ئابووریی نەینەوا.

لە کێڵگەی نەوتی قورسی قێیارە و پاڵاوگەی نوێی نەینەوا بە تواناییی ٧٠٬٠٠٠ بەرمیل لە ڕۆژدا کە ئێستا لە ژێر بنیاتنانە، بۆ کەمەری گەنمی دەشتی جزیرە، بازاڕەکانی شاری کۆنی مووسڵی نۆژەنکراوەتەوە، یەدەگەکانی گۆگردی مشراق — گەورەترین لە جیهاندا — و کەرتی نۆژەنکردنەوە کە بووە بە چالاکیی ئابووریی لە خۆیدا: لێکدانەوەی ئەوەی کە نەینەوا چۆن قازانج دەکا و خەرج دەکا، چی ڕووداوەکانی ٢٠١٤–٢٠١٧ تێچوویان بۆ کرد، و چۆن گەڕانەوەکە دارایی دەکرێ.

ئابووریی نەینەوا بە باشترین شێوە وەک سێ سیستەمی چینبەندیکراو تێگەیشتن دەکرێ. لە بنکەکەیدا ئابووریی نەوت و کانزا کە لە کێڵگەی نەوتی قورسی قێیارە، پاڵاوگەی قێیارە-١، یەدەگەکانی گۆگردی مشراق و ژێرخانی کارەبایی هەرێمیدا دامەزراوە — سامانێکی پێشتر دامەزراوی درێژخایەن کە لە داگیرکردنی ٢٠١٤–٢٠١٧دا لە دۆخێکی زیانلێکەوتوودا مانەوە و بەهێواش نۆژەنکراوەتەوە، لەگەڵ وەبەرهێنانی نوێی بەرچاو کە ئێستا لە ئاراندان. لە سەرەوەی ئەوەدا ئابووریێکی کشتوکاڵیی دێهاتیی ڕێکخراو لە دەوری کەمەری گەنم و جۆی دەشتی جزیرە و سیستەمەکانی کشتوکاڵیی بێ-ئاودێریی هەیە کە بۆ سەدەکان پارێزگاکەی بە سیستەمی خۆراکی فراوانتری عێراقیەوە بەستووە. لە نێوان هەردووکیاندا، ئابووریی بازرگانی، پیشەسازی و بازاڕی خود مووسڵ دەڕوا — لە مێژوویدا یەکێک لە شارە بازرگانییە گەورەکانی دیجلە و لەسەر هێڵی کاروانی ناوەندی نێوان حەلەب–مووسڵ–تاران، کە ئێستا بەهێواش بازرگانیی شارستانیی کە ڕووداوەکانی ٢٠١٤–٢٠١٧ کاولی کردبوون، نۆژەن دەکاتەوە.

کارەساتی ٢٠١٤–٢٠١٧ ڕووداوە دیاریکەرە دواییەکەی هەر بەشێکی ئەو ئابووریەیە. داعش لە ١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٤دا مووسڵی داگیر کرد و کەمێک پاشتریش بەشە دیکەکانی نەینەوا؛ گرووپەکە بانکی ناوەندی لە مووسڵ تاڵانی کرد، پارەی لە بازرگان و جووتیاران لە سەرتاسەری خاکەکە کرد، دامەزراوە نەوتییەکانی گرتە دەستی، و ئابووریی پاراڵێلی خۆی بۆ دەرهێنانی کرێ بۆ دوو ساڵ و نیو ڕابەرایەتی کرد. ڕزگارکردنی ٢٠١٧ شاری کۆنی مووسڵی لە ڕێژەی نزیکەی ٨٠٪دا کاولکراوی بەجێ هێشت (کەلەپوور، § یەکەم)، میووزیومی مووسڵی تاڵانکراو (کەلەپوور، § چوارەم)، فڕۆکەخانە لە کاولاو، چەند هەزار بازرگانی کاولکراو، دامەزراوەکانی نەوتی قێیارە بەهۆی هێزەکانی داعشی کشانەوەوە زیانلێکەوتوو، و چەند سەد هەزار کەس ڕاگوێزراو. گەڕانەوەی پاش-٢٠١٧ بەرچاو بوو — مزگەوتی النوری لە ئەیلولی ٢٠٢٥دا کرایەوە، فڕۆکەخانە لە تەمووزی ٢٠٢٥، کێڵگەی قێیارە لە ئایاری ٢٠٢٣دا ناردنەکانی دەستپێکردەوە، زیادیی گەنم گەڕایەوە، بازاڕەکان نۆژەنکراونەتەوە — بەڵام تەواو نییە، و گرفتە ساختارییەکانی ئابووریی عێراق (پشتبەستنی قورس بە نەوت، کەرتی تایبەتی لاواز، بێکاریی بەرزی گەنجان، کێشەی نیشتەجێبوونی گەورە) لە نەینەوا تیژترن لە زۆر پارێزگای دیکە.

