ئاینەکانی نەینەوا.

نەینەوا، بۆ زۆربەی دوو هەزار ساڵ، یەکێک بووە لە تەعدودی ئاینیترین پارێزگاکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. موسوڵمانانی سوننی و شیعە، مەسیحییە ڕۆژهەڵاتییەکانی نیو دەزگ مەزهەب، ئێزدییەکان، شەبەکەکان، کاکەییەکان، مەندایییەکان، و لە مێژوویدا کۆمەڵگەیەکی جوولەکەی گەورە لێرە ژیاون لە جوگرافیای دانووسته‌له‌كه‌ر تێکەڵ. کارەساتی ٢٠١٤–٢٠١٧ ئەو تەعدودەی لە هەر ڕووداوێکی مێژووی هاوچەرخدا قووڵتر تێکدا. ئەو مدخلە لێکدانەوەی دەکا کە هەر کۆمەڵگەیێک چییە، چی لێ کەوتە جێ، چی ماوەتەوە، و چ پرسیاری گەڕانەوە و یەکدی پێیداگەیشتنی ماوەتەوە.

جوگرافیای ئاینیی نەینەوا یەکێکە لە ئاڵۆزترەکان لە جیهاندا. لە ناوەوەی ٣٧٬٠٠٠ کم² لە پارێزگاکەدا، پێش ٢٠١٤، زۆرینەیەکی عەرەبیی سوننی لە شاری مووسڵ و دەشتی جزیرە چەسپێنرابوون، کۆمەڵگەیەکی شیعەی بەرچاو لە تەلعەفەر و بەشانی دەشتی نەینەوادا چەسپێنرابوون، کۆمەڵگەکانی مەسیحیی گوندەکانی دەشتی نەینەوا کە لە سەرەتاکانی ٢٠٠٠دا نزیکەی ٢٠٠٬٠٠٠ بوون، دانیشتووانی ئێزدییی کە لە قەزای سنجار و گوندە ئێزدییەکانی شیخان چەسپێنرابوون و نزیکەی ٤٠٠٬٠٠٠ بۆ ٥٠٠٬٠٠٠ بوون، کۆمەڵگەی شەبەک کە نزیکەی ٢٠٠٬٠٠٠ بۆ ٣٠٠٬٠٠٠ بوون و لە ڕۆژهەڵاتی مووسڵدا چەسپێنرابوون، کۆمەڵگەی کاکەیی بچووکتر (پەیوەست بە یارسانی) لە قەزاکانی ڕۆژهەڵاتیدا، بوونی مەندایییی بچووک، و شوێنە مێژووییەکانی کۆمەڵگەی جوولەکە کە لە ١٩٤٨–١٩٥١دا کۆچی کردبوون. هەر کۆمەڵگەکانی ئەوانە دامەزراوەی خۆیان، جوگرافیای ئاینیی خۆیان لە مزگەوت، کلیسا، گۆڕگە و شوێنە حەجییەکان، ڕێکخستنە ناوەکیی خۆیان، و پەیوەندیی خۆیان لەگەڵ دەوڵەتی عێراقیی فراوانتردا هەبوو. پارێزگاکە، لە وەسفی پسپۆڕی نمونەییدا، یەکێک بوو لە ناوچە بچووکە تەعدودی ئاینیترەکان لە هەر شوێنێکی سەر زەویدا.

ڕووداوەکانی ٢٠١٤–٢٠١٧ ئەو تەعدودەی لە هەر ڕووداوێکی مێژووی هاوچەرخدا قووڵتر تێکدا. داعش لە جامعی النوریی مووسڵدا لە تەمووزی ٢٠١٤دا «دەوڵەتی ئیسلامی» ڕاگەیاند؛ بەناو هەفتە و مانگەکانی پاشاندا، گرووپەکە ئەوەی ئەنجامدا کە دادگا و پەرلەمانە نێودەوڵەتییەکان وەک کۆمەڵکوژیی دژی کۆمەڵگەی ئێزدیی سنجار، پاکتاوەی نەژادیی مەسیحییەکان لە مووسڵ و دەشتی نەینەوا، چاودێریی بەردەوامی موسوڵمانە شیعە و شەبەک، هێرشی کۆمەڵگەکانی کاکەیی، و کاولکردنی کەلەپووری ئاینیی لە سەرتاسەری کۆمەڵگەکاندا لە خۆیدا کەلەپووری سوننیی کە گرووپەکە لێی بەرگری دەکرد، پۆلێن کردیان. نزیکەی ٣٠٠٬٠٠٠ ئێزدی، ٢٠٠٬٠٠٠ مەسیحی، و سەد هەزارانی موسوڵمانی، شەبەک، کاکەیی و دیکە ڕاگوێزرابوون؛ هەزاران ژن و کچی ئێزدی فرۆشرابوون بۆ کۆیلایەتیی سێکسی؛ نزیکەی ٥٬٠٠٠ ئێزدی کوژرابوون؛ کەلەپووری ئاینیی گەورە لە خۆیدا گۆڕی پێغەمبەر یونس و گۆڕگەکانی ئێزدییەکان لە بەعشیقا و بەحزانی کاول کرابوون.

ڕزگاریی ٢٠١٧ و کاری لەو کاتەوە لە خۆیدا بوژاندنەوەی بەشێکی هەر یەکێک لەو کۆمەڵگەکانی گرتووە. هەندێ بەشێوەیەکی بەرچاو گەڕاونەتەوە؛ هەندێ نا. هەندێ شوێنە کەلەپوورییەکان چاککراونەتەوە؛ هەندێ لە کاولاودا دەمێننەوە. هەندێ پرسیاری دادپەروەری — لێکۆڵینەوەی تاوانکاران، گەڕاندنەوەی پاشماوەکان لە گۆڕە کۆمەڵانییەکانەوە، دۆزینەوەی شوێنی ئەوانەی هێشتا ون بوون — لە دۆخی نا-چاره‌سه‌رکراوی بەرچاودا دەمێننەوە. ئەو مدخلە هەر کۆمەڵگەیێک بەپێی نۆبە لێکدەداتەوە، ڕووداوەکانی ٢٠١٤–٢٠١٧ لە بەشە جیاوازەکانیدا چارەسەر دەکا، و بە دیمەنی هاوچەرخ کۆتایی پێ دێ.

یەکەم · نیگایەکی گشتی: ناوچەی تەعدودی ئاینی

مێژووی ئاینیی نەینەوا یەکێکە لە قووڵترەکانی هەر ناوچەی نیشتەجێ-بوو. ئاینە مەزرپۆتامییە پێش-مەسیحییەکان کە پەرستگاکانی ئاشووری و نووسراوەکانی کتێبخانەی ئاشورپانیپالیان بەرهەم هێنا، بە زیاتر لە دوو هەزار ساڵ پێش مەسیحیەتدا دەگەڕێنەوە. مەسیحیەت پێش هاتە، لەگەڵ نەریتی ئەدەسیی و میشینی پێشڕەوی توما (بەپێی نەریتی مەسیحیی سریانی) کە لە سەدەی یەکەمدا گەیشتە ناوچەکە؛ مووسڵ و دەشتی نەینەوا یەکێک بوون لە ناوچە سەرەتاییە مەسیحییە جەوهەرییەکان لە مێژووی مرۆڤایەتیدا، لەگەڵ بوونی بەردەوامی مەسیحی لە نزیکەی سەدەی دووەمەوە بەرەو پێش. کۆتاکردنی عەرەبیی-ئیسلامیی سەدەکانی ٦٣٠ و ٦٤٠ ئیسلامی هێنا بۆ ناوچەکە، کە لێی بەناو کۆمەڵگەکانی مەسیحی، جوولەکە و دیکەی بەردەوامدا بڵاو بووەوە؛ سەردەمی ئیسلامیی ناوەند گەشە کردنی مووسڵی وەک ناوەندی هەردوو فێرکاریی ئاینیی سوننی (شوهرەی شارەکە لە ئەدەبی عەرەبیی کلاسیکیدا «الموصل الحدباء»ـە) و ڕێبازەکانی صوفی (ڕێبازەکانی قادری، ڕیفاعی و نقشبەندی هەموو حضوری گرنگیان پاراست) بینی. کۆمەڵگەکانی نا-موسوڵمان — مەسیحی، جوولەکە، ئێزدی، مەندایی — بەناو سەدەکانی ئیسلامیدا بەردەوام بوون لەگەڵ ئاستە جیاوازەکانی ناسکردنی فەرمی وەک کۆمەڵگەکانی ذمی («پارێزراو») لە ژێر قانوونی ئیسلامیی کلاسیکیدا.

