Ninova'nın altyapısı.

Dicle'nin beş köprüsünden Musul Barajı'nın 1.052 megavatlık üretimine, yeni açılan havalimanından kentsel ve kırsal elektrik şebekelerine — vilayetin üzerine kurulu olduğu mühendislik altyapısının çağdaş bir genel bakışı ve 2017'den bu yana yeniden inşa çalışmaları.

Bu kayıt, 2026 ortası itibarıyla mevcut altyapının başlıca bileşenlerini, yeniden inşa edilmiş olanı ve hâlâ devam eden çalışmaları belgelemektedir. Musul Barajı, jeoloji kaydında ayrıntılı olarak incelenmiştir; burada elektrik sisteminin temeli olarak görünür. Kültürel miras yeniden inşası — el-Nuri Camii, el-Hadbâ Minaresi, kiliseler ve eski şehrin tarihî sokakları — miras ve yeniden inşa kaydında ele alınmıştır. Burada izleyenler, kentin yaşamının geri kalanının dayandığı mühendislik temelidir.

i. Genel bakış ve 2014–2017 çöküşünün mirası

2014 olaylarından önce Ninova'nın altyapısı, Irak devletinin katmanlı bir mirası üzerine kuruluydu. Ana ulusal yollar İnşaat ve İskân Bakanlığı tarafından yönetilen ulusal-hükümet varlıklarıydı; Musul köprüleri o bakanlığın Yollar ve Köprüler Müdürlüğü'nün varlıklarıydı; elektrik sistemi enerjisini Elektrik Bakanlığı tarafından yönetilen Musul Barajı'ndan ve ulusal şebekeye bağlantılardan alıyordu; su ve kanalizasyon ağları Ninova Su Müdürlüğü tarafından yönetiliyordu; havalimanı, Irak Sivil Havacılık Otoritesi tarafından yönetiliyordu. Irak vilayetleri genelinde yaygın olan bu sorumluluk dağılımı, normal zamanlarda vilayet, federal bakanlıklar ve (2003'ten sonra) vilayet düzeyindeki Vilayet Meclisi denetimi arasında bir dizi profesyonel iş birliği sayesinde işliyordu.

Haziran 2014'te Musul'un Daiş eline geçişi, sözde hilafetin pekişmesi ve Ekim 2016 ile Temmuz 2017 arasındaki uzun geri alma kampanyası, yalnızca fiziksel varlıkları değil, onları sürdüren işleyen ilişkileri de yok etti. Dicle'nin beş Musul köprüsünün her biri en azından kısmi hasar gördü; ikisi tamamen yıkıldı. Daiş tarafından askeri üs olarak kullanılan uluslararası havalimanı, çekilme sırasında kasıtlı olarak parçalandı: pistler boyunca derin çukurlar açıldı, terminal ve kontrol kulesi yıkıldı veya patlatıldı, alana patlayıcılar yerleştirildi. Enerji üretimi tüm dönem boyunca devam etti, ancak Musul içindeki iletim ve dağıtım çöktü. Batı Musul'un su şebekesi devre dışı bırakıldı; harap mahallelere kanalizasyon geri akıyordu; eski şehir boyunca yol ağı normal araçlar için aşılmaz hale geldi.

2017 sonrası yeniden inşa, başlıca Irak'ın federal Terörist Eylemlerden Etkilenen Bölgelerin Yeniden İnşası Fonu (REFAATO), BMKP'nin Stabilizasyon İçin Finansman Aracı (FFS) ve Almanya, Amerika Birleşik Devletleri, Birleşik Arap Emirlikleri, Kore Cumhuriyeti, Fransa, İtalya, Türkiye, Dünya Bankası ve diğerlerinin ikili programları aracılığıyla yapılmıştır. Düzensiz olmuştur; basında yer alan büyük ölçüde, uluslararası finansmana sahip büyük köprü veya havalimanı projeleri ve şerit kesmeleridir; daha az görünür olanı, yüzlerce küçük birincil su hattının uzun süreli yeniden bağlanması, harap mahallelerde transformatörlerin değiştirilmesi ve yeniden asfaltlanan sokakların altına fiber optik kabloların döşenmesidir.

ii. Musul'un beş köprüsü

Musul, Dicle'ye yaslanmıştır. Musul Üniversitesi'nin, büyük modern hastanelerin ve 1970'lerden bu yana kentin çoğu genişlemesinin bulunduğu sol yaka, 2014–2017'de daha az hasar gördü; eski şehrin, büyük ticari pazarların ve tarihî dini mirasın çoğunluğunun bulunduğu sağ yaka en büyük yıkımı yaşadı. İki yakayı beş karayolu köprüsü birbirine bağlar; inşa edildikleri sıraya göre numaralandırılmıştır; kentin işleyen yaşamı onlara bağlıdır.

