ژێرخانی نەینەوا.

لە پێنج پردەکانی دیجلەوە تا بەنداوی ١٬٠٥٢ مێگاواتی مووسڵ، لە فرۆکەخانەی نوێ کرایەوەوە تا تۆڕە کارەباییەکانی شار و گوند — وەسفێکی هاوچەرخی ئەو ژێرخانە ئەندازیاریی پارێزگاکە لەسەری دادەنیشێ، و کاری نۆژەنکردنەوەی کە لە ٢٠١٧ـەوە ئەنجامی داوە.

ئەم بابەتە بەشە سەرەکیەکانی ئەو ژێرخانە دادەنێ وەک لە ناوەڕاستی ٢٠٢٦ـدا هەلگرتووە، ڕاستەی ئەوەی کە بنیاد نراوەتەوە، و کاری ماوەی. بەنداوی مووسڵ بەتەفسیل لە بابەتی زەویناسیدا چارەسەر کراوە؛ لێرە بەسەرەکی وەک بنکەی سیستەمی کارەبا دەردەکەوێ. نۆژەنکردنەوەی کەلەپووری کلتووری — جامعی النوری، منارەی الحدباء، کلیساکان و کۆڵانە مێژووییەکانی شاری کۆن — لە بابەتی کەلەپوور و نۆژەنکردنەوەدا چارەسەر کراوە. ئەوەی بەدوادا دێ، بنکەی ئەندازیاریی بەشە دیکەی ژیانی شارەکە لەسەری دادەنیشێ.

یەکەم · پێشکەشکردنی گشتی و میراتی ڕووخانی ٢٠١٤–٢٠١٧

پێش ڕووداوەکانی ٢٠١٤، ژێرخانی نەینەوا لەسەر میراتی چینچینی دەوڵەتی عێراقی دادەنیشت. ڕێگاکانی سەرەکیی نیشتمانی دارایی نیشتمانی-حکومەتی بوون کە لەلایەن وەزارەتی بنیاتنان و خانووبەرەوە بەڕێوە دەبران؛ پردەکانی مووسڵ دارایی بەڕێوەبەرایەتیی ڕێگا و پردەکانی ئەو وەزارەتە بوون؛ سیستەمی کارەبا لە بەنداوی مووسڵ و لە پەیوەندییەکان لەگەڵ تۆڕی نیشتمانی کە لەلایەن وەزارەتی کارەباوە بەڕێوە دەبرا، وزە وەردەگرت؛ تۆڕەکانی ئاو و ئاوەڕۆ لەلایەن بەڕێوەبەرایەتیی ئاوی نەینەواوە بەڕێوە دەبران؛ فرۆکەخانە لەلایەن دەسەڵاتی هاوینەی هاوبەشی عێراقیی شارستانیەوە بەڕێوە دەبرا. ئەو دابەشکردنی بەرپرسیاریەتیە، باو لە سەرتاسەری پارێزگاکانی عێراقدا، لە کاتە ئاسایییەکاندا بەهۆی ڕێژەیەکی هاوکاریی پیشەییی نێوان پارێزگا، وەزارەتە فیدراڵییەکان، و (پاش ٢٠٠٣) چاودێریی ئەنجومەنی پارێزگای ئاستی-پارێزگا کاراکار دەکرا.

کەوتنی مووسڵ لە حوزەیرانی ٢٠١٤ بۆ دەستی داعش، چەسپاندنی ئەوەی پێی دەوترێ خیلافی، و کەمپینی درێژی گەڕاندنەوەی لە نێوان تشرینی یەکەمی ٢٠١٦ و تەمووزی ٢٠١٧، نەک تەنها داراییە فیزیاییەکان وێران کرد، بەڵکوو پەیوەندیە کاراکانیشی کە ئەوانیان پاراستبوون. هەر یەکێک لە پێنج پردی دیجلەی مووسڵ لانیکەم بەشێکی زیانی لێ کەوتبوو؛ دووانیان بەتەواوی وێران بوون. فرۆکەخانە نێودەوڵەتی، کە لەلایەن داعشەوە وەک بنکەی سەربازی بەکار هاتبوو، لە کاتی کشانەوەدا بەنیاز تێک شکێندرا: کونی قووڵ بەناو ڕێڕەوەکاندا تاش کران، تەرمیناڵ و قوللەی کۆنترۆڵ هەڵگیران یاخود تەقێندران، دەوروبەرەکە بە مادە تەقاوەکان دانرا. بەرهەمهێنانی وزە لە سەرتاسەری ماوەکەدا بەردەوام بوو، بەڵام گواستنەوە و دابەشکردن لە ناو مووسڵدا ڕووخا. تۆڕی ئاوی ڕۆژئاوای مووسڵ نا-کارا کرا؛ ئاوەڕۆ بەرەو ناوەوەی گەڕە کاولاوەکان گەڕایەوە؛ تۆڕی ڕێگا بەناو شاری کۆندا بۆ ئامرازە ئاسایییەکان نا-تێ پەڕاندنی بوو.

نۆژەنکردنەوەی پاش ٢٠١٧ بەسەرەکی بەناو سندوقی نۆژەنکردنەوەی ناوچە کاریگەری لێ کەوتووەکانی کاری تیرۆریستی (REFAATO)ـی فیدراڵ، ئامرازی دارایی بۆ سەختکردن (FFS)ـی بەرنامەی گەشەی نەتەوە یەکگرتووەکان، و بەرنامە دوولایەنییەکانی ئەڵمانیا، ولایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، ئیماراتی متحدەی عەرەبی، کۆماری کۆریا، فەرەنسا، ئیتاڵیا، تورکیا، بانکی جیهانی، و دیکە، ڕێکخراوە. یەکسان نەبووە؛ ئەوەی لە چاپەماندایە بەزۆری پرد یاخود فرۆکەخانە لەگەڵ تەمویلی نێودەوڵەتی و قایچی-بڕینەکەیە؛ ئەوەی کەمتر دیارە، کاری دوور-دیاری پەیوەستکردنەوەی سەدان هێڵی ئاوی سەرەتاییی بچووک، گۆڕینەوەی ترانسفۆرمەرەکان لە گەڕە کاولاوەکاندا، و دانانی فایبەر لە ژێر کۆڵانانی کە بە چینی دووبارەی قیر داپۆشراون.