سەردەمی عوسمانیی (لە ناوەڕاستی سەدەی شانزدەهەم تا ١٩١٨) ئەو تەعدودەی بەناو سیستەمی ملتدا سیستماتیزە کرد، کە تێیدا هەر کۆمەڵگەی ئاینییێک دەسەڵاتە ناوەکی، دادگا و دامەزراوە پەروەردەییە بە یاسا ناسراوەکانی خۆی هەبوون. سەرپەرشتیی بەریتانی (١٩٢٠–١٩٣٢) و عێراقی سەربەخۆ (لە ١٩٣٢ـەوە بەرەو پێش) ڤێرژنێکی ئەو چوارچێوەیەی وەرگرت، نوێ کراو بەڵام بە ناسکردنی کۆمەڵگە ئاینییە جیاکراوەکان مایەوە. دەستووری عێراقی ٢٠٠٥ (هێشتا لە ٢٠٢٦دا کارا) ئیسلامی سوننی و شیعە، مەسیحیەت، ئێزدیزم و ئاینی مەندایی لە نێو ئاینە ناسراوەکانی وڵاتدا ناولێ دەکا؛ کۆمەڵگەی شەبەک بەشێکی لە ناوەوەی چوارچێوەی شیعە ناسراوە؛ کاکەییەکان دەستوورییانە ناسراو نین بەشێوەیەکی جیاواز بەڵام کارگێڕانە ئەتپه‌ر کێبراون.

ژمارەکانی خوارەوە نزیکن؛ بیاناتە دیمۆگرافی-ئاینییە متمانە-پێداکراوەی هاوچەرخ بۆ عێراق کەمن، چونکە دوایین تەعدادی کە بیاناتی ئاینیی وردکراوی کۆ کردبووە لە ١٩٨٧دا بوو. ژمارەی پێش-٢٠١٤ بۆ پارێزگای نەینەوا چەند سەرچاوەکان تێکەڵ دەکا: بیاناتی نازح و گەڕاوەکانی ٢٠٠٩ـی ڕێکخراوی نێودەوڵەتیی کۆچبەری، نرخاندنە دیمۆگرافییەکانی حکومەتی ناوەندیی عێراقی، ڕاپۆرتەکانی USCIRF، گرووپی مافی کەمیی نێودەوڵەتی، و خوێندنە ئەکادیمییەکان. ژمارەی پاش-٢٠١٧ پشتیان بە OCHA، IOM، UNDP، یزدا، حەمورابی و کۆمسیۆنی نۆژەنکردنەوەی نەینەوا دەبەستن. هەموو ژمارەکان لەو مدخلەدا باشترین نرخاندنی بەردەستن نەک ژمارەی ڕاست.

دووەم · ئیسلامی سوننی

ئیسلامی سوننی نەریتە ئاینییە هەرە گەورەکەی پارێزگای نەینەوا، بەشداریی ئاینیی زۆرینەی هەرە مەزنی دانیشتووانە عەرەب و کوردەکانی پارێزگاکە، و نەریتە سەرکێشەکەی خود شاری مووسڵ پێک دەهێنێ. نەریتە مووسڵییە کلاسیکییەکە، کە بۆ سەردەمی ناوەند دەگەڕێتەوە، بەشێوەیەکی سەرکێش حەنەفی بووە (مەزهەبی فقهیی کە دەوڵەتی عوسمانی پەیڕەویی لێ دەکرد و مەزهەبە هیمنەکەی جیهانی عەرەبی ڕۆژهەڵاتی میسر) لەگەڵ کەمنیشینێکی شافعیی بەرچاو (مەزهەبە کە زۆربەی کورد و بەشانی دامەزراوەی پسپۆڕی شارستانی پەیڕەویی لێ دەکەن)؛ مەزهەبە حەنبەلی و مالکی بوونی بچووکتریان هەبوو. مزگەوتە سەرەکیی شارەکە بەمێژوویی جامعی النوری بووە، کە لە ١١٧٢–١١٧٣دا لەلایەن نور الدین محمود زەنگیوە دامەزراوە، کە وەک مزگەوتە سەرەکی هەینی و ناوەندی ژیانی ئاینی تا ٢٠١٤ خزمەتی کرد. لە دەرەوەی جامعی النوری، شارەکە بەمێژوویی چەند دەستەی مزگەوتی هەینی گرنگ و چەند سەد مزگەوتی گەڕەکی هەبوو.

نەریتە صوفی بەناو سەدەکانی ئیسلامیدا گرنگ بووە لە مووسڵ. ڕێبازی قادری، دامەزراو لەلایەن عەبدول قادر گەیلانیی سەدەی دوازدەهەمی بەغداددا، حضوری درێژی موسوڵی هەیە لەگەڵ چەند تەکیەـی (نزولگەی صوفی) چالاکدا. ڕێبازی ڕیفاعی، دامەزراو لەلایەن ئەحمەد ڕیفاعیی سەدەی دوازدەهەمی عێراق، هەروەها لقی موسوڵی هەیە. ڕێبازی نقشبەندی لە سەردەمی عوسمانیەوە گرنگ بوو و ڕێبازەکەیە کە حضوری گەورەترین لە کوردستانی عێراقدا هەیە؛ لقەکانی موسوڵیی بەمێژوویی ژیانی ئاینیی شارەکەی بە نەریتە نقشبەندییە کوردییە فراوانترەکانەوە بەستووە. کۆمەڵگەی شەبەک، کە بەشێوەیەکی جیاواز لە خوارەوەدا چارەسەر کراوە، لە نەریتە سینکرتیستە صوفی-شیعی پشتی دەگرێ کە لەگەڵ ڕێبازە صوفییە سوننییەکاندا تێکەڵ دەبا.

ساختەی دامەزراوەیی ئاینیی سوننی لە عێراقدا لە ژێر دیوانی ئەوقافی سوننیدا ڕێکخراوە، کە لە شێوەی ئێستای خۆیدا لە ٢٠٠٣دا لەلایەن فەرمانی ١٢ـی دەسەڵاتی هاوپەیمانیی کاتیی دامەزراوە، کە ئەوقافی سوننیی لە ئەوقافی شیعە کە پێشتر یەک وەزارەتی ئەوقاف بوو، جیا کردەوە. دیوانی ئەوقافی سوننی مزگەوتە گشتییەکان، خوێندنگاکانی ئاینیی سوننی و حەوزەکان، دادگاکانی ئاینیی سوننی (بۆ بابەتەکانی دۆخی شخسی)، و تۆڕی ئیمام و خوتبەخوێنە ئاینییەکان ڕێبەرایەتی دەکا. لقی نەینەوای دیوانی ئەوقافی سوننی دامەزراوەیەکی گەورەی ئاستی پارێزگایی بووە لە ٢٠٠٣ـەوە، لەگەڵ بنکەکەی لە مووسڵ و لقەکان لە قەزاکاندا.

داگیرکردنی ٢٠١٤–٢٠١٧ کاریگەری زۆرتری لەسەر ئیسلامی سوننیی مووسڵ کرد لە ئەوەی هەندێ جار درک پێی دەکرێ. ادعای داعش بۆ دەسەڵات ناوزەدی سوننی بوو، بەڵام پراکتیسی گرووپەکە چاودێریی بەردەوامی لە ڕێبەرانی ئاینیی سوننیی کە ڕەفزی پشتگیریی بەرنامەکەیان دەکرد گرتەخۆ، دژی ڕێبازە صوفییە سوننییەکان (کە تایبەتمەندیی ئایدیۆلۆژیی داعش بە لار دەزانێ)، دژی کەلەپووری ئاینیی سوننی لە خۆیدا گۆڕگەکان و ئەرامیات (کاولکردنی گۆڕی پێغەمبەر یونس وەک هەرە بەرچاوەکەی نێودەوڵەتیی)، و دژی ساختەی دامەزراوەیی ئاینیی سوننیی دیوانی ئەوقافی سوننی خۆی، کە لە ناوەوەی ئەو ناوچەیەی لە ژێر کۆنترۆڵی داعشدا بوو سەرکوت کرابوو. زۆر ئیمام و خوتبەخوێنی سوننی ئیعدام کرابوون، دیکە ڕاگوێزرابوون، تۆڕی مزگەوتەکانی بەشێوەیەکی بەرچاو زیانی لێ کەوتبوو. ڕزگاریی ٢٠١٧ لەگەڵ دیسان دروستکردنەوەی بەهێواشی ئەو ساختە دامەزراوەییە لە ژێر دیوانی ئەوقافی سوننیدا هاتوو، لەگەڵ کرانەوەی جامعی النوریی لە ئەیلولی ٢٠٢٥ (کەلەپوور، § دووەم) کە نیشاندانی خاڵە سەرەکیی ڕەمزیی بوژاندنەوەی نیشان دەدا.

