢٠١٧ هێواش بووە (کەلەپوور، § شەشەم)، بەڵام خود چیاکە بەردەستە بۆ سەردانکارانە لەگەڵ هاوکاریی گونجاوی و دیمەنەکان لە لوتکەکەی ئەوە چێژێکن.
چیاکانی باکووری-ڕۆژهەڵاتی دەوری عەکرە و شیخان، کە سەرزەمینی نەینەوا بۆ پای چیاکانی زاگرۆس بەرز دەبێتەوە، منزەرەیێکی تەواو جیاواز پێشکەش دەکا — دارستانی دار بەڕوو و وەنەوشک، کشتوکاڵی تەراسی، و گوندە کۆیستانی — و درێژکردنەوەی سروشتیی ڕێگەکانی گەشتیاریی چیایی باشتر گەشە کردووی کوردستانی عێراق پێک دەهێنن. فستیڤاڵی نەورۆزی عەکرە لە ئادر، لەگەڵ ڕێوڕەسمی ئاگرتاندنی لوتکەی گردی، ڕاکێشانی سەرکێشی هەرێمی بەرز دەکا. دیجلە خۆی، کاتێک بەناو مووسڵدا دەڕوا، سامانی پێ خۆشی هەیە کە کەنارەکەی بەهێواش نۆژەن دەکرێنەوە؛ خانووە کەناری نیشتنەکانی شاری کۆن لە کەناری ڕاست لە نێو ئەوانەن کە لە ژێر بەرنامەی یونسکۆ چاک دەکرێن.
چۆڵستانی باشووری نەینەوا، لە دەوری حەترا، پێشکەشێکی منزەرەیی جیاواز — سهپی بەزراندی بەینەنەهرینی، لەگەڵ شاری گەورەی کاولاو لە حەترا وەک سەرنج ڕاکێشی سەرەکی. ئەو ناوچەیە لە مەی تا ئەیلول لە ڕووی کلیمیییەوە توندە؛ وەرزی سەردانکاری سەرەکی لە تشرینی یەکەم تا نیسانە.
شەشەم · میووزیومەکان و دامەزراوەکانی کلتوور
میووزیومی مووسڵ (مَتْحَفُ حَضارَتِ المَوْصِل)، دووەم میووزیومی گەورەی عێراق دوای میووزیومی نیشتمانیی عێراق لە بەغداد، دەبێتە ناوەندی ڕێگەی گەشتیاریی میووزیومی نەینەوا کاتێک دیسان دەکرێتەوە. کۆکراوەکانی میووزیومەکە، کە پاش ٢٠٠٣ بەشێکی تالان کرابوون و لەلایەن داعشەوە لە شوباتی ٢٠١٥دا کاول کرابوون (کەلەپوور، § چوارەم)، لە ٢٠١٨ـەوە لە ژێر دیسان بنیاتنانێکی نا-ئاسایی پێنج-هاوبەشدا بەسەربردنە — ئامرازی کەلەپووری دەوڵەتیی عێراقی، میووزیومی کلتووری مووسڵ، میووزیومی لووڤر، دامەزراوەی سمیتسۆنیان، و سندووقی پەیکەرە جیهانییەکان — لەگەڵ مانگبەخشیی لە ALIPHـەوە (کەلەپوور، § یەکەم). کرانەوەکە بۆ هاوینی ٢٠٢٦ پلانگیراوە و دەبێتە مارکی هەرە گرنگی گەشتیاریی تاکە لە دوای کرانەوەی جامعی النوری لە ئەیلولی ٢٠٢٥ـەوە.
دامەزراوەکانی میووزیومی شێوازی دیکە لە پارێزگاکەدا، خانووی هونەری کەلەپوور مووسڵـی بچووک بەڵام گەشە کردوو کە لە سەرەوەدا ئاماژەی پێ کرا؛ میووزیومە جۆراوجۆرە زانکۆییەکان لە زانکۆی مووسڵ و زانکۆی الحدباء؛ خود شوێنی چاککردنی میووزیومی کلتووری مووسڵـی کە لە ماوەی پرۆسەی دیسان بنیاتنان وەک ئاراستە لە حەقیقی خۆیدا بووە؛ و ژمارەیەک لە ناوەندە کۆمەڵگەیی-ڕێکخراوەکانی کەلەپوور لە گوندە مەسیحییەکانی دەشتی نەینەوا، کە کۆمەڵگە محلیییەکان ناوەندە کلتوورییە کەلەپوورییەکانیان ڕێکخستوون کە ڕاگوێزانەوە، گەڕانەوە و دیسان بنیاتنانی کلیساکان و گوندەکانیان تۆمار دەکا، دەگرێتە خۆی.