دووەم · پێنج پردەکانی مووسڵ

مووسڵ بەسەر دیجلەدا دادەنیشێ. کەناری ڕۆژهەڵات، لەگەڵ زانکۆی مووسڵ، نەخۆشخانە هاوچەرخە گەورەکان، و بەشێکی زۆری فراوانبوونی شار لە ١٩٧٠ـەکانەوە، لە ٢٠١٤–٢٠١٧ـدا کەمتر زیانی لێ کەوت؛ کەناری ڕۆژئاوا، لەگەڵ شاری کۆن، بازاڕە بازرگانییە گەورەکان، و زۆربەی کەلەپوورە ئاینی مێژووییەکان، گەورەترین بەشی وێرانیی بەرکەوت. ئەو دوو کەنارە بە پێنج پردی ڕێگا پەیوەست دەکات، کە بەپێی ڕیزی بنیاتنانیان بە ژمارە ناودەرکراون؛ ژیانی کاری شارەکە لەسەریان دادەنیشێ.

پردی ١، کە بە «پردی کۆن» یاخود جسر الحدید (پردی ئاسن) ناودەبرێ، لە ١٩٣٢ـدا بنیاد نراوە و لە ١٩٣٤ـدا کرایەوە. بە ٣٠٥ مەتر درێژی، گەڕی النصر و المیدان پەیوەست دەکات، و کۆنترین پردی وەستاوی شارەکەیە بەسەر دیجلە و یەکەم پرد بوو کە تەواو چاک کرابووەوە و پاش ٢٠١٧ بۆ هاتوچۆ کرابووەوە. بۆ دوو ساڵی یەکەمی پاش ڕزگاری، تاکە پردی تەواو-کاراکار بەسەر دیجلە لە مووسڵدا بوو، کە نزیکەی هەموو هاتوچۆی ڕۆژهەڵات-ڕۆژئاوا بەناویدا تێ دەپەڕاند، لەسەر ساختارێک کە بۆ ئەو بارگرانیانە کە ئێستا لێ دانراون دیزاین نەکرابوو. ناتوانێ بارهەڵگری گەورە لە خۆ بگرێ. تا ناوەڕاستی ٢٠٢٦، لەگەڵ نۆژەنکردنەوەی پردەکانی دیکە، پردی ١ ڕۆڵی مێژوویی خۆی وەک یەکێک لە چەند ڕێگادا گەڕاندووەتەوە.

پردی ٢ (المثنی)، پردی ٤ (الفیصلیة)، و پردی ١ پێکەوە بازنەی سەرەکی نۆژەنکردنەوەی پشتیوانیکراوی بانکی جیهانی پێک هێنا، کە لە ژێر کاری فریاگوزاریی فراوانتری عێراق بۆ پڕۆژەی گەشە (پاکێجی ٧٥٠ ملیۆن دۆلار، کە بەشی پرد بەشێکی لێ بوو) تەمویل کراوە. نۆژەنکردنەوەی سێ پردەکە بەناو WBـەوە لەلایەن وەزارەتی بنیاتنان و خانووبەرەی عێراقەوە، لەگەڵ ئەنجومەنی پارێزگای نەینەوا وەک هاوبەشی محلیی، جێبەجێ کرا؛ پردی ٢ و ٤ بەهۆی پێشکەوتنی گەڕاندنەوەی خزمەتی تەواو بەناو ٢٠١٩–٢٠٢٢ـدا.

پردی ٣ (هەندێ جار الحریة الجدید، «پردی نوێی ئازادی» ناودەبرێ) پاش ٢٠١٧ بەشێکی نۆژەن کرابووەوە، بەڵام چەند ساڵ تەنها بە تواناێی کەمکراوە — دوو لاینی چوار لاینی ڕەسەن — کار دەکرد. باشترکردنی کۆتایی و نۆژەنکردنەوەی تەواو لە قۆناغەکاندا ئەنجام دەدرێ؛ تا کاتی نووسینەوەی ئەمە، لە خزمەتدایە بەڵام لەگەڵ سنوورداری کاتی بەردەوام. پردی ٥ (جسر الحریة، باکوورییترین)، کە هاتوچۆ بۆ فراوانبوونی پیشەسازی و نیشتەجێبوونی ڕۆژهەڵات هەڵدەگرێ، لە ٢٠١٨–٢٠١٩ـدا نۆژەن کرایەوە و ئێستا لە خزمەتی ئاسایی دایە.

وەراژوو ئەو پێنج پردە ڕێگاییە، تۆڕی شارستانیی مووسڵ ژمارەیەک پردی بچووکتری لە خۆ دەگرێ کە بەسەر ڕووباری خۆصەردا تێ دەپەڕن، کە لە ڕۆژهەڵاتەوە بۆ ڕۆژئاوا بەناو نیوەی ڕۆژهەڵاتی شاردا دەڕوا پێش پەیوەستبوون لەگەڵ دیجلە. پردەکانی خۆصەر کەمتر فاجعە بار لە پردەکانی دیجلە کاریگەری لێ کەوتبوون، بەڵام چەند دانە چاککردنیان پاش ٢٠١٧ پێویست بوون. لە دەرەوەی مووسڵ، پردەکانی گەوەر و قەیارە لە باشوور، کە هاتوچۆی ڕێگای سەرەکی نێوان مووسڵ و قەزا باشوورییەکان و بەرەو هەولێر هەڵدەگرن، لە ٢٠١٤–٢٠١٧ـدا زیانیان لێ کەوت و بەپێشکەوتن نۆژەن کراونەتەوە.