سێیەم · ئیسلامی شیعە

موسوڵمانە شیعەکان کەمنیشینێکی بەرچاو لە پارێزگای نەینەوا پێک دەهێنن، کە بەشێوەیەکی سەرکێش لە قەزای تەلعەفەردا چەسپێنرابوون، کاتێک دانیشتووانە تورکمانەکان لە نێوان دوو کۆمەڵگەی سوننی و شیعەدا دابەش بوون. کۆمەڵگەی شیعەی تەلعەفەر بەشێوەیەکی سەرکێش دوازدە ئیمامییە (نەریتە شیعە هیمنەکەی عێراق، ئێران و زۆربەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست)، لەگەڵ ڕێبەرایەتیی ئاینیی کە بەرەو مەرجەعیتدا (تۆڕی پسپۆڕە شیعە گەورەکان) لە نەجەف و کەربلا ئاراستە دەکرێ. کۆمەڵگەکە حسێنیەکان (هۆڵە کۆبوونەوەی ئاینی بۆ یادکردنەوەی شەهیدبوونی ئیمام حسێن)، گۆڕگە دوازدە ئیمامییەکان، و تۆڕێک لە خوێندنگاکانی ئاینی و مزگەوتە هەینییەکانی پاراستووە.

کۆمەڵگەکانی شیعەی بچووکتر لە بەشانی دەشتی نەینەوا هەن، بەتایبەتی لە گوندەکانی شەبەک لە ڕۆژهەڵاتی مووسڵ (بەشێوەیەکی جیاواز لە خوارەوەدا چارەسەر کراوە، چونکە ناسنامەی ئاینیی شەبەک جیاوازە لە پراکتیسی شیعە دوازدە ئیمامیی هیمنەوە هەرچەند بەشێوەیەکی جوهەری لەگەڵیدا تێکەڵ دەبا). شاری مووسڵ خۆی بەمێژوویی تەنها حضوری شیعەی بچووکی هەبووە، لەگەڵ دەستەیەک لە دامەزراوە و گۆڕگەی شیعە.

دیوانی وەقفی شیعە، هاوتاکەی دیوانی ئەوقافی سوننی کە لە ٢٠٠٣دا دامەزرابوو، دامەزراوە گشتی، مزگەوتە، خوێندنگا و دادگای دۆخی شخسیی شیعە ڕێبەرایەتی دەکا. لقە پارێزگاییەکەی لە نەینەوادا بەشێوەیەکی فراوان بچووکترە لە لقە سوننییەکە، بەرئاوەتی توازنە دیمۆگرافی نیشان دەدا.

کۆمەڵگەکانی شیعەی نەینەوا لە ماوەی داگیرکردنی ٢٠١٤–٢٠١٧دا بەشێوەیەکی توند ئازاریان چێژت. تایبەتمەندیی ئایدیۆلۆژیی داعش موسوڵمانە شیعەکانی وەک ئەهلی مرتد («ڕافضە») چارەسەر دەکا و چاودێریی هەدفکراوی ئەنجامدا دژیان لە ناوچەی کۆنترۆڵی خۆی. کۆمەڵگەی شیعەی تەلعەفەر بەشێوەیەکی فراوان لە ماوەی داگیرکردنی ٢٠١٤دا ڕاگوێزرا، لەگەڵ هەڵاتنی زۆر دانیشتوان بۆ کەربلا، نەجەف و شارەکانی دیکەی باشووری عێراق؛ گۆڕگە شیعە و حسێنیەکانی تەلعەفەر کاول کرابوون یاخود زیانیان لێ کەوتبوو. گوندەکانی شەبەک لە ڕۆژهەڵاتی مووسڵدا (لە خوارەوەدا چارەسەر کراوە) هەروەها هەدف کرابوون. ڕزگاریی ٢٠١٧ بە گەڕانەوەی بەرچاو پەی پێ داوە، بەڵام کۆمەڵگەی شیعەی نەینەوا لە ٢٠٢٦ـدا بچووکترە لە قەبارەی پێش-٢٠١٤، و چەند شوێنی کەلەپووری شیعە بێ چاککردن دەمێننەوە.

چوارەم · مەسیحیی ڕۆژهەڵاتی

کۆمەڵگەکانی مەسیحیی پارێزگای نەینەوا یەکێک لە کۆنترەکانی جیهانن. بەپێی نەریتی مەسیحیی سریانی، مەسیحیەت لە سەدەی یەکەمدا گەیشتە ناوچەکە لە ڕێگەی پێشڕەویانە میسیۆنییەکانی توما، تەداس و بەرتولماس؛ تۆماری مێژووی حضوری مەسیحیی جوهەری لە نزیکەی سەدەی دووەمدا و دواتر دەسەلمێنێ. کلیسای ڕۆژهەڵات (کە زۆر جار «نسطۆری» ناولێ کرابوو، هەرچەند ئەو وشە کێشخراوە)، کە لە کلیسای ڕۆمی-بیزانتی لە سەدەی پێنجەمدا بەهۆی ململانێ کریستۆلۆژییەکانی مەجمەعی ئەفسس جیا بووەوە، بنکەی دیمۆگرافی سەرەکیی لە مەزرپۆتامیا و عێراقی ئەمڕۆدا هەبوو؛ کلیسای ڕۆژهەڵاتی سەرەتای سەردەمی ناوەند نەریتە مەسیحییە هەرە جوگرافیانە فراوانترەکەی سەردەمەکە بوو، لەگەڵ میسیۆنەکانی کە بۆ چین، مۆنگۆلیا و هیند درێژ دەبوون. کلیسای ئەرسەدۆکسیی سریانی (میافیزیتی، هەندێ جار «یەعقوبی» ناولێ کرابوو)، لە سەدەی شەشەمدا بەهۆی هەمان پرسیارە کریستۆلۆژییەکان جیا بووەتەوە، بنکە مێژوویییە سەرەکییەکەی لە تورکیا، سوریا و عێراقی ئەمڕۆدا هەبووە.

کۆمەڵگەی مەسیحیی پێش-٢٠١٤ـی نەینەوا شەش مەزهەبی سەرەکی لە خۆیدا گرتبوو:

کلیسای کلدانیی کاتۆلیکی: گەورەترین مەزهەبی مەسیحی لە عێراقدا، کە لە سەدەی شانزدەهەمدا پێک هاتوو کاتێک بەشێک لە کلیسای ڕۆژهەڵات چووە ناو هاوبەشی لەگەڵ ڕۆما لەگەڵ پاراستنی نەریتە لیتورژییە سریانییە ڕۆژهەڵاتییەکەی. بنکەی پاتریارکی کلدانی لە بەغدادە. ناوەندە کلدانییە سەرەکییەکانی نەینەوا بازارەکانی تەلکێف، تەل ئەسقف، ئەلقۆش و بەتنایای لە دەشتی نەینەوا بوون، لە تەنیشت دانیشتووانە کلدانییە گەورەکانی خود مووسڵ.

کلیسای کاتۆلیکیی سریانی: لە سەدەی هەژدەهەمدا لە بەشێک لە کلیسای ئەرسەدۆکسیی سریانی پێک هاتوو کە چووە ناو هاوبەشی لەگەڵ ڕۆما لەگەڵ پاراستنی نەریتە لیتورژییە سریانییە ڕۆژئاواییەکەی. بنکەی پاتریارکی سریانیی کاتۆلیکی لە بەیروتدایە. ناوەندە سریانییە کاتۆلیکییە سەرەکییەکانی نەینەوا شاری مووسڵ (لەگەڵ کاتدرالی الطاهرە، کەلەپوور § سێیەم)، قەرەقۆش (بەخدیدا) و بەرتلا بوون.

کلیسای ئەرسەدۆکسیی سریانی: نەریتە میافیزیتیی مێژوویی بێ هیچ پەیوەندیی ڕۆمی، کە لەلایەن پاتریارکی ئەنتاکیاوە ڕێبەرایەتی دەکرێ. گۆڕستانی مار متّى لەسەر چیای مەقلوب (دامەزراو لە سەدەی چوارەم) گۆڕستانە سریانیی ئەرسەدۆکسیی سەرەکیی ناوچەکەیە.

کلیسای ڕۆژهەڵاتی ئاشووری: بەردەوامیی کلیسای ڕۆژهەڵاتی مێژوویی کە چووە ناو هاوبەشیی کاتۆلیکی نەکرد، لەلایەن کاتۆلیکۆس-پاتریارکی ڕۆژهەڵاتەوە ڕێبەرایەتی دەکرێ (کە بنکەکەی لە ١٩٣٣دا بۆ شیکاگۆ گواسترایەوە دوای کارەساتی کۆمەڵگەی ئاشووریی لە ١٩١٠ و ١٩٣٣دا و ئێستا لە ٢٠١٥ـەوە لە هەولێرە). کۆمەڵگەکانی گەورەی کلیسای ڕۆژهەڵاتی ئاشووری لە دەشتی نەینەوا و لە مووسڵدا بوون.