دامەزراوە کلتوورییە هاوچەرخەکانی کە لە مدخلی کلتوورماندا چارەسەر کراون — نووسینگەی کتێبی مووسڵ (دامەزراو لە کۆتاییەکانی ٢٠١٧ لەلایەن فهد سباح و حارث یاسینەوە)، شوێنی داهێنانی شانە لە وێستگەی شەمەندەفەری بێ بەکارهێنانی (لە حوزەیرانی ٢٠٢١ کراوەتەوە)، و تۆڕی فراوانتری مەقهەکان، کتێبفروشییەکان و گالێریە بچووکی چاککراوەکانی بەناو شاری کۆن و گەڕەکی زانکۆدا — بەشێوەیەکی پێشکەوتن سەردانکارن لە حەقیقی خۆیاندا، بەتایبەتی بۆ سەردانکاری کلتووری بەرژەوەندی لە ژیانی هاوچەرخی مووسڵ تەنها لە کەلەپووری کۆنی. فستیڤاڵی مەقامی مووسڵـی موزیکی کلاسیکی، یەکەم جار لە ئادری ٢٠٢٢دا لە ژێر بەرنامەی یونسکۆی گوێگرتن لە عێراق هاتە ئەنجامدان و لە ساڵانی پاشاندا بەردەوام بوو، لە نێو فستیڤاڵە کلتوورییە هاتنە ئارای شارەکەدایە.
حەوتەم · ژێرخان و چوون
پێشکەوتنە هەرە گرنگەکەی ژێرخان بۆ گەشتیاریی نەینەوا لە ئەو دەیەدا کرانەوەی فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی مووسڵـی (IATA: OSM؛ ICAO: ORBM) لە ١٦ تەمووزی ٢٠٢٥دا لەلایەن سەرۆکی وەزیران محەمەد شیاع السودانییەوە بوو. فڕۆکەخانەکە — کە لە گرتنەوەی مووسڵی ٢٠١٧دا کاول کرابوو و بەهێواش دیسان بنیاتنرابووەوە لە ژێر پڕۆژەیێک کە لەلایەن Aéroports de Paris Ingénierie و SEA Milanoوە ڕابەرایەتی کرابوو لەگەڵ مانگبەخشیی حکومەتە فەرەنسی و ئیتاڵییەکان، لە شوێندا لەلایەن ئامرازکارانی تورک TAV Construction و 77 Constructionوە ئەنجام درابوو — ئێستا کاراکارە لەگەڵ ڕێگەی فڕینێکی درێژکراو و گەشە کراوی ٣ کم، ساڵۆنێکی سەرەکیی دیسان بنیاتنراو، تاوەری کۆنترۆڵی فڕینی نوێ، بنکەکانی ئاگرپێگرتن، دامەزراوەی ئاسایش، چوارچێوەی پەرپێسێن، سیستەمە ڕاداری چاودێریی پێشکەوتووەکان، و ساڵۆنی VIP. کاپاسیتی دیزاینی ٦٣٠٬٠٠٠ گەشتیار و ٣٠٬٠٠٠ تەنە بار بەساڵانە. (ژێرخان، § چوارەم، فڕۆکەخانەکە بەووردی چارەسەر دەکا.)