1. Köprü, "Eski Köprü" veya Cisr el-Hadid (Demir Köprü) olarak da bilinir, 1932'de inşa edildi ve 1934'te açıldı. 305 metre uzunluğunda, en-Nasr ve el-Meydan mahallelerini birbirine bağlar; kentin Dicle üzerindeki en eski sürviven köprüsüdür ve 2017'den sonra tamamen onarılıp trafiğe açılan ilk köprü oldu. Kurtuluştan sonraki ilk iki yıl boyunca Musul'da Dicle üzerindeki tek tam işlevsel köprü oldu ve doğu-batı trafiğinin neredeyse tamamını şu anda taşıdığı yüklerden çok daha az yük için tasarlanmış bir yapı üzerinden yönlendirdi. Ağır taşıma kaldıramaz. 2026 ortası itibarıyla, diğer köprülerin yenilenmesiyle 1. Köprü çoklu yollardan biri olarak tarihsel rolünü yeniden kazandı.

2. Köprü (el-Müsenna), 4. Köprü (el-Faysaliye) ve 1. Köprü birlikte Dünya Bankası destekli yenileme çekirdeğini oluşturdu; Irak'ın Acil Operasyonlar Kalkınma Projesi (750 milyon dolarlık paket, içinde köprü bileşeni vardı) altında finanse edildi. DB aracılığıyla üç köprünün yenilenmesi, Irak İnşaat ve İskân Bakanlığı tarafından, Ninova Vilayet Meclisi yerel ortak olarak, uygulandı; 2. ve 4. Köprüler 2019 ile 2022 arasında aşamalı olarak tam hizmete döndü.

3. Köprü (bazen el-Hürriye el-Cedid, "Yeni Özgürlük Köprüsü") 2017'den sonra kısmen yenilendi ancak yıllarca yalnızca azaltılmış kapasiteyle — orijinal dört şerit yerine iki şerit — çalıştı. Nihai iyileştirme ve tam yenileme aşamalı olarak yapılmaktadır; bu yazı yazılırken, devam eden geçici sınırlamalarla hizmettedir. 5. Köprü (Cisr el-Hürriye, en kuzeydeki), doğu sanayi ve konut genişlemesine trafiği taşıyan köprü, 2018–2019'da yenilendi ve şimdi normal hizmette.

Bu beş karayolu köprüsünün ötesinde, Musul'un kentsel ağı, doğudan batıya kentin doğu yarısı boyunca akıp Dicle ile birleşmeden önce Khosr Çayı üzerinden geçen bir dizi daha küçük köprü içerir. Khosr köprüleri Dicle köprülerinden daha az felaket boyutunda etkilendi, ancak birkaçı 2017'den sonra onarım gerektirdi. Musul dışında, Musul ile güney kazalar ve Erbil'e ana karayolu trafiğini taşıyan güneydeki Kuwer ve Kayyara köprüleri 2014–2017'de hasar gördü ve aşamalı olarak yenilendi.

[ Fotoğraf eklenecek: Musul'da Dicle üzerindeki Eski Köprü ]

iii. Yol ağı ve yüzey ulaşımı

Köprülerin ötesinde, Ninova'nın ana karayolu altyapısı, Musul'u güneyde Bağdat'a ve kuzeyde İbrahim Halil sınır kapısında Türkiye sınırına bağlayan az sayıda ulusal arteryel koridordan ve dokuz kazayı birbirine bağlayan vilayet yollarından oluşur. Stratejik öneme sahip olanlar Musul–Bağdat otoyolu, başkente güney Ninova'daki Kayyara'dan ve daha sonra Tikrit ve Beyci'den geçer. Musul'dan kuzeye Dohuk yolu ve Türk sınırına giden yol, mallar için ana sınır ötesi ticaret koridorudur; İbrahim Halil sınır kapısı, Irak'ın en aktif ticaret sınır kapılarından biridir.