[ وێنە زیاد دەکرێ: پردی کۆن بەسەر دیجلە لە مووسڵدا ]

سێیەم · تۆڕی ڕێگا و گواستنەوەی سەربەزەوی

وەراژوو پردەکان خۆیان، ژێرخانە ڕێگایییە سەرەکیەکانی نەینەوا لە ژمارەیەکی بچووکی کۆریدۆرە سەرەکی-نیشتمانیەکان پێک دێ کە مووسڵ بە بەغداد لە باشوور و بە سنووری تورکیا لە بەرگری ابراهیم الخلیل لە باکوور پەیوەست دەکەن، بە ڕێگاکانی پارێزگا کە نۆ قەزاکە پەیوەست دەکەن، تەواو دەکرێن. هەرە گرنگی ستراتیژی ئەو کۆریدۆرانە سەرڕێگای مووسڵ–بەغداد بوو، کە بەناو القیارە (لە باشووری نەینەوا) و دواتر بەناو تکریت و بەیجی بەرەو پایتەخت تێ دەپەڕێ. لە مووسڵەوە بۆ باکوور، ڕێگای دهۆک و بەرەو سنووری تورکی کۆریدۆری سەرەکیی بازرگانیی بەرسنووری بۆ کاڵا بەرەو و لە تورکیاوەیە، لەگەڵ بەرگری ابراهیم الخلیل وەک یەکێک لە چالاکترین بەرگرە بازرگانییەکانی سنووری عێراق.

زۆربەی ئەو کۆریدۆرە سەرەکیانە لە ٢٠١٧ـەوە بۆ ئاستێکی بنکەیی کارکردن گەڕاونەتەوە، هەرچەندە کۆالیتی سەربەزەوی جیاوازە؛ ڕێگاکان لە ناو مووسڵ خۆی، بەتایبەتی بەناو شاری کۆندا، لە زۆر شوێندا هێشتا لە ژێر ستاندارد پێش-٢٠١٤ـدان. لە ناو نیوەی ڕۆژهەڵاتی شاردا، تۆڕەکە بەزۆری کاراکارە؛ لە نیوەی ڕۆژئاوادا، نۆژەنکردنەوەی بەردەوامی خانووبەرە و بازرگانی لە چەند شوێندا لە کاری هێواشتری دیسان قیرکردنی کۆڵانەکان و گۆڕینەوەی تۆڕەکانی ئاو و ئاوەڕۆی ژێریاندا پێشدا کەوتووە.

گواستنەوەی گشتی لە پارێزگاکەدا لەلایەن مینی-بەسەکان (کیا) و تەکسیە هاوبەشەکانەوە زاڵە. خزمەتگوزاریی مەترۆ یاخود ڕێگای کارەباییی سووک نییە. پێشنیارێکی درێژخایەن گفتوگۆ کراو بۆ هێڵی ڕێگای ئاسنیی مووسڵ–دهۆک، کە لە سەرەتادا لەلایەن کۆمیسیۆنی وەبەرهێنانی عێراقەوە بە تواناێی یەک ملیۆن گەشتیار و ٥٥ ملیۆن تۆن کاڵا لە ساڵێکدا بەناو ١٦٧ کیلۆمەتری هێڵی دوو-لایی پێشنیار کرابوو، لە دەرەوەی پلانکردندا پێشکەوتنی نەکردووە. خزمەتگوزاریی ڕێگای ئاسنیی گەشتیاری بۆ مووسڵ لەسەر هێڵی مێژووییی بەغداد-مووسڵ-حەلەب لە مێژێک پێش ٢٠١٤ـوە ڕاگیراوە و نەگەڕاوەتەوە.

چوارەم · فرۆکەخانەی نێودەوڵەتیی مووسڵ

فرۆکەخانەی نێودەوڵەتی مووسڵ (IATA: OSM؛ ICAO: ORBM)، کە لە باشووری ڕۆژئاوای مووسڵ هەڵکەوتووە، سێ ژیانی هەبووە. لە ١٩٢٠ـەکاندا وەک مەیدانێکی فڕۆکەوانیی هێزی ئاسمانیی شاهانە دامەزراوە، لە ١٩٩٠ـدا وەک فرۆکەخانەیەکی شارستانی بنیاد نرایەوە (لەگەڵ بەرزکردنەوەی ڕێڕەوەکە لە قیرەوە بۆ بەتۆن و بنیاتنانی تەرمیناڵێکی نوێ)، و دواتر بۆ ئاستی پلەی نێودەوڵەتیی یەکەم لەگەڵ نۆژەنکردنە گەورەکانی تەواو کراو لە ٢٠٠٧ـدا بەرز کرایەوە — لە ٢ کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ـدا بۆ فڕینە شارستانییە نێودەوڵەتیەکان دیسان کرایەوە. لە ٢٠٠٧ تا ٢٠١٤، فرۆکەخانەیەکی ناوچەیی بوو لەگەڵ خزمەتگوزاریی سنووردار بەڵام ڕێژەیی، بەسەرەکی بۆ بەغداد و بۆ ژمارەیەکی بچووکی ئامانجی ناوچەیی.