یەکەم · نیگایەکی گشتی: شوێنی نەینەوا لە ئابووریی عێراقدا

ئابووریی نیشتمانیی عێراق لە ٢٠٢٥دا ئابووریێکی داهاتە مامناوەندی-سەرەوەی بەرز بوو کە بە شێوەیەکی ساحیر بەسەر هایدرۆکاربۆنەکانەوە دانیشتبوو، بە قەبارەی نزیکەی ٦٩٠ ملیار دۆلار (تەعادول هێزی کڕین)، کاتێک نەوت ڕێژەی ٥٣٪ی GDPی ڕاست، ٨٨٪ی داهاتی حکومەت و ٩١٪ی ناردنەکانی کاڵاکانی پێک هێنا (بانکی جیهانی، تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥). وڵاتەکە پلەی پێنجەمی جیهانی عەرەبی لە GDP، حەوتەمی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باکوری ئەفریقا، و ٥١ـیەمی جیهانی هەیە. دانیشتووان لە ٢٠٢٥دا گەیشتە نزیکەی ٤٧ ملیۆن کەس، بە نرخی گەشەی ساڵانەی نزیکەی ١٫٩٩٪ و ئەندێکسی گەشەی مرۆیی ٠٫٦٩٥. بێکاریی نیشتمانی نزیکەی ١٣٫٥٪–١٥٫٥٪ـە، بە بەشداریی هێزی کاری ٣٨٪ — هەردووکیان زۆر خراپتر لە مامناوەندی هەرێمی. عێراق پێنجەم یەدەگی نەوتی خاوی پشتڕاستکراوی جیهانی هەیە، بە ١٤٧٫٢٢ ملیار بەرمیل لە کۆتایی ٢٠١٧.

لە نێوەی ئەو نیگا نیشتمانییەدا، نەینەوا وەک دووەم سەنتەری دانیشتووانی عێراق لە ڕووی شاری (مووسڵ، پاش بەغداد) و یەکێک لە گەورەترەکان لە ڕووی پارێزگایی، دانیشتووانی پێش-٢٠١٤یەکەی نزیکەی ٣٫٤ ملیۆن کەس بوون. ژمارە متمانە پێداکراوەکانی GDPی پارێزگایی بۆ نەینەوا بە شێوەیەکی بەردەوام بەرهەم نایەن، بەڵام فەرمانە ئابوورییە سەرەکییەکانی پارێزگاکە ڕوون: بەرهەمهێنانی هایدرۆکاربۆنی بەرچاو لە قێیارە و کێڵگە لاوەکییەکان؛ بەرهەمی کشتوکاڵیی گەورە، بەتایبەت لە دەشتی جزیرە؛ بنکەی پیشەسازیی لە مووسڵدا ناوەندکراو و لە خۆیدا دەروبەر، پرۆسەکردنی خۆراک، سیمەنت، مادە بیناسازییەکان و پەیتە؛ چالاکیی بازرگانی لە سەر هێڵە مووسڵ–هەولێر، مووسڵ–بەغداد، و مووسڵ–سوریا/تورکیا؛ و لە ٢٠١٧ـەوە، فلویکی گەورەی پشتیوانیی نۆژەنکردنەوە لە بەخشەرە نێودەوڵەتییەکان و حکومەتی فیدراڵیی عێراق.