Bu ana koridorların büyük bölümü 2017'den bu yana temel işleyiş durumuna döndü, ancak yüzey kalitesi değişkendir; Musul kentinin kendi içindeki yollar, özellikle eski şehirden geçenler, hâlâ birçok yerde 2014 öncesi standardın altındadır. Kentin doğu yarısında ağ büyük ölçüde işlevseldir; batı yarısında, devam eden konut ve ticari yeniden inşa, çeşitli yerlerde sokakların yeniden asfaltlanmasının ve altlarındaki su ve kanalizasyon ağlarının değiştirilmesinin daha yavaş çalışmasını öne aldı.

Vilayetteki kamu ulaşımına minibüsler (kia'lar) ve paylaşımlı taksiler hakimdir. Metro veya hafif raylı hizmet yoktur. Başlangıçta Irak Yatırım Komisyonu tarafından önerilen bir Musul–Dohuk demiryolu hattı, 167 kilometrelik bir çift-hatlı boyunca yılda bir milyon yolcu ve 55 milyon ton yük kapasitesiyle, planlama ötesinde ilerlememiştir. Musul'a yolcu demiryolu hizmeti, tarihî Bağdat-Musul-Halep hattı boyunca 2014'ten çok önce askıya alındı ve geri dönmedi.

iv. Musul Uluslararası Havalimanı

Musul Uluslararası Havalimanı (IATA: OSM; ICAO: ORBM), Musul'un güneybatısında yer alır ve üç hayat yaşamıştır. 1920'lerde Kraliyet Hava Kuvvetleri için bir uçuş sahası olarak kurulan tesis, 1990'da sivil havalimanı olarak yeniden inşa edildi (pist asfalttan betona yükseltildi ve yeni bir terminal inşa edildi) ve daha sonra 2007'de tamamlanan büyük yenilemelerle uluslararası birinci sınıf statüsüne yükseltildi — sivil uluslararası uçuşlar için 2 Aralık 2007'de yeniden açıldı. 2007 ile 2014 arasında, başlıca Bağdat'a ve sınırlı sayıda bölgesel hedefe sınırlı ama düzenli hizmet veren bölgesel bir havalimanıydı.

Daiş, Musul'un düştüğü gün olan 9 Haziran 2014'te havalimanını ele geçirdi ve onu yaklaşık üç yıl boyunca askeri üs olarak kullandı. 23 Şubat 2017'de Federal Polis öncülüğündeki Irak kuvvetleri, 19 Şubat 2017'de batı Musul'u geri almak için başlatılan saldırının bir parçası olarak dört saatlik çatışmanın ardından havalimanını geri aldı. Çekilen Daiş kuvvetleri pistlerde derin çukurlar açmış, apronu parçalamış ve terminali, hava trafik kontrol kulesini ve çoğu yüzey ekipmanını hasara uğratmış veya yok etmişti. Geri alımdan önce Ekim 2016 uydu görüntüleri pist parçalanmasını ayrıntılı olarak belgeliyordu. Havalimanı alanındaki mayın temizleme çalışmaları Kasım 2019'a kadar tamamlanmadı.

Havalimanı yenilemesi, Ninova'da 2017 sonrası en büyük tek ulaşım altyapısı projesiydi. Irak Sivil Havacılık Otoritesi, 27 Aralık 2020'de Aéroports de Paris Ingénierie (ADPI) ve SEA Milano Havalimanları ile yenileme için bir mutabakat zaptı imzaladı; finansman Fransız ve İtalyan hükümet kredileriyle güvence altına alındı. Sahadaki uygulama, iki büyük Türk yüklenici tarafından — TAV İnşaat ve 77 İnşaat — yapıldı; moloz temizleme 2022 sonlarında başladı ve pist yeniden inşası Aralık 2022'de başladı. Başbakan el-Kazımi kabinesi 2022'de resmi temel taşını yerleştirdi; Başbakan es-Sudani kabinesi proje birinci aşaması için 150 milyon ABD doları tahsis etti (5 milyar dolarlık Musul yeniden inşa birinci aşama bütçesinin bir parçası).