کلیسای ڕۆژهەڵاتی کۆن: لقێکی نەریتیی بچووکتری کلیسای ڕۆژهەڵات کە لە ١٩٦٨دا بەهۆی چاکسازییەکانی ڕۆژژمێر جیا بووەوە؛ ناوەندە عێراقییە سەرەکییەکانی لە بەغداد و دەشتی نەینەوادایە.

کلیسای ڕەسولیی ئەرمەنی: کۆمەڵگەیەکی ئەرمەنیی بچووک لە مووسڵدا کە بۆ پەنابەرانی کۆمەڵکوژیی ئەرمەنیی ١٩١٥ دەگەڕێتەوە، لەگەڵ کلیسایەکی ئەرمەنی لە شارەکەدا.

سەرجەمی دانیشتووانی مەسیحیی پێش-٢٠١٤ـی پارێزگای نەینەوا نزیکەی ٢٠٠٬٠٠٠ بوو، کە لێیان ٥٠٬٠٠٠ لە خود شاری مووسڵدا ژیاون و سەرکێشانە لە دەشتی نەینەوا. کۆمەڵگەکە بۆ چەند دەیە لە کەمیدا بوو — داگیرکردنی ٢٠٠٣، نا-ئاسایشی پاشی، و زنجیرەیەکی هێرشی هەدفکراو لەسەر کلیساکان لە نێوان ٢٠٠٤ و ٢٠١٠دا پێشتر هۆکاری کۆچی فراوان ببوون، لەگەڵ کەمبوونی دانیشتووانە مەسیحییەکانی مووسڵ لە نزیکەی ٣٥٬٠٠٠ لە ٢٠٠٣ـدا بۆ کەمتر لە ١٠٬٠٠٠ تا ٢٠١٤.

کارەساتی ٢٠١٤ چارەسەرکن بوو. کاتێک داعش لە حوزەیرانی ٢٠١٤دا مووسڵی گرتەخۆ، مەسیحییە ماوەکانی شارەکە ئەنذاری ستانداردیان پێ درا (گۆڕاندن، دانی جزیە، چوون، یاخود کوژراندن)؛ خانووەکانیان بە حەرفی عەرەبیی «ن» (بۆ نەسرانی) نشانە کران؛ زۆربەی هەرە مەزن لە ناوەوەی هەفتەیەکدا کۆچی کرد، زۆربەیان بۆ هەولێر و دهۆک لە هەرێمی کوردستان هەڵاتن، دیکە بۆ لوبنان و دواتر. لە ئابی ٢٠١٤دا، داعش بەرەو دەشتی نەینەوا پێش چوو و گرتە دەستی بازارە مەسیحییەکان؛ دانیشتووانی نزیکەی ١٢٠٬٠٠٠ بۆ ١٥٠٬٠٠٠ مەسیحیی دەشتەکە تقریباً بەشێوەیەکی کۆمەڵی کۆچیان کرد، لەگەڵ گەیشتنی زۆرینەیان بە هەولێر لە ناوەوەی ڕۆژێکدا. کاتی ڕزگاریی ٢٠١٧ کۆمەڵگەی مەسیحیی نەینەوا تقریباً بەتەواوی ڕاگوێزرابوو.

گەڕانەوەی پاش-٢٠١٧ بەرچاو بەڵام بەشێکی بووە. کۆمسیۆنی نۆژەنکردنەوەی نەینەوا، هاوبەشییەکی ئەکومنیی لە نێوان کلیساکانی کلدانی، سریانیی کاتۆلیکی و سریانیی ئەرسەدۆکسی کە لەگەڵ مانگبەخشە نێودەوڵەتییەکاندا کار دەکا (بەتایبەتی Aid to the Church in Need، Knights of Columbus و بەرنامەی Hungary Helpsـی حکومەتی مەجاری)، هەزاران خانوویان لە قەرەقۆش، بەرتلا، تەل ئەسقف، تەلکێف، بەتنایا و بازارەکانی دیکەی دەشت چاک کردنەوە؛ نزیکەی +١١٬٠٠٠ مەسیحیی ڕاگوێزراو تا سەرەتاکانی ٢٠٢٠ـەکان گەڕاونەتەوە بۆ دەشتەکە. گەڕانەوەی کلیسای الطاهرە بۆ کۆمەڵگەی سریانی کاتۆلیکی لە ئەیلولی ٢٠٢٤ و دیسان کردنەوەی لە ئەیلولی ٢٠٢٥دا لە تەنیشت جامعی النوری و کۆنڤێنتی الساعە (کەلەپوور، § سێیەم) خاڵە ڕەمزییە سەرەکییەکەی گەڕانەوەی مەسیحییەکانی لە خود شاری مووسڵدا نشاندانی کرد. دانیشتووانی مەسیحیی ئێستای شاری مووسڵ نزیکەی ١٬٠٠٠–٢٬٠٠٠ نرخاندنی دەکرێ، لەگەڵ نزیکەی ٣٠٬٠٠٠–٥٠٬٠٠٠ لە بازارەکانی دەشتدا تێکڕا.

پرسیارە چارەسەرنەکراوەکان گەورەن. گەڕانەوە بۆ دەشتەکە نا-هاوسەنگ بوو، لەگەڵ گەڕانەوەی هەندێ بازار (تەل ئەسقف، ئەلقۆش) بەشێوەیەکی بەرچاو و دیکە (بەتنایا) بەشێوەیەکی زۆر کەمتر. منزەرە دیمۆگرافی گۆڕاوە؛ لە چەند گوندی دەشتدا، توازنە دیمۆگرافیی پاش-٢٠١٤ گۆڕاوە بەشێوەیەکی کە کۆمەڵگەی مەسیحیی گەڕاوە بۆیان نیگەرانە، لەگەڵ نیگەرانی لەسەر گەرنامەی ئاسایش، حضوری ملیشیا، و پرسیاری سیاسیی فراوانتری ئەوەی کێ ناوچە کێشخراوەکان لە نێوان حکومەتی فدراڵیی عێراقی و حکومەتی هەرێمی کوردستان حوکم دەکا. کۆمەڵگەی مەسیحیی عێراقی بەگشتی لە نزیکەی ١٫٥ ملیۆن لە ٢٠٠٣ـدا کەم بووەتەوە بۆ کەمتر لە ٢٥٠٬٠٠٠ لە ٢٠٢٦دا؛ بەردەوامیی درێژخایەنیی حضوری مەسیحیی نەینەوا پرسیارێکی کراوە دەمێنێتەوە کە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی، حکومەتی عێراق و هیراڕکی کلیسایی لەسەر دەستپێگرتنی کار دەکەن.

پێنجەم · ئێزدیزم

ئاینی ئێزدی (هەروەها ئێزدی، یەزیدی، یاخود ئێزدیتی لە وەسفی خۆیدا) عقیدەیەکی توحیدیی کۆنە کە بۆ دانیشتووانە کوردی-زمانەکانی سەرەوەی مەزرپۆتامیا ئەسلینە. تیۆلۆژیی ئێزدی لەسەر پەرستنی یەک خوداڕاستی دەستەبەرە کە جیهانی دروست کردووە و بەڕێوەبردنی بە حەوت فریشتە سپاردووە، کە دیارترینیان مەلەک تاوسـە، کە وەک سەرکردەی نێویاندا ڕێزی لێ دەنرێ. تێکستە ئاینییە ئێزدییەکان مصحف رش و کتێبی جلوەـن، هەرچەند زۆربەی زانینی ئاینیی ئێزدی بەشێوەیەکی شفاهیی بەناو سرودەکاندا (قەول) کە لە کۆبوونەوە ئاینییەکاندا دەخوێنرێن، گواسترانەوە. گۆڕگەی ئاینیی سەرەکیی ئێزدی و شوێنی حەج وادی لالشـە لە قەزای شیخانی نەینەوادا، کە گۆڕی شێخ عەدی کوڕی موسافر (مرشدێکی ئێزدیی صوفی-کارتێکراوی سەدەی دوازدەهەم) لێی نقطەی تەرکیزی ناوەندییە. دەسەڵاتی ئاینیی ئێزدی هرمی بەرز کردووە، لەلایەن میری ئێزدییەکان و بابا شێخـەوە (دەسەڵاتی ئاینیی هەرە بەرز) ڕێبەرایەتی دەکرێ، لەگەڵ سیستەمێکی ئاڵۆزی تەبەقەی کاهنی (شێخ، پیر، مرید) پراکتیسی ئاینیی ڕێکدەخا.