داعش لە ٩ حوزەیرانی ٢٠١٤ـدا، ڕۆژی کەوتنی مووسڵ، فرۆکەخانەی گرت، و وەک بنکەی سەربازی بۆ نزیکەی سێ ساڵ بەکاری هێنا. لە ٢٣ شوباتی ٢٠١٧ـدا، هێزە عێراقییەکان — کە لەلایەن پۆلیسی فیدراڵەوە ڕابەرایەتی دەکران — لە چوار سەعاتی شەڕدا فرۆکەخانەیان گرتەوە، وەک بەشێکی هێرشە کە لە ١٩ شوباتی ٢٠١٧ـدا بۆ گرتنەوەی مووسڵی ڕۆژئاوا دەستی پێ کرابوو. هێزە کشاوەکانی داعش کونی قووڵیان بەناو ڕێڕەوەکاندا تاش کرابوو، ئاپڕۆنەکەیان تێک شکێندبوو، و تەرمیناڵ، قوللەی کۆنترۆڵی هاتوچۆی هاوینەی، و زۆربەی ئامێرە سەربەزەوییەکانیان زیان لێ بوو یاخود وێرانیان کردبوو. وێنە ماسیتایییەکانی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦ (کە پێش گرتنەوەکە گیراون) بەتەفسیل تێک شکاندنی ڕێڕەوەکانیان تۆمار کردبوو. کارەکانی لابردنی مینەکان لە شوێنی فرۆکەخانەدا تا تشرینی دووەمی ٢٠١٩ تەواو نەکران.

نۆژەنکردنەوەی فرۆکەخانە گەورەترین پڕۆژەی ژێرخانی گواستنەوەی پاش-٢٠١٧ لە نەینەوا بوو. دەسەڵاتی هاوینەی شارستانیی عێراقی لە ٢٧ کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ـدا یاددا­شت-ـی لێگەیشتن لەگەڵ Aéroports de Paris Ingénierie (ADPI) و فرۆکەخانەکانی SEA Milan بۆ نۆژەنکردنەوە واژۆ کرد؛ تەمویل بەناو قەرزە حکومیە فەرەنسی و ئیتاڵییەکانەوە دابین کرا. جێبەجێکردن لەسەر زەویدا لەلایەن دوو گرێبەستکاری گەورەی تورکی — TAV İnşaat و 77 İnşaat — ئەنجام درا، لەگەڵ لابردنی کاولاوەکان لە کۆتایی ٢٠٢٢ـدا دەستی پێ کرد و بنیاتنانەوەی ڕێڕەوەکە لە کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢ـدا دەستی پێ کرد. کابینەی سەرۆک وەزیران الکاظمی بەرگی بنکەیی فەرمیی لە ٢٠٢٢ـدا دانا؛ کابینەی سەرۆک وەزیران السودانی ١٥٠ ملیۆن دۆلاری ئەمریکیی بۆ قۆناغی یەکەمی پڕۆژەکە دانا (لە ناو بودجەی نۆژەنکردنەوەی قۆناغی یەکەمی ٥ ملیار دۆلاری مووسڵ).

فرۆکەخانە نۆژەن کراوەوە لەلایەن سەرۆک وەزیران محمد شیاع السودانی لە ١٦ تەمووزی ٢٠٢٥ـدا کرایەوە. فڕینێکی تاقیکردنەوەیی هێڵە ئاسمانییەکانی عێراقی لە ٥ حوزەیرانی ٢٠٢٥ـدا دانیشت؛ یەکەم فڕینی بازرگانیی فەرمی لە ٦ تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ـدا لە بەغدادەوە شوێنی کەوت. هێڵە ئاسمانییەکانی عێراقی هەڵگری دەستپێکی بوون؛ خزمەتگوزاریی بازرگانی بۆ هەولێر، بەغداد، و ژمارەیەکی سنووردار لە ئامانجی ناوچەیی بەناو پاییزی ٢٠٢٥ و بۆ ٢٠٢٦ـدا گەڕایەوە. دامەزراوەی نۆژەن کراوەوە ڕێڕەوێکی ٣ کیلۆمەتری درێژکراو و فراوانکراو، تەرمیناڵێکی سەرەکیی بنیاد-نراوەوە، قوللەیەکی نوێی کۆنترۆڵی هاتوچۆی هاوینەی، وێستگەکانی ئاگرکوژاندنەوە، دامەزراوەکانی پاراستن، چنینی دەوروبەر، سیستەمی ڕاداری چاودێریی پێشکەوتوو، و سالۆنی VIPـی لە خۆ دەگرێ. تواناێی ساڵانەی دیزاینکراو ٦٣٠٬٠٠٠ گەشتیار و ٣٠٬٠٠٠ تۆن کاڵایە.

بۆ دانیشتووانی نەینەوا — کە لە دیوەلگیریی فرۆکەخانە لە نزیکەی چوار ملیۆن مەزن کراون — کاریگەریی ئەمەلی لابردنی پێداویستیی درێژخایەنە بۆ ڕێ کەوتن بۆ هەولێر یاخود بەغداد بۆ هەر فڕینێک. کاری ئابووریی لەلایەن وەزارەتی گواستنەوەی عێراقی و حکومەتی السودانییەوە کراوە جەختی لەسەر ڕۆڵی فرۆکەخانە لە زیندووکردنەوەی گەشتیاری، لە پشتیوانیی گەڕانەوەی دیاسپۆرای مووسڵ-ڕەسەن، و لە بازرگانی و لۆجستیکی کاڵا کردووە. ئەوەی کە ئایا قەبارەی هاتوچۆ لە ٢٠٢٦ و دواتر بگاتە تواناێی دیزاینکراو، لەسەر فاکتەرە دەرەوەی فرۆکەخانە خۆی پشت ئەستوور دەبێ: دۆخی ئاسایش، گەڕانەوەی فراوانتری مووسڵ وەک ئامانج، و متمانەی هەڵگرەکان لە دانانی فڕۆکە.

[ وێنە زیاد دەکرێ: فرۆکەخانەی نێودەوڵەتی مووسڵ، نۆژەن کراوەوە ]

پێنجەم · کارەبا: بەنداوی مووسڵ و تۆڕی نەینەوا

سیستەمی کارەبای نەینەوا دوو بەشی ساختاریی جیاوازی هەیە: سیستەمێکی بەرهەمهێنان کە لەسەر پڕۆژەی چەند-ئامانجیی بەنداوی مووسڵ دادەنیشێ، و تۆڕێکی گواستنەوە-و-دابەشکردن کە بە تۆڕی نیشتمانیی عێراقی پەیوەستە. هەردوو بەشەکە لە ڕووداوەکانی ٢٠١٤–٢٠١٧ـدا کاریگەری لێ کەوتبوون، یەکەمەکە کەمتر فاجعە بار لە دووەمەکە.