Havalimanı, Başbakan Muhammed Şia es-Sudani tarafından 16 Temmuz 2025'te yeniden açıldı. Irak Havayolları test uçuşu 5 Haziran 2025'te indi; ilk resmi ticari uçuş 6 Kasım 2025'te Bağdat'tan geldi. Irak Havayolları öncü taşıyıcı oldu; Erbil, Bağdat ve sınırlı sayıda bölgesel hedefe ticari hizmet 2025 sonbaharında ve 2026'da geri döndü. Yenilenen tesis, 3 kilometrelik genişletilmiş ve uzatılmış bir piste, yeniden inşa edilmiş bir ana terminale, yeni bir hava trafik kontrol kulesine, yangın istasyonlarına, güvenlik tesislerine, çevre çitlerine, gelişmiş gözetim radar sistemlerine ve bir VIP salonuna sahiptir. Tasarım kapasitesi yılda 630.000 yolcu ve 30.000 ton kargodur.

Ninova'nın yaklaşık dört milyon kişilik tutma alanındaki sakinler için, pratik etki, her uçuş için Erbil veya Bağdat'a uzun karayolu yolculuğuna olan süregelen ihtiyacın kaldırılmasıdır. Irak Ulaştırma Bakanlığı ve es-Sudani hükümeti tarafından yapılan ekonomik durumun değerlendirilmesi, havalimanının turizm canlandırması, Musul kökenli diasporanın dönüşünü destekleme ve kargo ticareti ve lojistiğindeki rolünü vurgulamıştır. Trafik hacminin 2026'da ve sonrasında tasarım kapasitesine ulaşıp ulaşmayacağı, havalimanının kendisinin dışındaki faktörlere bağlı olacaktır: güvenlik durumu, daha geniş Musul'un bir varış noktası olarak iyileşmesi ve taşıyıcıların uçak yerleştirme güvenleri.

[ Fotoğraf eklenecek: Musul Uluslararası Havalimanı, yenilenmiş ]

v. Elektrik: Musul Barajı ve Ninova şebekesi

Ninova'nın elektrik sistemi iki farklı yapısal bileşene sahiptir: Musul Barajı'nın çok amaçlı projesi üzerine kurulu bir üretim sistemi ve Irak'ın ulusal şebekesine bağlanan bir iletim-ve-dağıtım ağı. Her iki bileşen de 2014–2017 olaylarından etkilendi; birincisi ikincisinden daha az felaket boyutundaydı.

Musul Barajı'nın üretim kompleksi (jeolojik özellikleri jeoloji kaydımızda ayrıntılı olarak incelenmiştir), Musul kentinin yaklaşık 50 kilometre kuzeybatısında Dicle üzerinde yer alır ve üç hidroelektrik santralinden oluşur:

Musul 1, baraj ayağındaki ana hidroelektrik santralı sağ kenarda, dört Francis tipi Toshiba türbin-jeneratör barındırır; her biri 187,5 megavat, toplam 750 megavat kurulu kapasite. İnşaat 1981'de başladı, ticari işletme 1986'dan itibaren. Normal işletmede yıllık üretim yaklaşık 2.420 gigavat saattir.

Musul 2, ana tesisin mansabındaki regülasyon barajı, dört Elin EBG Motoren ampul Kaplan türbin-jeneratör barındırır, her biri 15 megavat, 62 megavat kurulu kapasite. Regülasyon barajı 1985'te işletmeye alındı; amacı ana barajın gerisindeki suları düzenlemek ve fazla enerji üretmektir. Yıllık üretim yaklaşık 346 gigavat saattir.

Musul 3, ana barajın hemen yukarısındaki bir pompa-depolama tesisi, iki 120 megavatlık ters Francis türbinli 240 megavat kurulu kapasiteye sahiptir; suyu Dohuk Gölü'nün üzerinde küçük bir rezervuardan çeker. Tepe istasyonu olarak çalışır, tepe-olmayan saatlerde suyu pompalar ve tepe talep sırasında üretir. Musul Barajı çok amaçlı projesinin toplam kurulu kapasitesi 1.052 megavat'tır.