کۆمەڵگەی ئێزدیی نەینەوای پێش-٢٠١٤ نزیکەی ٤٠٠٬٠٠٠–٥٠٠٬٠٠٠ بوو، زۆرینەی هەرە مەزنی دانیشتووانی ئێزدیی جیهانی پێک دەهێنا (دیاسپۆرای بچووکتر لە سوریا، تورکیا، ئەلمانیا و شوێنە دیکەکان نزیکەی ٢٠٠٬٠٠٠ زیاتری زیاد دەکا). چەسپێنانە دیمۆگرافی سەرەکییەکان قەزای سنجار لە ڕۆژئاوای نەینەوا (شاری سنجار و دەستەی گوندە ئێزدییەکانی دەوری چیای سنجار)، قەزای شیخان لە باکووری-ڕۆژهەڵاتی (لە خۆیدا خود لالش و گوندە ئێزدییەکانی دەوری)، و بازارەکانی بەعشیقا و بەحزانیـی ڕۆژهەڵاتی مووسڵ بوون (کاتێک دانیشتووانی ئێزدی بەمێژوویی لەگەڵ هاوسێکانی شەبەک و مەسیحیدا یەکپارچە بوون).

ڕووداوەکانی ئابی ٢٠١٤ کارەسات‌بارترین حلقەی مێژووی ئێزدیی هاوچەرخن. لە ٣ ئابی ٢٠١٤دا، هێزەکانی داعش پێش چوون بۆ سنجار؛ هێزەکانی پێشمەرگەی حکومەتی هەرێمی کوردستان، کە لیستی پەیوەستی ئاسایش لە قەزاکەدا بوون، چووە دواوە، دانیشتووانە ئێزدییەکانیان بێ پاراستن جێ هێشت. داعش قەزای سنجاری لە ناوەوەی ڕۆژێکدا گرتە دەستی، ئەنجامدانی ئەوەی کە دادگاکانی نێودەوڵەتی، پەرلەمانەکان و کۆمسیۆنی تەحقیقی نێودەوڵەتیی سەربەخۆی ئەنجومەنی مافی مرۆڤی نەتەوە یەکگرتووەکان وەک کۆمەڵکوژی پۆلێن کردیان. نمونە سیستەماتیک بوو: پیاوان و ژنە مەنگەکان لە ئیعدامە کۆمەڵانییەکاندا کوژراندن، لەگەڵ کاتی کۆجوـی ـ تکڕای دانیشتووانی پیاوانی تقریباً تەواو لە ناوەڕاستی ئابی ٢٠١٤دا ئیعدام کرابوون؛ ژن و کچەکانی نێوان نزیکەی ٩ و ٥٠ ساڵ گیران و فرۆشرابوون بۆ کۆیلایەتیی سێکسی، بۆ شەڕکارانی داعش وەک «سەبایا» (کۆیلە) دابەش کرابوون، و دیسان لە بازارەکانی کۆیلە کە لە مووسڵ، ڕەقە و شوێنە دیکەکاندا کاریان دەکرد، فرۆشرابوون؛ منداڵە کوڕەکان بە زۆر بۆ مەرکەزی ڕاهێنانی داعش بانگ کرابوون. نرخاندنە نەتەوە یەکگرتووییەکان نشانه‌ی ئەو دەدا کە نزیکەی ٥٬٠٠٠ ئێزدی کوژراندن لە چەند هەفتەی یەکەم و بەناو ماوەی پاشی گرتنیشدا، و نزیکەی ١٠٬٨٠٠ ژن و کچ فرۆشراون. گۆڕگە ئاینییە ئێزدییەکان لە بەعشیقا، بەحزانی و سنجاردا بەشێوەیەکی پلانمەند کاول کرابوون؛ کۆمپلێکسی پەرستگای لالش لە شیخان، هەرچەند داگیر نەکرابوو، نا-قابیلی-چوون بۆ کۆمەڵگەی ڕاگوێزراو کە بۆیان شوێنی حەجی سەرەکی بوو.

تا ٢٠١٥، نزیکەی ٧١٪ـی دانیشتووانی ئێزدیی جیهانی ڕاگوێزرابوون. ڕاگوێزانی سەرەکی بۆ کەمپەکانی پارێزگای دهۆک لە هەرێمی کوردستان (خانکی، شاریا، کەبارتۆ و دیکە)، لەگەڵ نزیکەی ٣٠٠٬٠٠٠ ئێزدی لە ئەو کەمپانە لە لووتکەدا. ژمارەی بچووکتری بەناو ڕێگەی مرۆڤایەتییەوە هەڵاتن بۆ سوریا و لێرەوە بۆ ئەوروپا؛ پێشوازیی ئەوروپیی سەرەکیی لە ئەلمانیاوە بوو، کە نزیکەی ٥٠٬٠٠٠ پەنابەری ئێزدی لە ٢٠١٥–٢٠١٦دا وەرگرت. کاری بەرگرییکردنی نادیا مراد (نەجاتیی ئێزدی و خاوەنی خەڵاتی نۆبڵی ئاشتی ٢٠١٨)، مراد ئیسماعیل و مؤسسەی یزدا و دیکە، پرۆفایلی نێودەوڵەتیی کۆمەڵکوژیی بەرز کردەوە و لێی ناسکردنە فەرمییەکانی کۆمەڵکوژی لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکان، پەرلەمانی ئەوروپا، پەرلەمانەکانی شانشینی یەکگرتوو، کانادا، ئەرمەنستان، ئوسترالیا و چەند دیکە، و لەلایەن دەوڵەتە فەردییەکان، هاتە کایەوە.

دیمەنی پاش-٢٠١٧ دیمەنی گەڕانەوەی بەشێکی و تراوماتیی چارەسەرنەکراوە. لە ٢٠٢٦ـەوە، نزیکەی ٢٬٥٠٠ ئێزدی ون دەمێنن، گومانیان لێ دەکرێ کە یاخود لە گۆڕە کۆمەڵانی نا-ناسراوەکان مردوون یاخود هێشتا لە گرتنانن. لە ٩٤ گۆڕە کۆمەڵانی ناسراوی قەزای سنجار لەلایەن دائیرەی گۆڕە کۆمەڵانییەکانی عێراق، ٣٣ هێشتا هەڵنەکۆڵراون؛ لە نزیکەی ٦٩٦ کەسی کە لە ٦١ گۆڕی هەڵکۆڵراودا دۆزراونەتەوە، تەنها ٢٤٣ بەناو هاوتاکردنی DNAـوە ناسراون. نزیکەی ٢٠٠٬٠٠٠ ئێزدی لە کەمپە ڕاگوێزراوەکاندا دەمێنن لە پارێزگای دهۆک لە ٢٠٢٦ـدا، لەگەڵ گەڕانەوەی سنووردار بۆ قەزای سنجار بەهۆی نیگەرانییە ئاسایشییە بەردەوامەکان (سنجار لە ناوەوەی ناوچەی ململانێی سنوورانیی نێوان بەغداد و هەولێر کەوتووە و چەند فاعیلی چەکدارانە کێشخراوی بەرز دەکا)، دیسان دروستکردنی نا-بەس بۆ خانووبەرە و ژێرخان، و نا-چارەسەرکردنی پرسیارە فراوانترەکانی دادپەروەری، گەڕاندنەوەی پاشماوەکان، و پاراستن. قانوونی نەجاتییە ئێزدییەکان کە پەرلەمانی عێراقی لە ٢٠٢١دا پەسەند کرد تەنها بەشێکی جێبەجێ کراوە؛ زۆربەی ئەوانەی شایستەی قەرەبووکردن لە ژێریدان پشتگیریی بەڵێن پێ کراویان وەرنەگرتووە. دادپەروەری بۆ تاوانکارانی داعش کەم بووە: تەنها دەستەیەکی ئەندامانی داعش بەشێوەیەکی نێودەوڵەتی بۆ تاوانەکان دژی ئێزدییەکان لێکۆڵینەوەی لێ کراون، لەگەڵ تەنها یەک حکمی کۆمەڵکوژی.

کۆمەڵگەی ئێزدیی نەینەوا لە ٢٠٢٦ـدا لە دۆخێکدایە کە بەباشترین شێوە وەسف دەکرێ بە تراوماتی بەردەوام تێکەڵ بە کاری بەهێواش و کێشخراوی گەڕانەوە. کۆمپلێکسی پەرستگای لالش بەردەوام بەردەست بووە بۆ دیاسپۆرا و بۆ ئێزدییەکانی لە ناوچەی نەینەوا ماوەکان لە ٢٠١٧ـەوە و وەک لەنگەری ڕەمزیی سەرەکیی بەردەوامیی ئاینیی ئێزدی دەمێنێتەوە. گوندە ئێزدییەکانی بەعشیقا و بەحزانی بەشێکی دیسان دانیشتوو کراون. خود قەزای سنجار جوگرافیای هەرە کێشخراوی پارێزگاکە دەمێنێتەوە.