بۆ ئابووریی سەردانکارانی نەینەوا، کرانەوەی فڕۆکەخانە لە دوو ڕۆیدا گرنگە. یەکەم، پێداویستی درێژخایەنی سەردانکارانی بۆ ئەنجامدانی گەشتێکی شەقامی درێژ لە هەولێر یاخود بەغدادەوە بۆ هەر سەردانێک لادەبا — ڕێگری بوو کە ژمارەی سەردانکارانی تاکی و توانای گەشتە کۆمەڵییەکان هەردووکی سنووردار کرد. دووەم، بۆ ڕێکخەرانی گەشتی نێودەوڵەتی و بۆ کۆمەڵگەی نێودەوڵەتیی فراوانتر سیگناڵ دەدا کە مووسڵ دیسان ئاراستەیە لەگەڵ ژێرخانی بنەڕەتیی گواستنەوەی چاوەڕوان کراو لە شوێنێک کە دەتوانێ سەردانکاران وەربگرێ. هەتا ناوەڕاستی ٢٠٢٦، هێڵە هەواییەکانی عێراق هەرە سەرەکی هێڵی هەواییە بوون کە مووسڵی خزمەت دەکرد، لەگەڵ خزمەتی پلاندار بۆ بەغداد، هەولێر و ژمارەیەکی سنووردار لە ئاراستە هەرێمییەکان؛ گەشە کردنی بازرگانی بۆ هێڵە کەنداو و خاوەنیی ناوەڕاستی ڕۆژهەڵاتیی دیکە لە ژێر گفتوگۆ بوو.
لە دەرەوەی فڕۆکەخانە، تۆڕی شەقامی کە مووسڵ بە هەولێر، دهۆک، تکریت و بەغدادەوە دەبەستێتەوە فعاڵە، هەرچەند لەگەڵ وەستانە لە خاڵە چاودێرییەکان و کاتە گەشتییەکان کە چوارچێوەی ئاسایشی گشتیی وڵاتەکە دەنوێنن. شەقامی مووسڵ–هەولێر بەتایبەتی بەکثرە لەلایەن سەردانکاران بەکار دەهێنرێ کە لە ڕێگەی فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی هەولێرەوە دەهێن (کە دەمێکە وەک دەرگای نێودەوڵەتی بۆ سەردانکارانی کوردستانی عێراق و، بەناویدا، بۆ نەینەوا خزمەتی کردووە). پلەکانی مووسڵ (ژێرخان، § دووەم) چاککراون، و شاری کۆن بە ئۆتۆمبیل یاخود پێی بەردەستە.
هۆتێل و میوانداری لە پارێزگاکەدا لە قۆناغێکی سەرەتاییتری بوژاندنەوەن لە خود شوێنە کەلەپوورییەکان. کۆکراوەی هۆتێلی پێش-٢٠١٤ بچووک بوو — دەستەیەک دامەزراوەی سێ و چوار ستێرە لە ناوەندی مووسڵ و ژمارەی کەمتر لە قەزاکاندا. زۆریان لە ماوەی داگیرکردندا زیانیان لێ کەوت یاخود کاول کران؛ هەندێ لێیان چاک کراونەتەوە، چەند دامەزراوەی نوێ کراونەتەوە، و کەرتی نیشتنی بەدیلی بچووک بەڵام گەشە کردوو لە دەوری خانووە کەلەپوورییە چاککراوەکان و بەرنامەکانی خانووی میوانیی زانکۆ دەرچووە. هەتا ناوەڕاستی ٢٠٢٦، شارەکە باشترین وەسف دەکا کە ژمارەی نیشتنی پێویستی هەیە بۆ ژمارەکانی سەردانکارانی ئێستا دەهێن، لەگەڵ کاپاسیتی گەورەی بەردەست ئەگەر ژمارەی سەردانکاران بەشێوەیەکی فراوان گەشە کرد.