Barajın üretimi, Daiş'in barajı kendisinin tuttuğu Ağustos 2014'teki yaklaşık on günlük dönem dışında, 2014–2017 olayları boyunca devam etti; Irak ordusu ve Peşmerge'nin (ABD hava saldırılarıyla desteklenerek) 17 Ağustos 2014 ortak operasyonu onu geri getirdi. Aksayan, üretim değil, iletimdi: yüksek voltajlı hatlar ve Musul içindeki trafo merkezleri hasar gördü veya yok edildi ve yeniden inşa, 2017 sonrası yenilemenin daha az görünür ama eşit derecede önemli unsurlarından biri olmuştur. Irak Elektrik Bakanlığı, Dünya Bankası, Kore Cumhuriyeti ve diğer ortakların desteğiyle, Musul boyunca iletim ve dağıtım altyapısını aşamalı olarak yeniden inşa etti; kırsal Sincar, Telafer'in bazı kesimleri ve güney Hatra, 2024'e kadar yetersiz hizmet almaya devam etti.

Musul Barajı'nın ötesinde, Ninova'nın elektrik arzı Irak'ın 400 kV ulusal şebekesine bağlantılara dayanır. Ulusal şebeke kararlılığı Irak genelinde sürekli bir endişe olmuştur; tekrarlanan rölelemeler ve özellikle yazlık talep-arz açıkları karakteristiktir. Tüm vilayetleri etkileyen Mart 2026 ulusal kesintisi, daha geniş kırılganlığın altını çiziyor — Ninova'nın yerel arzı buna dayanır. Yerel kentsel çatı fotovoltaik kurulumu 2020'den bu yana Musul boyunca önemli ölçüde genişlemiştir, ancak ana güç değil tamamlayıcı bir kaynak olarak.

vi. Su, sanitasyon ve Dicle regülasyonu

Ninova'da su, Irak standartlarıyla, orta ve güney vilayetlere göre daha az kıt arzdadır; Dicle, Musul'un merkezinden önemli bir akış taşır, Musul Barajı'nın 11,11 km³'lük rezervuarı büyük ölçekli regülasyonlu depolama sağlar ve Büyük Zap kolu doğu mansabından ek akış katkıda bulunur. Önemli yukarı havza Türk regülasyonunun 1984'te işletmeye alınmasından önce Musul'da Dicle akışı doğal koşullar altında ortalama yaklaşık 22,2 km³/yıl idi; şu anki akışlar önemli ölçüde azalmış, özellikle yazları, ancak Musul'daki kişi başına su temini güney Irak'ın çoğundan daha yüksek kalmaktadır.

Musul'un ana su arıtma altyapısı, Dicle'den çeken birkaç büyük arıtma tesisinden oluşur; en büyüğü kentin batı yarısına hizmet eder. Bu tesisler ve bunlara bağlı birincil ve ikincil su hatları ağı 2014–2017'de geniş ölçüde hasar gördü; 2017 sonrası yenilemenin en erken önceliklerinden biri, UNICEF, BMKP ve ikili bağışçılar tarafından desteklenerek, arıtma tesisi kapasitesini geri yüklemek ve büyük su hattı kırılmalarını onarmaktı. 2026 itibarıyla kentsel ağ büyük ölçüde yeniden bağlandı, ancak hizmetin zaman bölmesi — mahallelerin alternatif günlerde su aldığı — pek çok sakin için günlük yaşamın bir gerçeği olmaya devam ediyor.

Musul Barajı, hidroelektrik ve sel kontrol rollerinin ötesinde, Ninova ve komşu vilayetlerdeki üç mansap sulama projesi için düzenlenmiş sulama suyu sağlar. Dicle'nin doğal değişkenliği — Toroslardan gelen ilkbahar kar erime tepeleri tarihsel olarak kanal kapasitesini sıkça aşıyordu ve yaz temel akışı buharlaşma terlemesi ve memba çekimi altında dramatik biçimde azalıyordu — kısmen baraj düzenlemesiyle yumuşatılmıştır. Sulanan bölgelerin dışında, Ninova'daki tarım büyük ölçüde yağışa dayalı tarıma bağlıdır; tüm iklim hassasiyetiyle birlikte.