کۆمپلێکسی بەرهەمهێنانی بەنداوی مووسڵ، کە نزیکەی ٥٠ کیلۆمەتر باکووری ڕۆژئاوای شاری مووسڵ لەسەر دیجلە (دامەزراوەکەی زەویناسی بەتەفسیل لە بابەتی زەویناسیماندا چارەسەر کراوە) هەڵکەوتووە، لە سێ وێستگەی هایدرۆکارەبا پێک هاتووە:

مووسڵ ١، وێستگەی سەرەکیی هایدرۆکارەبا لە پەنجەی بەنداوەکە لەسەر دامەزراوەی ڕۆژئاوا، چوار توربین-جنراتۆری Francisـی Toshiba لە خۆ دەگرێ، هەر یەکێکیان ١٨٧٫٥ مێگاوات، بۆ تواناێی دامەزراوی ٧٥٠ مێگاوات. بنیاتنان لە ١٩٨١ـدا دەستی پێ کرد لەگەڵ کاری بازرگانی لە ١٩٨٦ـەوە. بەرهەمهێنانی ساڵانە لە کاری ئاسایی نزیکەی ٢٬٤٢٠ گیگاوات کاتژمێرە.

مووسڵ ٢، بەنداوی ڕێگرتنی خواروودای دامەزراوەی سەرەکی، چوار توربین-جنراتۆری بولبی Kaplanـی Elin EBG Motorenـی ١٥ مێگاواتی لە خۆ دەگرێ بۆ تواناێی دامەزراوی ٦٢ مێگاوات. بەنداوی ڕێگرتن لە ١٩٨٥ـدا کارا کرایەوە؛ ئامانجی ڕێگرتنی ئاوەکانی پاش-بەنداوی سەرەکی و بەرهەمهێنانی وزەی زیادە. بەرهەمهێنانی ساڵانە نزیکەی ٣٤٦ گیگاوات کاتژمێرە.

مووسڵ ٣، دامەزراوەی پەمپە-هەڵگرتن ڕاستەخۆ لە سەرووی بەنداوی سەرەکی، تواناێی دامەزراوی ٢٤٠ مێگاواتـی هەیە لەگەڵ دوو توربینی Francisـی پاشچاوگ ١٢٠ مێگاواتی، کە لە حەوزێکی بچووک سەروو دەریاچەی دهۆک وزە وەردەگرن. وەک وێستگەی لووتکە کار دەکا، ئاو لە کاتە دەرەوەی لووتکەدا پەمپ دەکا و لە کاتی داواکاریی لووتکەدا بەرهەم دەهێنێ. کۆی تواناێی دامەزراوی پڕۆژەی چەند-ئامانجیی بەنداوی مووسڵ بۆیە ١٬٠٥٢ مێگاواتـە.

بەرهەمهێنانی بەنداوەکە بەناو ڕووداوەکانی ٢٠١٤–٢٠١٧ـدا بەردەوام بوو، جگە لە ماوەی نزیکەی دە ڕۆژ لە ئاوگوستی ٢٠١٤ کە لێیاندا داعش خودی بەنداوەکەی گرتبوو، پێش کارە هاوبەشی سوپای عێراقی-پێشمەرگەی ١٧ ئاوگوستی ٢٠١٤ (پشتیوانی کراو بەهۆی هێرشە ئاسمانیەکانی ولایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا) کە دیسانی هێنایەوە. ئەوەی کە تێک شکاو، گواستنەوە بوو نەک بەرهەمهێنان: هێڵە برۆلتاژ بەرزەکان و ژێرستەیشنەکان لە ناو مووسڵدا زیانیان لێ کەوتبوون یاخود وێران بوون، و بنیاتنانەوە یەکێک لە بەشە دوور-دیارەکانی نۆژەنکردنەوەی پاش-٢٠١٧ بووە. وەزارەتی کارەبای عێراق، لەگەڵ پشتیوانیی بانکی جیهانی، کۆماری کۆریا، و هاوبەشە دیکەکان، ژێرخانە گواستنەوە و دابەشکردنییەکانی لە سەرتاسەری مووسڵدا بەپێشکەوتن نۆژەن کردووە؛ ناوچە دێهاتییەکانی شنگاڵ، بەشە تەلعەفەرەکان، و باشووری حەزر تا ٢٠٢٤ هێشتا کەم-خزمەت کراون.

وەراژوو بەنداوی مووسڵ، دابینکردنی کارەبای نەینەوا لەسەر پەیوەندییەکان لەگەڵ تۆڕی نیشتمانیی ٤٠٠-کیلۆڤۆڵتیی عێراق پشت دەبەستێ. چەسپاندنی تۆڕی نیشتمانی نیگەرانیی درێژخایەن لە سەرتاسەری عێراقدا بووە، لەگەڵ کاترۆڵ-بەرنامەی بەردەوام و کاولی داواکاری-دابین لە هاویندا بەتایبەتی تایبەتمەندی. کاولی نیشتمانیی ئاداری ٢٠٢٦ کە کاریگەری لەسەر هەموو پارێزگاکان هەبوو، شکاندنی فراوانتری کە دابینکردنی محلیی نەینەوا لەسەری دادەنیشێ، ڕوون دەکاتەوە. دامەزراندنی پەنجەرە-بانی شارستانی فۆتۆڤۆلتی محلیی لە ٢٠٢٠ـەوە لە سەرتاسەری مووسڵدا بەتوندی فراوان بووە، بەڵام وەک سەرچاوەیەکی پاڵپشتی نەک سەرەکی.