دۆخی ئاسایش لە نەینەوا لە ٢٠٢٦ پێشکەوتنێکی فراوانە لە ماوەی ٢٠١٤–٢٠١٧ و لە ساڵانی قورسی ٢٠١٨–٢٠٢٠ـی پاش ڕزگارکردنە. ماوەی داعش و چالاکیی شۆڕشکارانەی بەرفراوانتری کە پەی ڕزگارکردنی ٢٠١٧ـی دا، هێشتا لە ئاستی نزمدا لە بەشە دوورەکانی چۆڵستانی باشوور و قەزای سنجاردا هەن؛ شوێنە شارستانی و کەلەپوورییە سەرەکییەکان لەلایەن هێزە ئاسایشییە فدراڵییە عێراقییەکانەوە ئاسایش دەکرێن، لەگەڵ هێزی پۆلیسی پارێزگایی نەینەوا کە ڕۆڵی سەرکێش لە ئاسایشی ناوچە گەشتیارییەکاندا دەگێڕێ. ئامۆژگاریی گەشت لە وەزارەتە دەرەکییە بیانییەکان جیاوازە بەڵام لە ٢٠٢٢ـەوە بەشێوەیەکی گشتی هێمنتر بووە؛ سەردانە ڕێکخراوەکان لەگەڵ ڕێکخەرانی گەشتی عێراقیی سپۆنسەرکراو، بەتایبەتی ئەوانەی لە هەولێر یاخود بەغدادبنکەن لەگەڵ پەیوەندی محلیی نەینەوا، ڕێبردنی هەرە کارایانە بۆ سەردانکارانی نێودەوڵەتین. گەشتیاریی عێراقی ناوخۆیی — گرووپی قوتابخانە، سەردانی خێزانی، حەجی ئاینی — بەخێراتر بوژاوەتەوە و ئێستا بەشی گەورەتری ژمارەکانی سەردانکاران پێک دەهێنێ.
هەشتەم · ٢٠١٤–٢٠١٧ و کرانەوەی ململانێی
کۆتایی نا-تەواو دەبێ کە بدوێی لەسەر گەشتیاریی نەینەوا بێ ئەوەی ڕاستەوخۆ کێشەی ئەوەی کە ڕووداوەکانی ٢٠١٤–٢٠١٧ چی بە ئابووریی گەشتیارییەوە کرد و کرانەوەکە چی بەدەستی هێناوە و چی نا بەدەستی هێناوە، بکەی. وەک لە سەرتاسەردا تێبینیمان کرد، کاولکردنە فراوان بوو: تالان کردنی میووزیومی مووسڵ، کاولکردنی جامعی النوری و منارەی الحدباء، زیانی کۆنڤێنتی الساعە و کلیسای الطاهرە، کاولکردنی گۆڕی پێغەمبەر یونس، زیانی بەشانی دەرگاکانی شوورای نەینەوا و پەیکەرە لە شوێندایەکانی، هەڵگرتنی نمرود، زیانی شوێنە ئاسەوارییەکانی حەترا و خۆرسەباد، و کاولکردنی ئابووریی سەردانکارانی کە بەو شوێنانە بەسترابوون لە تەنیشتیاندا.
بەدەست هێنانە چاککردنەکان زۆرن. هەتا ناوەڕاستی ٢٠٢٦، سێ شوێنە کەلەپوور-ئاینییە سەرکێشەکان چاککراون و کار دەکەن. زۆربەی دەرگاکان و پەیکەرە لە شوێندایەکانی نەینەوا چاک کراون. نمرود و خۆرسەباد بەهێواش دیسان دەگەڕێنەوە بەردەستێتی. حەترا لەسەر لیستی کەلەپووری جیهانیی لە مەترسیدای یونسکۆ دەمێنێتەوە بەڵام لە ژێر چاککردنی چالاکدایە. میووزیومی مووسڵ مانگ لە مانگدا لە کرانەوەدایە. ١٢٤ خانووە کەلەپووری چاککراوە. فڕۆکەخانە کراوەیە. پلەکان چاککراون. شاری کۆن بەشێوەیەکی فراوان دیسان بنیاتنراوەتەوە.