Sanitasyon altyapısı, toplu olarak, su ağından daha az gelişmiştir. Musul'un kısmi bir kanalizasyon sistemi vardır; doğunun yeni mahallelerinde daha geniş kapsama ve eski şehir ile batının eski mahallelerinde aksak kapsama bulunur. Batı'nın harap mahallelerinin altındaki kanalizasyon ağlarının yeniden inşası, 2017 sonrası iyileşmenin daha yavaş ilerleyen bileşenlerinden biri olmuştur: kanalizasyonu yeniden inşa etmek, ya üzerine inşa edilen yapıların yıkılmasını ya da önceden inşa edilen sokakların altına yeni boruların dikkatli geçişini gerektirir. Birkaç bağışçı tarafından finanse edilen program — özellikle UNICEF'in WASH (Su, Sanitasyon ve Hijyen) acil müdahale programı — hem geç dönen mahallelerde sanitasyon önleyici kolera ve daha uzun vadeli kanalizasyon ağı toparlanmasına müdahale etmektedir.

vii. Telekomünikasyon ve dijital altyapı

Ninova'nın telekomünikasyon altyapısı iki ana katmana dayanır: Irak'ın üç lisanslı mobil ağ operatörü (Asiacell, Zain Iraq ve Korek Telecom) tarafından yönetilen mobil-hücresel katman ve devlete ait Irak Telekomünikasyon ve Posta Şirketi (ITPC) ile bir dizi özel internet servis sağlayıcısı tarafından yönetilen fiber optik omurga. Irak'ın geri kalanında olduğu gibi, son kullanıcı internet erişim deneyimine mobil-hücresel veri ve mahalle düzeyindeki ISS'lerin fiber, mikrodalga ve son-mil bakır karışımı üzerinden sunduğu konut düzeyindeki Wi-Fi paylaşımı egemendir.

Mobil ve internet hizmetleri, 2014–2017 Daiş döneminde önemli ölçüde aksadı, işgalci yetkili sınırlı ve aralıklı bağlantıya izin verdi. 2017'den bu yana yeniden inşa, Irak İletişim ve Medya Komisyonu ile koordineli olarak operatörlerin kendi sorumluluğu olmuştur. 2026 itibarıyla, Musul, ana karayolları ve büyük ilçe merkezlerinde mobil hücresel kapsama Irak'ın diğer yerleriyle geniş ölçüde karşılaştırılabilir durumdadır; kırsal Sincar, batı Baac ve güney Hatra'da kapsama daha kısıtlı kalmaktadır. 4G/LTE hizmeti şimdi ana kentsel alanlarda standarttır; 5G konuşlanması çok erken aşamadadır ve büyük ölçüde sınırlı sayıda pilot bölgeyle kısıtlıdır.

Ninova'da internet penetrasyonu Irak'ın ulusal kalıbını takip eder: kentsel alanlarda yüksek, kırsal alanlarda daha düşük, aktif kullanımda önemli cinsiyet ve nesil boşluklarıyla. Kamu sektörü dijitalleşme çalışmaları — ulusal kimlik kartı verilmesi, İçişleri ve Yükseköğretim Bakanlıkları'nın çevrimiçi hizmetleri, es-Sudani hükümetinin Vücuh ve diğer platformları aracılığıyla e-devlet hizmetleri — benimsenme düzensiz olmasına rağmen Ninova'ya genişlemeye başlamıştır. Musul Üniversitesi ve El-Hadba Üniversitesi dahil üniversiteler, kampüs çapında fibere ve öğrenme yönetim sistemlerine yatırım yaptılar; karışık ama gelişen sonuçlarla.

viii. Yeniden inşa yönetişimi

Yukarıda açıklanan altyapının her parçasının altında bir yönetişim sorusu vardır: ne yeniden inşa edilecek, hangi sırayla, kimin parasıyla ve hangi standarda göre karar veren kim. Resmi Iraklı cevap, Terörist Eylemlerden Etkilenen Bölgelerin Yeniden İnşası Fonu (REFAATO), Kurtarılmış Alanların Yeniden İnşası İçin Yardım Aracı, federal sektör bakanlıkları (İnşaat ve İskân, Elektrik, Ulaştırma, İletişim, Su Kaynakları) ve Ninova Vilayet Meclisi ile Vali ofisine dayanır. Uluslararası cevap, paralel bir grup ortağa dayanır: BMKP'nin Stabilizasyon İçin Finansman Aracı (Almanya, Japonya, AB, BAE, ABD ve diğerleri tarafından finanse edilen); Dünya Bankası Irak Acil Operasyonlar Kalkınma Projesi; KfW aracılığıyla Almanya'dan, AFD aracılığıyla Fransa'dan, İtalya'dan, Kore'den, Türkiye'den ve diğerlerinden ikili programlar; ve uluslararası ve Iraklı sivil toplum kuruluşlarının büyük sayısı.