شەشەم · ئاو، پاکوخاوێنی و ڕێگرتنی دیجلە

ئاو لە نەینەوادا، بەپێی ستانداردە عێراقیەکان، لە دابینکردنی کەمتر مەترسیداردایە لە بەراورد بە پارێزگاکانی ناوەند و باشوور؛ دیجلە لافاوێکی بەرچاو بەناو ناوەندی مووسڵدا هەڵدەگرێ، حەوزی بەنداوی مووسڵی ١١٫١١ کم³ پاراستنی ڕێگرتراوی قەبارە-گەورە دابین دەکا، و لقی زێی گەورە ئاوی زیادە لە کۆڵی ڕۆژهەڵاتەوە بەشدار دەکا. لافاوی دیجلە لە مووسڵدا لە ژێر دۆخی سروشتیدا نزیکەی ٢٢٫٢ کم³/ساڵ بەتێکڕا پێش کارا کردنی ١٩٨٤ـی ڕێگرتنە تورکی سەرووداکانی بەرچاو؛ لافاوەکانی ئێستا بەشێوەیەکی بەرچاو کەم بوون، بەتایبەتی لە هاویندا، بەڵام دابینکردنی ئاوی سەری-تاک لە مووسڵدا بەرز دەمێنێتەوە لە زۆربەی باشووری عێراق.

ژێرخانە سەرەکیی چاکسازی ئاوی مووسڵ لە چەند دامەزراوەی گەورەی چاکسازی پێک هاتووە کە لە دیجلەوە وزە وەردەگرن، گەورەترینیان نیوەی ڕۆژئاوای شار خزمەت دەکا. ئەو دامەزراوانە و تۆڕی هێڵە سەرەتایی و لاوەکییە ئاوەکان کە بەزم دەکەن، لە ٢٠١٤–٢٠١٧ـدا بەفراوانی زیانیان لێ کەوتبوون؛ یەکێک لە پێشڕەویە سەرەتاییەکانی نۆژەنکردنەوەی پاش-٢٠١٧، کە لەلایەن UNICEF، UNDP، و دەمبارگەرانی دوولایەنییەوە پشتیوانی کرابوو، چاکبوونەوەی تواناێی دامەزراوەی چاکسازی و چاککردنەوەی شکاندنە سەرەکییەکانی هێڵی ئاو بوو. تا ٢٠٢٦، تۆڕی شارستانی بەشێوەیەکی بەرچاو دیسان پەیوەست کراوە، هەرچەندە کاتیی-بریندنی خزمەتگوزاری — کە تێیدا گەڕە کەسایەتییەکان ئاو لەسەر بەرنامەی ڕۆژ-جیاجیاکان وەردەگرن — بۆ زۆر دانیشتوو ڕاستییەکی ژیانی ڕۆژانە دەمێنێتەوە.

بەنداوی مووسڵ، وەراژوو ڕۆڵە هایدرۆکارەبا و کۆنترۆڵی لافاوەکانی، ئاوی ڕێگرتراوی ئاودان دابین دەکا بۆ سێ پڕۆژەی ئاودانی خواروودایی لە نەینەوا و پارێزگا هاوسنوورەکاندا. گۆڕاوەی سروشتیی دیجلە — لەگەڵ لووتکەکانی بەفرتوێی بەهارەی لە تۆرۆسەوە کە بەمێژوویی زۆر جار لە تواناێی بەردەوامیی کاناڵدا تێ دەپەڕاند، و لافاوی بنکەیی هاوین کە لە ژێر ترانسپایرەیشن و گواستنە سەروودیی-وەرگرتراوەکاندا دادەکوژێتەوە — بەشێکی بەهۆی پاراستنی بەنداوەکە نەرم دەبێ. لە دەرەوەی ناوچە ئاو-دەرکراوەکان، کشتوکاڵ لە نەینەوادا بەشێوەیەکی بەرچاو لەسەر کشتوکاڵی-بارینی دادەنیشێ، لەگەڵ هەموو نازکی-کلیماییی کە دەگەیەنێ.

ژێرخانی پاکوخاوێنی، بەکۆ، کەمتر گەشە کراوە لە تۆڕی ئاو. مووسڵ سیستەمێکی بەشێکی ئاوەڕۆیی هەیە، لەگەڵ سەربەری فراوان لە گەڕە نوێترەکانی ڕۆژهەڵاتدا و سەربەریی پەکدراو لە شاری کۆن و گەڕە کۆنترەکانی ڕۆژئاوادا. نۆژەنکردنەوەی تۆڕەکانی ئاوەڕۆ لە ژێر گەڕە وێرانکراوەکانی ڕۆژئاوادا یەکێک لە بەشە هێواش-دیارەکانی چاکبوونەوەی پاش-٢٠١٧ بووە: بنیاتنانەوەی ئاوەڕۆکان پێویستی بە یا ڕووخاندنی بنیاتنە لەسەری بنیاد کراوەکان، یا چنینی ووشیارانەی لۆلە-کاری نوێ بەناو کۆڵانە ئەو پێشتر بنیاد نراوەوەکاندا. چەند بەرنامەی دەمبارگەر-تەمویل کراو — بەتایبەتی بەرنامەی فریاگوزاریی WASHـی UNICEF (ئاو، پاکوخاوێنی و سەلامەتی) — هەردوو ئاستی فوریی پێشگرتن-لە-کۆلێرای پاکوخاوێنی لە گەڕە دوایی-گەڕاوەکاندا و چاکبوونەوەی درێژخایەنتری تۆڕەکانی ئاوەڕۆیان بەرپرس بوون.