شەشەم · شەبەک، کاکەیی، مەندایی و کەلەپووری جوولەکە

شەبەک کۆمەڵگەیەکی نەژادی-ئاینیی پێشخراوە کە لە دەشتی نەینەواوە لە ڕۆژهەڵاتی مووسڵدا چەسپێنرابوون، بەتایبەتی لە بازارەکانی بەرتلا (کە لەگەڵ مەسیحییەکاندا بەشدارن)، ینگجە، خۆرشید، و دەستەکانی گوندە شەبەکییەکانی ناوچەکانی حەمدانیا و بەرتلا. کۆمەڵگەی شەبەک نزیکەی ٢٠٠٬٠٠٠–٣٠٠٬٠٠٠ لە نرخاندنە پێش-٢٠١٤ـەکاندا نرخاندن کراوە. ئاینی شەبەک ئەلێمەنتانی ئیسلامی شیعە دوازدە ئیمامیی (کۆمەڵگەکە خۆی بەمێژوویی لەگەڵ نەریتی شیعە بۆ مەبەستەکانی دەوڵەتی عێراقی پێناسە کردووە) لەگەڵ پراکتیسە پێشخراوە صوفی-کارتێکراوەکان تێکەڵ دەکا کە هەندێ پسپۆڕ بۆ ڕێبازەکانی بکتاشی یاخود سەفەویی دەگەڕێننەوە، ئەدەبێکی ئاینیی شفاهی لە زمانی شەبەکی (زمانێکی ئێرانیی باکووری-ڕۆژئاوای پەیوەست بە گۆرانی)، و پراکتیسە ڕیتوالییەکانی کە هاوتاییەکی دەقیقیان لە هیچ شوێنێکی دیکەدا نییە. کۆمەڵگەکە بەمێژوویی لە ناوەوەدا ڕێکخراوە لەگەڵ دەسەڵاتە ئاینییەکان (پیر و ڕئیس) کە پراکتیسی ڕیتوالیی ڕێکدەخەن.

کۆمەڵگەی شەبەک لە ژێر داگیرکردنی ٢٠١٤–٢٠١٧دا بەشێوەیەکی توند ئازاریان چێژت، لەگەڵ چارەسەرکردنی داعش بۆ ئاینی شەبەک وەک شێوەیەکی بدعتی شیعە و هەدفکردنی گوندە شەبەکییەکان بۆ کاولکردن. کۆمەڵگەکە بەشێوەیەکی بەرچاو بۆ هەولێر و دهۆک لە ماوەی ٢٠١٤دا ڕاگوێزرا، لەگەڵ گەڕانەوەی لە ٢٠١٧ـەوە کارایە. لە ٢٠٢٦ـدا، زۆربەی گوندە شەبەکییەکان دیسان دانیشتوو کراون، هەرچەند لەگەڵ زیانی بەرچاوی ژێرخان و بەشێک نا-گەڕانەوەی هەندێ ئەندامی کۆمەڵگە.

کاکەییەکان (هەروەها یارسان یاخود ئەهلی حەق) کۆمەڵگەیەکی ئاینیی بچووکتر کە بۆ سنوورەکانی ئێرانی ئەمڕۆ و عێراق ئەسلینە، لەگەڵ شوێنکەوتانی لە قەزاکانی ڕۆژهەڵاتی نەینەوا، بەتایبەتی لە هەندێ گوندی قەزای حەمدانیا و ناوچە نزیکەکان. ئاینی کاکەیی ئەلێمەنتانی صوفیزم، نەریتە ئاینییە ئێرانییە ئەسیلەکان و میسٌتیسزمە بەسەرکراوەکان تێکەڵ دەکا، لەگەڵ شخسیەتی ناوەندیی سوڵتان سەهاک (مرشدێکی سەدەی چواردەهەم یاخود پانزدەهەم) وەک مامۆستای ئاینیی سەرکێش. کۆمەڵگەی کاکەیی لە دەستووری عێراقیدا بەشێوەیەکی جیاواز ناسراو نییە و بەمێژوویی ڕووبەڕووی قورسایی کارگێڕی بووە. کۆمەڵگەی کاکەیی نەینەوا بچووکە (نزیکەی ٣٠٬٠٠٠–٥٠٬٠٠٠ لە نرخاندنە پێش-٢٠١٤ـەکاندا) و لە ماوەی داگیرکردنی ٢٠١٤–٢٠١٧دا لە تەنیشت کۆمەڵگەکانی دیکەی کەمنیشیندا ئازاریان چێژت؛ گەڕانەوە بەشێکی بووە.

کۆمەڵگەی مەنداییـی مووسڵ بەمێژوویی بچووک بوو، لەگەڵ ناوەندە مەندایییە عێراقییە گەورەکان لە باشوور (دەوری بەغداد، عەمارە و بەسرە). چەند سەد مەندایی مووسڵی لە ماوەی ساڵانی نا-ئاسایشی لە ٢٠٠٣ـەوە بەرەو پێش کۆچی کرد؛ کەمیان لە ٢٠٢٦ـدا ماون. ئاینی مەندایی، لەگەڵ ڕیتوالە تاسبینەکانی لە ئاوی ڕۆیشتوودا، نووسراوەکانی بە مەندایی ئارامی، و ڕێزگرتنی لە یۆحەنای تاسبیندەر وەک پێغەمبەری سەرکێش، حضوری عێراقیی سەرکێشی لە بەغداد و پارێزگاکانی باشووردایە، کاتێک کۆمەڵگەکە بەشێوەیەکی بەرچاو لە ٢٠٠٣ـەوە کەمی کردووە.

کەلەپووری جوولەکەـی مووسڵ یەکێکە لە کۆنترەکانی جیهان. کۆمەڵگەی جوولەکەی مووسڵ ئەسلی خۆی بۆ ڕاپێچی بابلی سەدەی شەشەمی پێش زایینی و حضوری دواتری جوولەکە لە مەزرپۆتامیادا دەگەڕاندەوە؛ کۆمەڵگەکە حضورێکی بەردەوامی بەناو سەردەمەکانی ئاشووری، فارسی، هلینی، پارتی، ساسانی، ئیسلامیی سەرەتایی، ئیسلامیی ناوەند، عوسمانی و عێراقیی هاوچەرخدا پاراست، بەردەوامیی زیاتر لە ٢٬٥٠٠ ساڵ. کۆمەڵگەی جوولەکەی مووسڵ لە لووتکەکەی لە سەرەتاکانی سەدەی بیستەمدا نزیکەی ١٠٬٠٠٠–١٣٬٠٠٠ بوو، لەگەڵ کونگەکان، خوێندنگاکان، گەڕەکێکی جوولەکە لە شاری کۆندا و حضورێکی بازرگانیی بەرچاو. کۆمەڵگەکە لە دوو ئاوەزی بۆ ئیسرائیل کۆچی کرد: کۆچی ١٩٤٨–١٩٥١ (عەلیە کە تەنانەت دامەزراندنی ئیسرائیل و ڕووخانی ناتاوای ناتاکیی قانوونیی جوولەکانی عێراقیی بەردەوام بوو) زۆرینەی هەرە مەزن کۆچی کرد، لەگەڵ کۆچی پاشماوەی بچووک لە حەفتاکاندا. کونگەکانی مووسڵ و گەڕەکی جوولەکە بەهێواش بۆ بەکارهێنانە دیکەکان گۆڕاون؛ هەندێ ساختە ماون، هەندێ دیکە هەڵگیرابوون یاخود بەشێوەیەکی بەرچاو گۆڕاوون. قانوونی ٢٠٢٢ـی عێراقی کە «ئاسایی کردنەوەی پەیوەندییەکان» لەگەڵ ئیسرائیل دەکاتە تاوانی جنایی، هەوڵەکانی پاراستنی کەلەپووری ئاڵۆز کردووە، چونکە دەکرێ کاری چاککردنەوە وەک کاتێک کە بکەوێتە ژێر قەدەغەی قانوونەکە، تەفسیر بکرێ. کەلەپووری جوولەکەی مووسڵ لە ٢٠٢٦ـدا لە حاڵەتی کاولی بەرچاودایە، لەگەڵ نا-بوونی هیچ کۆمەڵگەیەکی بەردەوام و چاوگانی نێودەوڵەتیی سنووردار.