بانکی جیهانی ڕووداوەکانی ٢٠١٤–٢٠١٧ـی لە نێو دامرکێنترین حلقەکانی ئابووریی هەر بارودۆخی نۆژەنکردنەوەی پاش-ململانێ لە دەیەکانی دواییدا پۆلێن کرد. چوارچێوەی نۆژەنکردنەوە و وەبەرهێنانی عێراقی بانک حەوت پارێزگای زیانلێکەوتووی ڕاستەوخۆ دیاری دەکا — نەینەوا، سەلاحەددین، ئەنبار، دیالى، کەرکوک، بابل و بەغداد — کاتێک نەینەوا لە نێو هەرە زیانلێکەوتوەکاندایە. کەناڵە سەرەکییەکان کە ململانێیەکە لە ڕێگەیانەوە بۆ ئابووریی فراوانتر گەیشت لە خۆیاندا ڕاگوێزانی ناوەخۆیی، لەدەستچوونی بازاڕەکان لە ناوچەی ململانێ، تێچووە ناڕاستەوخۆکانی پێکهێنان و چوونەسەری سەربازی، و لەدەستچوونی هاوبەشیی کۆمەڵگەییی پێک هێنا. ئەو ڕژاندنە بۆ سەر کێشە ساختارییەکانی پێش-٢٠١٤ زیاد بوو، لە خۆیدا نا-بەرابەری لە دابینکردنی خزمەتگوزاریی گشتی و نەبوونی مێژووییی وەبەرهێنانی بەرهەمهێنەر لە کەرتی تایبەت.

دووەم · نەوت، گاز و کانزاکان

ئابووریی هایدرۆکاربۆن و کانزاکانی نەینەوا لە چەند دامەزراوەی گەورەی درێژخایەنی پێش لێ دانیشتوودا لەنگەرکراوە. سامانە سەرەکییەکە کێڵگەی قێیارەیە (بە عەرەبی القیّارة ناولێ کراوە، ناوەکە لە وشەی عەرەبی بۆ قیر دەگەڕێتەوە؛ هەندێ جار وەک Qayara یاخود Qaiyarah نووسراوە)، لە قەزای مووسڵدا نزیکەی ٢٠ کم باشووری شارەکە لەسەر کەناری ڕۆژئاوای دیجلە و ٧٠ کم ڕۆژئاوای کێڵگەی کەرکوک. قێیارە لە ١٩٣٠ـەکانەوە نەوتی قورس بەرهەم دەهێنا، کاتێک کۆمپانیای British Oil Development لێی گەڕاوە؛ نزیکەی ٨٠٠ ملیۆن بەرمیلی یەدەگی پێشبینیکراوی هەیە. لە ڕاوی مۆڵەتدانی نەوتی دووەمی عێراق لە کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩دا، مافی گەشەپێدان درایە کۆمپانیای نەوتی نیشتمانیی ئەنگۆلا سۆنانگۆل (Sonangol)، کە بەشی ٧٥٪ـی وەرگرت بەرامبەر بەشی ٢٥٪ـی کۆمپانیای نەوتی باکوور وەک هاوبەشی لاوەکی؛ سۆنانگۆل گرنگیی بەرز بەرهەمهێنانی ١١٠٬٠٠٠ بەرمیل لە ڕۆژدای بۆ بەرامبەر ٦ دۆلار بەرمیل لە حکومەتی عێراقەوە درا. کێڵگەی نەجمەی نزیکیش، کە لە هەمان ڕاودا پێشکەش کرابوو، بێ-گەشە دەمێنێتەوە.