حەوتەم · پەیوەندی و ژێرخانی دیجیتاڵ

ژێرخانی پەیوەندی نەینەوا لەسەر دوو چینی سەرەکی پشت دەبەستێ: چینی هاتوچۆی-سێلیولاری کە لەلایەن سێ هەڵگری تۆڕی هاتوچۆی مۆڵەت-پێ-دراوی عێراق (ئاسیاسێل، زێن عێراق، و کۆڕک تێلیکۆم) بەڕێوە دەبرێ، و کۆڵەکەی فایبەری-ئۆپتیکی کە لەلایەن کۆمپانیای پەیوەندی و پۆستی دەوڵەتیی عێراقی (ITPC) و ژمارەیەک دابینکەری خزمەتگوزاریی ئینتەرنێتی تایبەتی بەڕێوە دەبرێ. وەک شوێنی دیکەی عێراق، تەجروبەی کۆتایی-بەکارهێنەری گەیشتن بە ئینتەرنێت لەلایەن دیتای هاتوچۆی-سێلیولاری و وای-فای-هاوبەشی ئاستی-ماڵی کە لەلایەن ISPە ئاستی-گەڕەکانەوە بەسەر تێکەڵێکی فایبەر، مایکرۆوەیڤ، و مس-ـی کۆتایی-مەیلی گەیێندراوە، زاڵە.

خزمەتگوزاریی سێلیولاری و ئینتەرنێت لە ماوەی داعش-گرتراوی ٢٠١٤–٢٠١٧ـدا بەشێوەیەکی بەرچاو ڕووخاو بوو، لەگەڵ دەسەڵاتی داگیرکار کە پەیوەندی سنووردار و کاتە کاتە ڕێگری دەکرد. بنیاتنانەوە لە ٢٠١٧ـەوە بەرپرسیاریەتیی هەڵگرە خۆیان بوو، بە هاوکاری لەگەڵ کۆمیسیۆنی پەیوەندی و میدیای عێراقی. تا ٢٠٢٦، سەربەری هاتوچۆی-سێلیولاری لە مووسڵدا، ڕێگا سەرەکیەکان، و پایتەختەکانی قەزاکانی سەرەکی بەفراوانی هاوتای شوێنی دیکەی عێراقن؛ سەربەری لە دێهاتی شنگاڵ، ڕۆژئاوای بەعاج، و باشووری حەزر هێشتا کەمترە. خزمەتگوزاریی 4G/LTE ئێستا لە ناوچە شارستانییە سەرەکیەکاندا ستانداردە؛ دامەزراندنی 5G لە قۆناغی زۆر سەرەتاییدایە و بەزۆری بۆ ژمارەیەکی بچووکی شوێنی تاقیکردنەوە سنووردارە.

چووە ناوی ئینتەرنێت لە نەینەوادا شێوازی نیشتمانیی عێراق دوادەکەوێ: بەرز لە ناوچە شارستانییەکاندا، نزمتر لە دێهاتییەکان، لەگەڵ کاولە بەرچاوی ڕەگەزی و نەوەیی لە بەکارهێنانی چالاکدا. کارە دامەزراندنی-دیجیتاڵی بەشی-گشتی — دەرکردنی کارتی ناسنامەی نیشتمانی، خزمەتگوزاریە سەرهێڵەکانی وەزارەتی ناوخۆ و پەروەردەی بەرز، خزمەتگوزاریە ئیلیکترۆنیە حکومیەکان بەناو پلاتفۆڕمەکانی وجوه و دیکەی حکومەتی السودانییەوە — دەستی پێ کردووە بۆ فراوانبوون بەرەو نەینەوا، هەرچەندە بەکارهێنان نا-یەکسانە. زانکۆکان، لە ناویاندا زانکۆی مووسڵ و زانکۆی الحدباء، لە فایبەری ئاستی-کامپۆس و سیستەمە بەڕێوەبردنی-فێرکارییەکاندا وەبەرهێنانیان کردووە، لەگەڵ ئەنجامە تێکەڵ بەڵام باشتر دەبووەکان.

هەشتەم · بەڕێوەبردنی نۆژەنکردنەوە

لە ژێر هەر بەشێکی ژێرخانی سەرەوەی وەسف کراودا، پرسێکی بەڕێوەبردن هەیە: کێ بڕیار دەدا کە چی بنیاد دەنرێتەوە، بە چ ڕیزێک، بە پارەی کێ، و بە کام ستاندارد. وەڵامی فەرمیی عێراقی لەسەر سندوقی نۆژەنکردنەوەی ناوچە کاریگەری-لێ-کەوتووەکانی کاری تیرۆریستی (REFAATO)، سندوقی نۆژەنکردنەوەی ناوچە ڕزگار کراوەکان، وەزارەتە بەشییە فیدراڵییەکان (بنیاتنان و خانووبەرە، کارەبا، گواستنەوە، پەیوەندی، سامانە ئاوەکان)، و ئەنجومەنی پارێزگای نەینەوا و نووسینگەی پارێزگاری دادەنیشێ. وەڵامی نێودەوڵەتی لەسەر کۆمەڵێکی هاوبەشە دادەنیشێ: ئامرازی دارایی بۆ سەختکردنی UNDP (تەمویل کراو لەلایەن ئەڵمانیا، ژاپۆن، یەکیەتی ئەوروپا، ئیماراتی متحدەی عەرەبی، ولایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، و دیکە)؛ کاری فریاگوزاریی عێراق بۆ پڕۆژەی گەشەی بانکی جیهانی؛ بەرنامە دوولایەنییەکان لە ئەڵمانیاوە بەناو KfW، فەرەنسا بەناو AFD، ئیتاڵیا، کۆریا، تورکیا، و دیکە؛ و ژمارەیەکی گەورەی ڕێکخراوە نا-حکومیە نێودەوڵەتی و عێراقییەکان.