حەوتەم · دامەزراوە ئاینییەکان و حوکمکردن

چوارچێوەی کارگێڕی بۆ دامەزراوە ئاینییەکان لە عێراقدا یەکێکە لە ئاڵۆزترەکانی ناوچەکە. دیوانی ئەوقافی سوننی و دیوانی وەقفی شیعە، کە وەک دامەزراوەی جیاواز لەلایەن فەرمانی ١٢ـی دەسەڵاتی هاوپەیمانیی کاتیی لە ٢٠٠٣دا دامەزرابوون (کە لە جیێ وەزارەتی ئەوقافی یەکگرتووی پێشتر کەوتنە)، ژێرخانی ئاینیی کۆمەڵگەی خۆیان — مزگەوتەکان، خوێندنگاکانی ئاینی، دادگاکانی ئاینی، ئەوقاف و خانووبەرە ئاینییەکان — ڕێبەرایەتی دەکەن. دیوانێک بۆ ئەوقافی مەسیحیی، ئێزدی و مەندایی، هەروەها لە ٢٠٠٣دا دامەزرابوو، ژێرخانی ئاینیی نا-موسوڵمانی لە ژێر چەترێکدا ڕێبەرایەتی دەکا، هەرچەند لە ناوەوەی ئەودا کۆمەڵگەکانی مەسیحی، ئێزدی و مەندایی ساختە ناوەکی خۆیان دەپارێزن. کۆمەڵگەی شەبەک کارگێڕانە لە ژێر دیوانی وەقفی شیعەدا چارەسەر دەکرێ؛ کاکەییەکان بەشێوەیەکی جیاواز ناسراو نین. ساختەی پارێزگایی هەر یەکێک لەو ئەوقافانە لقی نەینەوا لە خۆیدا دەگرێ.

سیستەمەکانی دادگای ئاینی بۆ بابەتەکانی دۆخی شخسی (هاوسەرگیری، تەلاق، میرات) بەشێوەیەکی جیاواز بۆ هەر کۆمەڵگەیێکی ناسراو کار دەکەن: دادگاکانی شەرعیی سوننی بۆ سوننییەکان، دادگاکانی شەرعیی جعفری بۆ شیعە، دادگاکانی کلیسایی بۆ مەسیحییەکان، ئەنجومەنە ئێزدییەکان بۆ ئێزدییەکان. قانوونی دۆخی شخسیی عێراقی ١٩٥٩، کە قانوونی خێزانیی بەناو کۆمەڵگەکاندا یەکیخست لەگەڵ پاراستنی ولایەتی دادگاکانی ئاینی لەسەر پرسیارە ئاینییەکان، یاسایە ســەرەکـیـیە دەمێنێتەوە، لەگەڵ گۆڕانکارییە دواترەکان و گفتوگۆکانی بەردەوام لەسەر دەستەبەرەکانی.

هاوبژاندنەوەی نێوان ساختەی دامەزراوەیی ئاینیی فدراڵی و ئاستی پارێزگایی بەتایبەتی لە نەینەوادا ئاڵۆز بووە بەهۆی دۆخی سنووری-سیاسی. بەشانی پارێزگاکە (سنجار، بەشانی دەشتی نەینەوا، قەزاکانی ڕۆژهەڵاتی) لە ناوچەی سنوور-کێشخراودا لە نێوان بەغداد و هەولێردا کەوتنە، کاتێک دەسەڵاتی فدراڵیی عێراقی و حکومەتی هەرێمی کوردستان هەردووکیان ولایەتی کارگێڕی ادعا دەکەن و کاتێک چەند فاعیلی چەکدارانە کار دەکەن. ئەوقاف و دامەزراوە ئاینییەکان بەناو ئەو ئاڵۆزییەکاندا دەگەڕێن، لەگەڵ هەندێ کۆمەڵگەی (بەتایبەتی ئێزدییەکان، کە پەیوەندیی مێژوویییان لەگەڵ دەسەڵاتی کوردیدا هەیە، و مەسیحییەکان، کە ئاراستەی جیاوازی ئاستی کۆمەڵگەییان هەیە) لە نێوان دەسەڵاتە کێشخراوەکاندا گیر بوون.

هەشتەم · کارەساتی ٢٠١٤–٢٠١٧ و پاشایی

ڕووداوەکانی ٢٠١٤–٢٠١٧ کۆمەڵگە لە دوای کۆمەڵگەوە لە بەشە سەرەوەکاندا وەسف کراون. ئەو بەشە دیمەنی بەراوردکاری کۆ دەکاتەوە.

پڕۆژەی «دەوڵەتی ئیسلامی»ـی داعش، لە تێگەیشتنی خۆیدا، ادعای پاراستنی ئیسلامی سوننی دژی لاڕاوییە درکپێکراوەکان و دامەزراندنی تەفسیرێکی پێشخراوی قانوونی ئیسلامیی دەکرد. لە پراکتیسدا، پڕۆژەکە چاودێریی بەردەوامی ئەنجامدا دژی تقریباً هەر کۆمەڵگەیێکی ئاینیی نەینەوا: دژی ئێزدییەکان وەک هەدفی کۆمەڵکوژی، دژی مەسیحییەکان وەک کۆمەڵگەکانی ذمی کە دەبا بدورخرێنەوە یاخود بسڕینەوە، دژی موسوڵمانانی شیعە و شەبەک وەک مرتد، دژی سوننی صوفییەکان وەک هرتیک، دژی کاکەییەکان وەک لە دەرەوەی هیچ پۆلێنی ناسراو، و دژی مەندایییەکان و کەلەپووری جوولەکەی بچووک وەک هەدفانی کاولکردنی پەرشێزتر. نمونە بەناو کۆمەڵگەکاندا بۆ ماوەی داگیرکردن بەردەوام بوو، پلانمەند بوو، و لە کاتی ڕاست لەلایەن ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤی نێودەوڵەتییەوە تۆمار کرابوو و دواتر بەناو شایەتیی فراوان و بەڵگەی پزیشکیی پیشاهاتنی دامەزرابوو.

قەبارەی تراکمی ڕاگوێزانە سەرنج‌ڕاکێش بوو: نزیکەی ٣٠٠٬٠٠٠ ئێزدی، ٢٠٠٬٠٠٠ مەسیحی، ٢٠٠٬٠٠٠–٣٠٠٬٠٠٠ شەبەک، ژمارەی بچووکتر بەڵام بەرچاو لە هەر یەکێک لە کۆمەڵگەکانی دیکە، و سەد هەزاران موسوڵمانی سوننی کە لە ناوچەی کۆنترۆڵی داعش هەڵاتن. گەڕانەوە بەشێکی بووە. گەڕانەوەی سوننی بۆ مووسڵی ڕزگارکراو بەرچاو بووە. گەڕانەوەی شەبەک بۆ گوندەکانی دەشت بەرچاو بووە. گەڕانەوەی مەسیحی بەشێکی بووە: بەرچاو لە هەندێ بازاری دەشت، کەم لە دیکە، و زۆر سنووردار لە خود شاری مووسڵ. گەڕانەوەی ئێزدی هەرە قورستر بووە لە هەموو، لەگەڵ کاتێک کە زۆرینەی کۆمەڵگەکە هێشتا دە ساڵ پاش کۆمەڵکوژی ڕاگوێزراون.

پرسیارەکانی دادپەروەری بەشێوەیەکی فراوان چارەسەرنەکراو دەمێنن. لێکۆڵینەوەی نێودەوڵەتی بۆ تاوانکارانی داعش کەم بووە (نزیکەی نۆ حکمی جیهانی، تەنها یەک بۆ تاوانی تایبەتی کۆمەڵکوژی دژی ئێزدییەکان). لێکۆڵینەوەکانی ناوەکی عێراقیی ئەندامانی داعش لە ژێر یاسای تیرۆریزمدا زۆر بوون بەڵام بەشێوەیەکی گشتی تاوانە تایبەتییەکان دژی کۆمەڵگەکانی کەمنیشین چاودێریی نەکردووە. کاری تیمی لێکۆڵینەوەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ پێشخستنی بەرپرسایەتی بۆ تاوانە ئەنجامدراوەکان لەلایەن داعش/تنظیمی دەوڵەت (UNITAD)، کە بە بڕیاری ئەنجومەنی ئاسایش ٢٣٧٩ (٢٠١٧) دامەزرابوو، بەڵگەی جوهەری لەسەر تاوانەکان بەرهەم هێنا؛ تەفویزی UNITAD لە ١٧ ئەیلولی ٢٠٢٤دا بە داواکاری حکومەتی عێراق کۆتایی هات، پرسیارە کراوەی جوهەری لەسەر مەکانیزمەکانی بەرپرسایەتی داهاتوو جێ هێشتن. قانوونی نەجاتییە ئێزدییەکانی پەرلەمانی عێراق لە ٢٠٢١دا تەنها بەشێکی جێبەجێ کراوە؛ بەرنامەی فراوانتری قەرەبووکردن، گەڕاندنەوەی مولکیات، و پشتگیریی نەجاتیی کۆمەڵکوژی لە جێبەجێکردندا دەمێنێتەوە.