بەرهەمهێنان لە قێیارەدا لە ئاداری ٢٠٢٠دا ڕاوەستا — کاتێک ناردنە مانگانەکان نزیکەی ١٢٩٬٠٠٠ ب/ڕ بوون، لە ئاستێکی پێشووی نزیک ٤٩٠٬٠٠٠ کەوتبوونە خوارەوە — و لە ئایاری ٢٠٢٣دا لەلایەن وەزیری نەوتی عێراق حەیّان عبدالغەنیوە دوای سێ ساڵ ڕاگرتن دەستپێکرایەوە. کێڵگەی ئێستا تواناییی ٣٣٬٠٠٠ ب/ڕی هەیە، لەگەڵ نزیکەی ٣٠٬٠٠٠ کە بە تانکەرە بارهەڵگرەکان و شەمەندەفەرەوە دەچن بۆ بەسرە بۆ ناردنی نێودەوڵەتی (لە ڕێگەی ڕێکخراوی SOMO و کۆمپانیای ناوبژیوانانی نەوتی عێراقەوە) و نزیکەی ٣٬٠٠٠ ب/ڕ بۆ پاڵاوگەی قێیارە-١ پێشکەش دەکرێن. لقین لە ژێر سۆنانگۆلدا بەردەوام بووە: لە ئاداری ٢٠٢٥دا کۆمپانیای لقینی عێراقی یەکەمی ١٣ بیری نوێی لە ژێر گرێبەستدا تەواو کرد. نەوتی قێیارە قورسە و لە مێژوویدا گرنگیی بازرگانیی سنووردار بوو چونکە دەوڵەتی عێراق نەیدەزانی چۆن بە کارایی پاڵاویەوە؛ وەبەرهێنان و گرێبەستە دواییەکان بەرەو فراوانکردنی بەرهەمهێنان بۆ گەیشتن بە ئاستی گرێبەستی سۆنانگۆل لە ساڵانی داهاتوودا ئاراستە دەکرێن.

پاڵاوگەی قێیارە-١، کە لەلایەن کۆمپانیای پاڵاوگەکانی باکوور دەوڵەتیی عێراقەوە کار دەکرێ، لە ١٩٥٥دا دەستی بە کارکردن کرد و دامەزراوەیەکی نا-تێکەڵ بە تواناییی پاڵاوتنی خاوی ٢٠٬٠٠٠ بەرمیل لە ڕۆژدا و ئەندێکسی نەلسۆن کۆمپلێکسی ١٫٤٣ـە. پاڵاوگەکە یەکەی گەڕاندنەوەی گۆگرد، یەکەی هایدرۆکراکینگ، یەکەی بازیاندنەوە، یەکەی پێشچارەسەرکردنی هایدرۆجینی، یەکەی فلاشینگ، یەکەی پاڵاوتن و یەکەی نوێکردنەوەی کاتالیست لە خۆیدا گرتووە. خەرجی پایەنیی نزیکەی ٨٩١٫٨ ملیۆن دۆلار لە سەردەمی ٢٠٢١–٢٠٢٥ پێشبینی دەکرێ، و توانایی پاڵاوگەکە بەنیازە بەرز ببێتەوە بۆ ٩٠٬٠٠٠ ب/ڕ تا ٢٠٣٠. لە حوزەیرانی ٢٠٢٤دا، عێراق مەموێی تێگەیشتنی لەگەڵ کۆمپانیای ئەمریکی Honeywell بۆ گەشەپێدانی پاڵاوگەکان واژۆ کرد؛ پاڵاوگەی قێیارە لە نێو ئەوانەی داپۆشراوەکاندایە.

پڕۆژەیەکی نوێی گرنگ پاڵاوگەی نەینەوایە، دامەزراوەیەکی ٧٠٬٠٠٠ ب/ڕ کە بۆی کۆمپانیای نەوتی باکوور لە عێراق ڕێککەوتنامەی سەرەکیی لە ٢٠٢٥دا لەگەڵ دوو کۆمپانیای وزە — SEABـی سویدی و Limakـی تورکی — بۆ دیزاینکردن و بنیاتنانی لە ناوچەی قێیارە واژۆ کرد. بنیاتنان لە ناوەڕاستی ٢٠٢٥دا دەستپێکراون، بێ ژمارەی بڵاوکراوەی بۆ کۆی وەبەرهێنان. ئەو دامەزراوە نوێیە لە کاتی تەواوبووندا نزیکەی سێ ئەوەندە تواناییی پاڵاوگەی نەینەوا زیاد دەکا.