ئەلێمەنتی ململانێی ئەوەیە کە چاککردن چی بەدەستی ناهێنێ. کۆمەڵگەی مەسیحیی مووسڵ خۆی، کە لە سەرەتاکانی ٢٠٠٠ـدا نزیکەی ٥٠٬٠٠٠ بوو، لە ماوەی داگیرکردندا بۆ چەند هەزار سنووردار کراوەتەوە؛ گەڕانەوەی پاش-٢٠١٧ بەشێکی بووە. کۆمەڵگەی ئێزدیی سنجار بەشێوەیەکی فراوان ڕاگوێزراو دەمێنێتەوە، لەگەڵ نزیکەی ٢٨٠٬٠٠٠ ئێزدی کە هێشتا لە کەمپە ڕاگوێزراوەکانی پارێزگای دهۆکدا هەن لە دوای ٢٠٢٦، و نزیکەی ٢٬٧٠٠ ژن و منداڵی کە لە ٢٠١٤دا فرینرابوون هێشتا نا-ناسراون. کەلەپووری جوولەکەی مووسڵ — کە لە کاتە تەوراتییەکانەوە درێژ دەبێ — لە حاڵەتی کاولی دەمێنێتەوە، بەشێکی بەهۆی ململانێکانی مەلکیەتی مێژوویی و بەشێکی بەهۆی ترسە هاوچەرخەکانی کە کاری چاککردن بەشێوەیەکی ڕەنگە لەگەڵ ئاسایی کردنەوەی پەیوەندییەکان لەگەڵ ئیسرائیلدا یەکدەنگ بێ (کە لە ٢٠٢٢دا لە ژێر یاسایێکی عێراقی نا-یاسایی کراوە). چاککردنی ساختەکان بە خۆی تەنوعی ئاینی نا دەستەبەر دەکا کە ئەو ساختانە خزمەتیان دەکرد، و پرسیاری ئەوەی چۆن نەک تەنها بەردەکان بەڵکو کۆمەڵگەکانی کە ئەوان لێیان نیشتەجێ بوون، بگەڕێنرێنەوە، لە نێو پرسیارە ناوەندییە چارەسەرنەکراوەکانی کرانەوەی مووسڵدایە.
بۆ گەشتیاری بەتایبەتی، ئەوە دەکات کە ئەوەی سەردانکاران ڕووبەڕووی دەبنەوە شارێکە لە دۆخێکی ئاڵۆز و بەردەوامی بوژاندنەوەدا. چاککردنە سەرنج ڕاکێشەکان ڕاستن و سەرسوڕهێنن؛ نسجی کۆمەڵایەتیی فراوانتر کە ئەوان بۆ پشتیوانیی کردبوون لە کاتدا، بەهێواشتر، نا-هاوسەنگتر، و لە هەندێ ڕووسازدا نا، بوژاوەتەوە. سەردانی ڕاستەقینەی نەینەوا لە ٢٠٢٦دا ناسینەوەی هەردوو ڕاستی لە خۆیدا دەگرێ.
نۆیەم · کاری چاوەڕوان کراو
ئاجێندای گەشتیاریی نەینەوا بۆ دەیەی پێشدا چەند ئەلێمەنت لە خۆیدا دەگرێ کە دەتوانرێ لێرە وەک تێبینی نەک پێشبینی پێشکەش بکرێن.
یەکەم، توانای دامەزراوەیی. بەڕێوەبەرایەتیی گەشتیاریی نەینەوا، وەزارەتی فدراڵیی کلتوور، گەشتیاری و ئاسەوار، و ئامرازی کەلەپووری دەوڵەتیی عێراقی دامەزراوەکانی سەرەکی عێراقی پەیوەستن. بنیاتنانی توانایان لە پاش-٢٠١٧ـدا لە دیسان بنیاتنانی فیزیکی خود شوێنەکان دواکەوتنی هەیە؛ وەبەرهێنانێکی فراوان لە مارکێتکردن، لە مۆڵەتدانی ڕێکخەرانی گەشت و دڵنیایی کوالێتی، لە دیزاینی ئەزموونی سەردانکار لە شوێنە کەلەپوورییەکاندا، و لە ژێرخانە بنەڕەتییەکانی ئامارە گەشتیارییەکان کە دەهێڵن کەرتەکە لە ئاستێکی فراواندا پلانگیر و بەڕێوەبردنی بکرێ، هێشتا پێویستە.
دووەم، مارکێتکردن و گەشتیاریی نێودەوڵەتی. پڕۆفایلی نێودەوڵەتیی نەینەوا بەشێوەیەکی هیمن لەوەی پێی هاتووە، نەک لەوەی پێشکەشی دەکا، شێوەی پێ دەدرێ. دیسان شێوەدانی تێگەیشتنی نێودەوڵەتیی پارێزگاکە وەک ئاراستەی کەلەپووری گرنگی مێژوویی-جیهانی — ئاراستەیێک کە بەناو تراوماتییەکی ناوازە تێ پەڕیوە و سەردانکاران دیسان بەخێرهاتن دەکا — پڕۆژەی پەیوەندیی چەند ساڵە کە بەکرداری دەستی پێ کردووە. کرانەوەکانی ئەیلولی ٢٠٢٥، لەگەڵ گەرنامەی پرێسی نێودەوڵەتیی هاوبەش، یەکەم هەنگاوی فراوان نوێنەرایەتی کرد.