نۆیەم · ژیانی ئاینی لە نەینەوا ئەمڕۆ

ژیانی ئاینیی نەینەوا لە ٢٠٢٦ـدا کاری کۆمەڵگەکانی بەردەوامە، هەر یەکێک لە نەریتە پێشخراوەکانی خۆیدا، لە نمونە سەدەکانی پراکتیسی ڕیتوالی و ژیانی کۆمەڵانی کە ڕووداوەکانی ٢٠١٤–٢٠١٧ تێکیان دا بەڵام کۆتایی پێ نەهێنا. جامعی النوریی دیسان کراوەوە میوانداریی نوێژەکانی هەینی دەکا کە دەستەکانی هەزاران ئامادە دەبن. کۆنڤێنتی الساعە و کلیسای الطاهرە میوانداریی قوربانی یەکشەمەی کاتۆلیکی و سریانیی کاتۆلیکی کۆمەڵگەکانی مووسڵ دەکەن. کۆمپلێکسی پەرستگای لالش میوانداریی فستیڤاڵی ساڵانەی چێژنا جەماعیەـی ئێزدییەکان دەکا، کە دەستە هەزاران ئێزدی لە سەرتاسەری دیاسپۆراوە ئامادە دەبن. گوندە شەبەکییەکانی دەشت ڕۆژژمێرە ئاینیی پێشخراوی خۆیان دەنوێنن. تەکیە صوفییەکانی مووسڵ ڕیتوالە کلاسیکییەکانیان بەردەوام دەکەن. دیسان کردنەوەی ئەو دامەزراوانە، پاش کارەساتی داگیرکردن، خود لە حەقیقی خۆیدا ڕووداوی گرنگیی بەرچاوە بۆ گەرنامەی فراوانتری عێراقیی بوژاندنەوە.

پرسیارانە کە کراوە دەمێنن گەورەن. لە خۆیدا بەردەوامیی درێژخایەنیی کۆمەڵگەی مەسیحی، زۆرینەی هێشتا ڕاگوێزراوی کۆمەڵگەی ئێزدی، پرسیارە چارەسەرنەکراوەکانی دادپەروەری بۆ کۆمەڵکوژی، پاراستنی کەلەپووری ئاینیی کە هێشتا چاک نەکراوەتەوە، بەڕێوەبردنی پەیوەندییە ناوەکۆمەڵگەییەکان لە ناوچە سنوور-کێشخراوەکان، دۆخی قانوونیی کۆمەڵگەکانی ئێستا دەستوورییانە ناسراو نین، و پرسیارە فراوانترەکەی ئەوەی کە ئایا تەعدودی ئاینیی کە سمتە مێژوویییە پێشخراوەکەی نەینەوا بووە دەکرێ لە ناوەوەی بەرژەوەندی دامەزراوەیی و سیاسیی پاش-٢٠١٧دا بەردەوام بکرێ. هیچ یەکێک لەو پرسیارانە لە ٢٠٢٦ـدا جوابێکی ڕاشکاوی نییە.

ئەوەی دەکرێ بگوترێ ئەوەیە کە کۆمەڵگەکانی نەینەوا، سەرەڕای گرنگیی ئەوەی کە دژیان ئەنجام درا، لە پڕۆژەی بەردەوامیی خۆیان لە پارێزگاکەدا دواوە نەشاوەنە. زەنگەکانی کلیسای مەسیحیی بەرتلا سەرلەبەیانی یەکشەمە دەخوێنن. حاجییە ئێزدییەکان ڕێبازەکانی لالشدا دەڕۆن. نوێژەکانی هەینی سوننی جامعی النوری پڕ دەکەن. گوندە شەبەکییەکان فستیڤاڵەکانیان دەنوێنن. بەردەوامیی ژیانی ئاینی لە نەینەوا، لە شێوەی تەعدودی خۆیدا، جوابە سەرکێشەکەیە کە پارێزگاکە تاوەکو ئێستا داوەتە سەر ڕووداوەکانی کە دەیانویست کۆتایی پێ بهێنن.

سەرچاوەکان

1. کۆمسیۆنی تەحقیقی نێودەوڵەتیی سەربەخۆی نەتەوە یەکگرتووەکان لەسەر سوریا (٢٠١٧). «هاتن بۆ کاولکردن: تاوانەکانی داعش دژی ئێزدییەکان» — تۆماری ناسکردنی فەرمیی کۆمەڵکوژی.
2. UNITAD (تیمی لێکۆڵینەوەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ تاوانەکانی داعش) (٢٠١٨–٢٠٢٤). ڕاپۆرتە ماوەییەکان بۆ ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لەسەر بەڵگەی کۆکراوە.
3. USCIRF (کۆمسیۆنی ئەمریکی بۆ ئازادیی ئاینیی نێودەوڵەتی) (٢٠٢٤، ٢٠٢٥). ڕاپۆرتە ساڵانە لەسەر عێراق.
4. EUAA (ئاژانسی ئەوروپی بۆ پەنابەری) (٢٠٢٥). «عێراق: چارەسەرکردنی کەمنیشینە نەژادی و ئاینییەکان» — ڕاپۆرتی زانیاریی وڵاتی سەرچاوە.
5. مؤسسەی یزدا (٢٠١٨–٢٠٢٥). ڕاپۆرتە لەسەر نەجاتیی ئێزدییەکان، گۆڕە کۆمەڵانییەکان و قەرەبووکردن.
6. قانوونی نەجاتییە ئێزدییەکان (عێراق، ٢٠٢١)؛ مەجلسی نوێنەرانی عێراق.
7. کۆمسیۆنی نۆژەنکردنەوەی نەینەوا (٢٠١٧–٢٠٢٥). ڕاپۆرتە پڕۆژەییەکانی لەسەر دیسان دروستکردنی خانووبەرە مەسیحی لە دەشتی نەینەوا.
8. ڕێکخراوی حەمورابی بۆ مافی مرۆڤ (ڕاپۆرتە ساڵانە، ٢٠١٤–٢٠٢٥). ڕاپۆرتە لەسەر کۆمەڵگەکانی مەسیحیی عێراقی.
9. دائیرەی گۆڕە کۆمەڵانییەکانی عێراق (٢٠١٨–٢٠٢٤). ڕاپۆرتە لەسەر گۆڕە کۆمەڵانییەکانی سنجار: ٩٤ ناسراو، ٦١ هەڵکۆڵراو لە ٢٠٢٤ـەوە.
10. گرووپی مافی کەمیی نێودەوڵەتی (٢٠١٤–٢٠٢٤). زنجیرەیەکی ڕاپۆرتە لەسەر کەمنیشینەکانی عێراقی.
11. دەستووری عێراقی (٢٠٠٥)، ماددەکان لەسەر ناسکردنی ئاینی؛ قانوونی دۆخی شخسیی ١٩٥٩ لەگەڵ گۆڕانکارییە دواترەکان.
12. فەرمانی دەسەڵاتی هاوپەیمانیی کاتیی ١٢ (٢٠٠٣)؛ دامەزراندنی ئەوقافی سوننی، شیعە و مەسیحی/ئێزدی/مەندایی جیاکراو.
13. UNHCR / IOM عێراق (٢٠١٤–٢٠٢٥). ماتریکسی شوێنپێهەڵگرتنی ڕاگوێزان و بیاناتی پەیوەست لەسەر نەینەوا.
14. سلوم، س. (٢٠١٣). کەمنیشینەکان لە عێراقدا: یاد، ناسنامە و چارەسەرکردن. بەغداد: مەسارات بۆ گەشە پێدانی کلتووری و میدیایی.
15. Maisel, S. (2017). یەزیدییەکان لە سوریادا: بنیاتنانی ناسنامە لە نێوان کەمنیشینێکی دوولایی. لانهام: Lexington Books.
16. Allison, C. (2017). نەریتە شفاهیی ئێزدییەکان لە کوردستانی عێراق. لەندەن: Routledge.
17. Murre-van den Berg, H. (2015). نووسەران و نووسراوەکان: کلیسای ڕۆژهەڵات لە پارێزگا عوسمانییە ڕۆژهەڵاتییەکاندا (١٥٠٠–١٨٥٠). لوڤان: Peeters.
18. Aboona, H. (2008). ئاشوورییەکان، کوردەکان و عوسمانییەکان: پەیوەندییە نێوان-کۆمەڵگەییەکان لە پەرافی ئیمپراتۆریتی عوسمانی. ئامهیرست: Cambria Press.
19. Open Doors International (ڕاپۆرتە ساڵانە، ٢٠١٤–٢٠٢٤). لیستی چاودێریی جیهانی و ڕاپۆرتە وڵاتی عێراق.
20. PLOS Medicine (2017)؛ PLOS One (2020). توێژینەوەکان لەسەر مردن، ڕاگوێزان و تراوماتیی نێوان کۆمەڵگەکانی ئێزدی، مەسیحی و موسوڵمان.