Bu çok katmanlı yapının ana eksikliği iyi belgelenmiştir. Bindirme yargı yetkileri, bağışçıların görünür "kurdele kesme" projeleri için görünür olmayan yer altı sistemlerine karşı tercihi, Iraklı uygulama kapasitesindeki kalıcı boşluk — bütçelenmiş yeniden inşa tahsisleri ile gerçek harcama arasında — ve hangi kazanın ve hangi topluluğun öncelik aldığı konusunda iyi belgelenmiş siyasi rekabet, kâğıt üzerindeki finansal taahhüt rakamlarının önereceğinden daha yavaş ve daha az eşit bir ilerleme yarattı. 2018'de Irak yeniden inşası için Kuveyt Uluslararası Konferansı'nın 30 milyar dolarlık taahhütleri zeminde 30 milyar dolarlık tamamlanmış altyapıya temiz biçimde dönüşmedi. Es-Sudani hükümetinin 2024'teki başlangıç 5 milyar dolarlık Musul yeniden inşa birinci aşama bütçesi duyurusu, finansman ile fiziksel teslim arasındaki bağı bir miktar sıkılaştırdı, ancak boşluk kaldı.

Yine de neyin başarıldığı önemlidir ve gösterilmeye değer. Beş köprü yenilendi. Uluslararası havalimanı yeniden inşa edildi ve açıldı. Birkaç bin kilometre yol yeniden asfaltlandı. Birkaç büyük hastane onarıldı (sağlık kaydında ayrıntılı olarak ele alındı). Su ve elektrik sistemleri, geri dönen nüfuslara, geçici de olsa, hizmete uygun bir düzeyde işliyor. Kalan iş — batı eski şehrin uzun yeniden inşası, yetersiz hizmet alan kırsal kazalar, kanalizasyon sistemlerinin modernizasyonu ve sürdürülebilir yaz elektrik arzının sağlanması — cazip değildir, ancak Ninova halkının önümüzdeki on yılı toparlanma ya da süregelen kriz olarak yaşayıp yaşamayacağını belirleyecek olan budur.

Kaynaklar

1. Dünya Bankası (2018). Irak Acil Operasyonlar Kalkınma Projesi (EODP) — Proje Değerlendirme Belgesi.
2. Dünya Bankası (2024). EODP ve EODP-AF — Uygulama ve İyileştirme Raporu.
3. UNDP Iraq (2024). Stabilizasyon İçin Finansman Aracı — Yıllık Rapor.
4. Irak İnşaat ve İskân Bakanlığı (2024). Ninova'da köprü ve yol yenileme operasyonel kayıtları.
5. Irak Planlama Bakanlığı (2024). Ulusal yeniden inşa proje sürekli kaydı.
6. Al Jazeera (2019). "Musul'un köprüleri: Harabelerden yükseliyorlar."
7. KirkukNow (2019). El-Hadid Köprüsü yenileme raporu.
8. Irak Sivil Havacılık Otoritesi (2025). Musul Uluslararası Havalimanı açılış duyurusu.
9. Aéroports de Paris Ingénierie / SEA Milano (2020). Irak Sivil Havacılık Otoritesi ile mutabakat zaptı.
10. Wikipedia (2026). "Musul Barajı" — 2025–26 güncellemeleri.
11. Power Technology / GlobalData (2024). Musul Barajı elektrik projesi profili.
12. Irak Elektrik Bakanlığı (2023). Üretim ve iletim üzerine yıllık rapor.
13. UNICEF Iraq (2024). WASH programı — Musul ve Ninova kayıtları.
14. Irak İletişim ve Medya Komisyonu (2024). Mobil hücresel kapsama raporları.
15. Irak Su Kaynakları Bakanlığı (2024). Musul Barajı yönetim ve Ninova'da su kaynakları programı.
16. Irak yeniden inşası için Kuveyt Uluslararası Konferansı (2018). Taahhüt duyurusu.
17. Başbakanlık Ofisi, Irak (2024). 5 milyar dolarlık Musul yeniden inşa birinci aşama bütçesi duyurusu.
18. UN-Habitat Iraq (2023). Musul'da kentsel yenileme durumu.
19. REFAATO (2024). Yıllık raporlar ve Ninova yeniden inşa projeleri kayıt defteri.