سێیەم، بەشدارییی کۆمەڵگەیی. سەرکەوتنی هەر گەشتیاریی بەردەوامی لە نەینەوا پشتی بە بەشدارییی کۆمەڵگەکانی کە کەلەپوورییان سەردانی دەکرێ، دەبێ — نەک وەک ئامادەبوونی پێشخراو بەڵکو وەک بەشدارانی جەوهەری لە چۆنییەتی گوتنی چیرۆکەکانیان، چی بۆ سەردانکاران پێشانی دەدرێ، و چۆن داهاتی سەردانکار دەڕوا. خانووی هونەری کەلەپوور مووسڵ و مبادرە کۆمەڵگەیی-ڕابەرایەتیی هاوشێوەکان ئاماژەی سەرەتایی ئەوەن کە چۆن ئەوە دەتوانێ گەشە بکا. کۆمەڵگەی ئێزدی، کۆمەڵگە مەسیحییەکانی دەشتی نەینەوا، و تورکمانی تەلعەفەر، هەرکامیان چیرۆکی پێشخراویان هەیە کە ڕێگەی کەلەپووری گەشتیاری دەبێ لەگەڵیاندا بگوترێ، نەک تەنها دەربارەیان.
چوارەم، هاوسەنگی. خواستەکە لە گەشتیاریی کەلەپووری پاش-ململانێدا ئەوەیە کە ناوسەنگانە لەسەر ئەو پاراڵێل و نمونەییدا تەرکیز کرێ — منارەی دیسان بنیاتنراو، میووزیومی دیسان کراوەتەوە — لەسەر بەخشینی ئەلێمەنتە کەمتر بەرچاو بەڵام بە هاوسەنگیی هاتنە ئارا: مزگەوت و کلیسا بچووکترەکان، پراکتیسە دەسەنایی ڕۆژانە، بازارە کاراکارەکان، ژیانی هاوچەرخی کلتووری. کاری بنیاتنانی ئەزموونی سەردانکاری هاوسەنگ کە بە قووڵیی ئەوەی نەینەوا لە خۆیدا دەگرێ ڕاستی بکات، قورسترە لە کاری چاککردنی پەیکەرە هەرە لە وێنە دەستەبەرەکانی. نەوەی ئێستای چاکسازە، سرپەرشتیار و کارمەندە کلتوورییەکان — زۆریان مووسڵ-ڕاهێنراو و مووسڵبنکەن — لە شوێنێکی باشدان بۆ ئەنجامدانی ئەو کارە ئەگەر پشتگیریی دامەزراوەیی پەی پێ بدا.
شاری کۆنی مووسڵی بنیاتنراوەوە تا ٢٠٣٠، لەگەڵ میووزیومی مووسڵی کارا، حەترای چاککراو، کەرتی میوانداریی پێگەیشتوو و کۆمەڵگەی دڵنیای ڕێکخەرانی گەشت، ڕێبەران، زانایان و میوانداران، دیمەنێکی بەرکار دەکرێتە. گەیشتنی بۆ ئەوێ پێداویستیی هەمان کاری دلسۆزی ساڵی پاش ساڵی هەیە کە لە هەر ئەلێمەنتێکی دیکەی دیسان بنیاتنانی پاش-٢٠١٧ـدا داوای دەکرا. قۆناغی یەکەمی ئەو کار — قۆناغی نمونەییە، لەگەڵ مانگبەخشیی نێودەوڵەتی، بڕینی ڕیبۆن، و چاککردنی بەرچاوی پەیکەرە هەرە سەرکێشەکانی شارەکە — ئێستا بەشێوەیەکی فراوان تەواوە. قۆناغی دووەم، بنیاتنانی خود ئابووریی سەردانکارە، دەستی پێ کردووە.
سەرچاوەکان
- یونسکۆ (٢٠١٨–٢٠٢٥). مبادرەی گەڕاندنەوەی ڕۆحی مووسڵ — ڕاپۆرتە بەرنامەیی و ڕاپۆرتە پەیکەری-تایبەتییەکان.