لە تەنیشت دامەزراوە نەوتییەکاندا، بنکەی وزەی دەورانی تێکەڵی قێیارەـی لە تەمووزی ٢٠٢٥دا بۆ بنیاتنان لەلایەن سەرۆک وەزیران محەمەد شیاع السودانیوە دەستپێکرا، بە زیادکردنێکی پلانگیراوی ٣٧٥ مێگاواتی کە کۆی دەرکردنی وێستگەکە دەگەیەنێتە ١٬١٢٥ مێگاواتی. گۆڕینی وێستگەی گازی قێیارە لە کارکردنی دەورانی سادە بۆ کارکردنی دەورانی تێکەڵ لە شوباتی ٢٠٢٥دا لەلایەن ئەنجومەنی وەزیرانەوە مۆڵەتی پێ درا، بە گرێبەستێک کە بە کۆمپانیای ARGAN INT درا. لە کۆتاییەکانی ٢٠٢٤دا، سەرۆک وەزیران السودانی چەند پڕۆژەیەکی کارەباییی لە نەینەوادا کردەوە، لە خۆیاندا وێستگەی بەنداوی مووسڵ بە دوو گۆڕەری ٢٥٠ MVA، وێستگەی یاورمەجای باشوور، و هێڵە گواستنەوەکانی لە یاورمەجاوە بۆ قێیارە.

لە دەرەوەی کۆمپلێکسی قێیارە، پارێزگاکە چەند سامانی نەوتی و کانزاییی گرنگی دیکەی لە خۆیدا گرتووە. کێڵگەی عەینزالە، لە باکوری ڕۆژئاوای نەینەوا لە نزیکیی سنووری سوریادا، لە ناوەڕاستی سەدەی بیستەمەوە لەسەر ئاستێکی بچووکتر بەرهەمی دەکا. کانی گۆگردی مشراق، هەروەها لە ناوچەی قێیارەدا، گەورەترین یەدەگی ناسراوی گۆگردی جیهانی هەیە بە ٦٠٠ ملیۆن تەن؛ کۆمپانیای دەوڵەتیی گۆگردی مشراق لە ١٩٦٩دا دامەزرا و بەرهەمهێنان لە کۆتاییەکانی ١٩٧١دا دەستی پێ کرد، بە بەکارهێنانی پرۆسەی Frasch بۆ دەرهێنانی گۆگردی ژێرزەوی لە چینەکانی بەرد لە قووڵاییی ١٢٠–٢٠٠ مەتر. دامەزراوەی مشراقی توانایی بەرهەمهێنانی ساڵانەی نزیکەی یەک ملیۆن تەن گۆگردی هەبوو — کانزایەکی فرە-بەکارهێنراو کە لە بەرهەمهێنانی پەیتە، کیمیای پیشەسازی و (لە مێژوویدا) چەکدا بەکار دەهات. بەرهەمهێنان لە ڕێگەی داگیرکردنی ٢٠١٤–٢٠١٧ و ئاگرە دروستبووەکانی دامەزراوەکەدا بە شێوەیەکی بەرچاو تێکچوو، و گەڕانەوەکە بەشێکی بوو.

یەکێک لە بەشە هەرێمییە گرنگەکان لوولەی نەوتی کەرکوک–جیهانـە، کە نەوتی خاوی لە کێڵگەکانی کەرکوکەوە بەناو خاکی نەینەوا بۆ بەندەری دەریای ناوەڕاستیی تورکی جیهان دەبا. لوولەکە لە ئاداری ٢٠٢٣ـەوە داخراوە دوای بڕیاری ژووری بازرگانیی نێودەوڵەتی دژی تورکیا لە ململانێیەک کە حکومەتی فیدراڵیی عێراقی لەسەر ناردنە کوردییە بێ-ڕێگەپێدراوەکان هێنابووی؛ گفتوگۆ تەکنیکی و گرێبەستییەکان بەناو ٢٠٢٤–٢٠٢٥دا بەردەوام بوون بەڵام لە کاتی نووسینەوەدا چارەسەرنەکراو دەمێننەوە.