کەم-بوونی سەرەکیی ئەو ساختاری چەند-چینەکە بەباشی ناسراوە. تێکەڵی دەسەڵاتە لاپلانەکان، پەسەندیی دەمبارگەران بۆ پڕۆژەی «قایچی-بڕانی» دیار لە بەرامبەر سیستەمە ژێرزەمینیە نا-دیارەکان، کاولی هەمیشەییی تواناێی-بەکارهێنانی عێراقی لە نێوان داناوەکانی نۆژەنکردنەوەی بودجە-کراو و ڕاستی-خەرج کراودا، و پێشبڕکێ سیاسیە ناوبراوەکانی لە بابەتی سیاسەتماندا کە کام قەزا و کام کۆمەڵگە پێشینەی دەدرێ، پێشکەوتنیان هێواشتر و کەم-یەکسانتر کردووە لە ئەوەی کە ژمارە سەرنامەییە دارایییەکان دەلایەنن. وعدەکانی ٣٠ ملیار دۆلاری لە کۆنفرانسی نێودەوڵەتیی کوێت بۆ نۆژەنکردنەوەی عێراقی ٢٠١٨ بەشێوەیەکی پاک بۆ ٣٠ ملیار دۆلاری ژێرخانی تەواو-کراوی لەسەر زەویدا نەگوازرانەوە. ڕاگەیاندنی سەرەتای ٢٠٢٤ـی بودجەی نۆژەنکردنەوەی قۆناغی یەکەمی مووسڵی ٥ ملیار دۆلار لەلایەن حکومەتی السودانییەوە، پەیوەندیی نێوان تەمویل و گەیاندنی فیزیایی هەندێ توندتر کردووە، بەڵام کاول دەمێنێتەوە.

ئەوەی کە دەست کەوتووە، لەگەڵ ئەوەشدا بەرچاو و شایستەی نیشاندانە. پێنج پرد نۆژەن کراونەتەوە. فرۆکەخانە نێودەوڵەتی بنیاد نراوەتەوە و کرابووەتەوە. چەند هەزار کیلۆمەتر ڕێگا دیسان قیر کراون. چەند نەخۆشخانەی گەورە چاک کراونەتەوە (بەتەفسیل لە بابەتی تەندروستی چارەسەر کراوە). سیستەمەکانی ئاو و کارەبا لە ئاستێکی شایستەی-خزمەتی هەرچەندە کاتیی بۆ دانیشتووانی گەڕاوە کار دەکەن. کاری ماوەی — بنیاتنانەوەی دوور-دیاری شاری کۆنی ڕۆژئاوا، قەزا دێهاتی کەم-خزمەت کراوەکان، هاوچەرخکردنی سیستەمی ئاوەڕۆ و دابینکردنی بەردەوامی کارەبای هاوینی — دڵگیر نییە، بەڵام ئەوەیە کە دیاری دەکا ئایا گەلانی نەینەوا دەیەی داهاتوو وەک چاکبوونەوە یاخود وەک قەیرانی بەردەوام تەجروبە دەکەن.

سەرچاوەکان

1. بانکی جیهانی (٢٠١٨). کاری فریاگوزاریی عێراق بۆ پڕۆژەی گەشە (EODP) — بەڵگەنامەی هەڵسەنگاندنی پڕۆژە.
2. بانکی جیهانی (٢٠٢٤). EODP و EODP-AF — ڕاپۆرتی جێبەجێکردن و چاککردنەوە.
3. UNDP Iraq (٢٠٢٤). ئامرازی دارایی بۆ سەختکردن — ڕاپۆرتی ساڵانە.
4. وەزارەتی بنیاتنان و خانووبەرەی عێراق (٢٠٢٤). تۆمارە کاراکانی نۆژەنکردنەوەی پرد و ڕێگا لە نەینەوادا.
5. وەزارەتی پلاندانانی عێراق (٢٠٢٤). تۆماری بەردەوامی پڕۆژەی نۆژەنکردنەوەی نیشتمانی.
6. Al Jazeera (٢٠١٩). «پردەکانی مووسڵ: لە کاولاوەکانەوە بەرز دەبنەوە.»
7. KirkukNow (٢٠١٩). ڕاپۆرتی نۆژەنکردنەوەی پردی الحدید.
8. سازمانی فڕۆکەوانیی شارستانیی عێراقی (٢٠٢٥). ڕاگەیاندنی کردنەوەی فرۆکەخانەی نێودەوڵەتیی مووسڵ.
9. Aéroports de Paris Ingénierie / SEA Milan (٢٠٢٠). یاددا­شت-ـی لێگەیشتن لەگەڵ دەسەڵاتی هاوینەی شارستانیی عێراقی.
10. ویکیپیدیا (٢٠٢٦). «بەنداوی مووسڵ» — تەواوکراوەکانی ٢٠٢٥–٢٦.
11. Power Technology / GlobalData (٢٠٢٤). پرۆفایلی پڕۆژەی کارەبای بەنداوی مووسڵ.
12. وەزارەتی کارەبای عێراق (٢٠٢٣). ڕاپۆرتی ساڵانە لەسەر بەرهەمهێنان و گواستنەوە.
13. UNICEF Iraq (٢٠٢٤). بەرنامەی WASH — تۆماری مووسڵ و نەینەوا.
14. کۆمیسیۆنی پەیوەندی و میدیای عێراقی (٢٠٢٤). ڕاپۆرتە سەربەری هاتوچۆی-سێلیولاری.
15. وەزارەتی سامانە ئاوەکانی عێراق (٢٠٢٤). بەرنامەی بەڕێوەبردنی بەنداوی مووسڵ و سامانە ئاوەکان لە نەینەوادا.
16. کۆنفرانسی نێودەوڵەتیی کوێت بۆ نۆژەنکردنەوەی عێراق (٢٠١٨). ڕاگەیاندنی وعدەکان.
17. دەفتەری سەرۆک وەزیران، عێراق (٢٠٢٤). ڕاگەیاندنی بودجەی نۆژەنکردنەوەی قۆناغی یەکەمی مووسڵی ٥ ملیار دۆلار.
18. UN-Habitat Iraq (٢٠٢٣). دۆخی نۆژەنکردنەوەی شارستانی لە مووسڵدا.
19. REFAATO (٢٠٢٤). ڕاپۆرتە ساڵانە و تۆماری پڕۆژەی نۆژەنکردنەوەی نەینەوا.