- یونسکۆ (١ ئەیلولی ٢٠٢٥). کرانەوەی جامعی النوری، کۆنڤێنتی الساعە، و کلیسای الطاهرە — گەرنامەی ڕێوڕەسمی فەرمی.
- ArchDaily (ئەیلولی ٢٠٢٥). «یونسکۆ بەرنامەی چاککردنی شاری مووسڵ، عێراقی تەواو دەکا».
- The Art Newspaper (کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥). «کەلەپووری مووسڵ ساڵێکی بوژاندنەوەی بینیوە — ئایا ئەوە بەس دەبێ بۆ گەڕاندنەوەی تەنوعی ئاینی؟»
- The Art Newspaper (شوباتی ٢٠٢٥). «یونسکۆ چاککردنی شوێنە کەلەپوورییەکانی مووسڵی زیانگەیشتوو لە ژێر داعشدا تەواو دەکا».
- Euronews (شوباتی ٢٠٢٥). «پەیکەرە جەنگ-فرشتراوەکانی مووسڵی عێراق لە پاش پڕۆژەی چاککردنی ڕابەرایەتی کراوی یونسکۆ دەکرێنەوە».
- U.S. News / Associated Press (شوباتی ٢٠٢٥). «پەیکەرە مێژووییەکان لە مووسڵی عێراقدا دەکرێنەوە کاتێک شارەکە لە کاولکردنی داعش چاک دەبێتەوە».
- وەزارەتی دەرەوەی ئیمارات (ئەیلولی ٢٠٢٥). «بە مانگبەخشی ئیماراتی لە هاوبەشی لەگەڵ یونسکۆ و یەکیەتی ئەوروپا: ئیمارات لە ڕێوڕەسمی کرانەوەی شوێنە کلتوور و کەلەپوورییەکانی مووسڵ بەشدار دەبێ».
- دامەزراوەی ALIPH (٢٠١٨–٢٠٢٥). ڕاپۆرتە پڕۆژەیی میووزیومی کلتووری مووسڵ — تەعهودی تەواو ١٥٫٨ ملیۆن دۆلار.
- وەزارەتی کلتوور، گەشتیاری و ئاسەواری عێراق (٢٠٢٤). ڕاپۆرتە ساڵانە لەسەر بەردەستێتیی شوێنە کەلەپوورییەکان و ئاماری گەشتیاری.
- ئامرازی کەلەپووری دەوڵەتیی عێراقی (٢٠١٨–٢٠٢٥). تۆمارەکانی چاککردنی نەینەوا، نمرود، خۆرسەباد و حەترا.
- ناوەندی کەلەپووری جیهانی یونسکۆ (١٩٨٥، ٢٠١٥). نووسینی حەترا و چوونی لیستی کەلەپووری جیهانیی لە مەترسیدا.
- میووزیومی پەنسلڤانیا / ئامرازی کەلەپووری دەوڵەتی (٢٠٢٢). چاککردنی شوێنی نەینەوا و تۆماری دەرگای مەشکی.
- دەسەڵاتداریتیی فڕینی شارستانی عێراق (٢٠٢٥). ڕاگەیاندنی کرانەوەی فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی مووسڵ، ١٦ تەمووزی ٢٠٢٥.
- وەزارەتی ئەوقافی عێراق (٢٠١٨–٢٠٢٤). ڕاپۆرتە چاککردنی جامعی پێغەمبەر یونس.
- Taylor & Francis / Studies in Conservation (٢٠٢٥). «نرخاندنی هەوڵەکانی دیسان بنیاتنانی مووسڵی کۆن: ئاسایش، بەردەستێتی، و ژێرخان لە شوێنە گشتییە مێژووییەکاندا».
- ICCROM (٢٠١٩–٢٠٢٤). تۆمارەکانی ڕاهێنانی هێزی کاری کەلەپووری — ١٬٣٠٠ کارگەی ڕاهێنرابوون تا ناوەڕاستی ٢٠٢٣.
- UN Habitat / UN-Iraq (٢٠٢٥). ڕاپۆرتە دۆخی نۆژەنکردنەوەی شارستانی مووسڵی کۆن.