سێیەم · کشتوکاڵ

کشتوکاڵی نەینەوا لە دەشتی جزیرەدا لەنگەرکراوە، دەشتی بەرز کە ڕۆژئاو و باشوری ڕۆژئاوای دیجلەیە و بۆ سنووری سوریا ڕووی دەرکردووە. جزیرە لە درێژایی باکوریدا نزیکەی ٣٠٠–٤٠٠ ملم بارانی ساڵانە وەردەگرێ — بەس بۆ کشتوکاڵیی بێ-ئاودێریی گەنم و جۆ بێ ئاودان — لە کەناری باشوریدا داددەنوێنێتە ژێر ٢٠٠ ملم، کاتێک گاوداریی دەشتایی سەرپەرشتی دەکا. پارێزگاکە لە مێژوویدا یەکێک لە سەرەکی بەرهەمهێنەرانی گەنمی عێراق بوو؛ کەمەری جزیرە، لەگەڵ کەمەرە هاوشێوەکانی سەلاحەددین و کەرکوک، گەورەترین بەشی بەرهەمی دانەوێڵەی بێ-ئاودێریی وڵاتی پێک دەهێنا.

کشتوکاڵی نیشتمانیی عێراقیی لە ٢٠٢٠ـەکاندا ڕاوێژێکی بەهێزی هەبوو. لە ٢٠٢٥دا عێراق زیادییەکی بەرهەمهێنانی گەنمی بەدەست هێنا، بە ڕێژەی مارکێتکراوی زیاتر لە ٥ ملیۆن تەن بۆ سێیەم ساڵی لەسەر یەک (Shafaq News، کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥)؛ وەزارەتی کشتوکاڵی هاوردەی زیاتر لە ٤٠ بەرهەمی بۆ پشتیوانیی پێداویستیی خۆ-بەرهەمهێنان قەدەغە کرد و ناردنی خورمای بۆ بازاڕە ئاسیایی و ئەوروپیییەکان فراوان کرد. حکومەت لە ٢٠٢٥دا ٢٥٢ مۆڵەتی کشتوکاڵی دا و یەکێک لە گەورەترین پلانە کشتوکاڵییە وەرزییەکانی لە مێژووی حکومەتیدا پشتگیری کرد. بەشی نەینەوا لە ئەو بەرهەمە نیشتمانییەدا بە بەهای ساف ساف بەرچاوە. بەرهەمە دیکەی کشتوکاڵیی نەینەوا جۆ، نیسک، نۆک، شووتی (بەتایبەت لە ناوچەی قێیارە)، زەیتوون، تەماتە و سەوزە دیکەکانن، لەگەڵ مەڕ، بزن و هەندێ مەلە کە داهاتێکی تەواوکار و گۆشت پێشکەش دەکەن.

داگیرکردنی ٢٠١٤–٢٠١٧ کشتوکاڵیی نەینەوای بە توندی تێکدا. داعش پارەی لە جووتیاران کرد و گەنمی هەڵگیراوەکانی بۆ بەکارهێنانی خۆی گرتە دەستی؛ ژمارەی زۆری جووتیار ڕاگوێزراون؛ ئاژەڵ کوژراون یاخود دزراون؛ و سیستەمەکانی ئاودێری، دابینکردنی تۆو، و ڕاهێنان کە کشتوکاڵیی مۆدێرن لەسەریان دانراوە، خراپ بوون. گەڕانەوەی پاش-٢٠١٧ بەرچاو بەڵام نا-هاوتا بوو: ڕواندنەوە لە زۆربەی جزیرە دەستپێکراوەتەوە، بەڵام لە ئاستی بەرهەمهێنانی زۆر جار لە ژێر نۆڕمی پێش-٢٠١٤، و لەگەڵ ژمارەی بەرچاوی جووتیار کە هێشتا قەرز یاخود ململانێی خاوەنداریی زەوی هەڵدەگرن کە گەڕانەوەکە سنوور دەکا.

کێشە درێژخایەنەکان بۆ کشتوکاڵیی نەینەوا ساختاری و هاوبەش لەگەڵ کەرتی فراوانتری عێراقن. کەمیی ئاو فشاری سەرکێشە: ڕژاوەکانی کەمتری دیجلە لە دوای دروستکردنی بەنداوەکانی سەرچاوەی تورکی، کەمبوونی ئاوی ژێرزەوی، بەرزبوونەوەی پلەکانی گەرما، و دروستبوونی زیاتری ساڵانی وشکەسالی، هەموو ڕووبەری کشتوکاڵیی ژیانی پێداکراوی پەستاو کردووە. کەمبوونی فراوانتری کشتوکاڵیی عێراقی لە ٢٠٠٣ـەوە بەرچاو بووە: لە ٢٠١١دا ڕاوێژکارێکی کشتوکاڵیی حکومەتی عێراق، لەیث مەهدی، کورت کردەوە کە عێراق لە هاوردەکردنی نزیکەی ٣٠٪ی پێداویستییە خۆراکییەکانی ساڵانە پێش-٢٠٠٣ بەرەو هاوردەکردنی ٩٠٪ی خۆراکیی بە تێچوویی ساڵانەی زیاتر لە ١٢ ملیار دۆلار، دوای گۆڕانی لەناکاوی ٢٠٠٣ لە کشتوکاڵیی پشتگیراوی دەوڵەتی بۆ سیاسەتی بازاڕی ئازاد، گۆڕاوە. گەڕانەوەی دوایی — بینراو لە زیادییەکەی گەنم و لە فراوانکردنی مۆڵەتە کشتوکاڵییەکانی ٢٠٢٤–٢٠٢٥ — ڕاست بەڵام بەشێکیە، و جزیرە بە تایبەتی لە بەرامبەر مەترسییە کلیمییەکاندا داپۆشراو دەمێنێتەوە.

چوارەم · بازرگانی و کار

شوێنی ستراتیژیکی مووسڵ لە بەرکەوتنی دۆڵی دیجلە و هێڵە کاروانییە مێژووییەکانی پەیوەستکەری نێوان حەلەب، دیار بەکر، تاران و بەغداد، بۆ سەدەکان کرد بە یەکێک لە شارە بازرگانییە گەورەکانی سەرەوەی مەزرپۆتامیا. ئابووریی مووسڵی کلاسیکی بازرگانیی دوور-دوورییی لە دەروبەر (شارەکە ناوی خۆی بۆ «موسلین» لە زمانە ئەوروپیییەکاندا دا)، بەهارات، چەرم و کانزا، لەگەڵ ئابووریی بازاڕی شارستانیی پڕ ژیان کە بەرشاخی کشتوکاڵیی خزمەت دەکرد و دابەشکردنی بەرەوپێشی بۆ بازاڕە کوردی، تورکمانی و سوریییەکان دابین دەکرد، تێکەڵ کرد. بازاڕە سەرەکییەکانی شارەکە — باب التۆب، باب السرای، بازاڕە زێڕ و زیویییەکان، حەسرە دەروبەری و جلوبەرگەکان — لە نێو دامەزراوە کۆمەڵایەتییە سەرەکییەکانی مووسڵ بەناو سەردەمەکانی عوسمانی، فەرمانڕەوایی و عێراقیی هاوچەرخدا بوون.

ڕووداوەکانی ٢٠١٤–٢٠١٧ ئەو فەرمانە بازرگانییەی بە لەناکاو کۆتایی پێ هێنا. داعش بانکی ناوەندی تاڵانی کرد، پارەی لە بازرگانیی کرد، بازرگانانی ڕاگوێزراون، ڕووی دوکانەکان و بەشانی بنیاتنانی بازاڕی تێکدا و بازرگانیی سنووریی لەگەڵ سوریا و تورکیا لە ناوچەی کۆنترۆڵی داعشدا مەحاڵی کرد. گەڕانەوەی مووسڵ لە ٢٠١٧دا بازاڕەکانی شاری کۆنی لە کاولاو بەجێ هێشت؛ پێشبینیی یونسکۆ ئەوەیە کە نزیکەی ٨٠٪ی شاری کۆنی مێژووییی کاول کراوە.

گەڕانەوەی بازرگانیی پاش-٢٠١٧ یەکێک لە بەرچاوترین ڕووەکانی نۆژەنکردنەوەی فراوانتر بووە. بازاڕی باب التۆب لە سەرەتاکانی ٢٠٢٠دا کرایەوە و زۆربەی یەکە بازرگانییەکان بە تەواوی تا ٢٠٢٥دا کارا بوون؛ ماڵی سلێمان الصایغ و گەڕەکی فراوانتری المیدان بەهێواش نۆژەنکراونەتەوە. نۆژەنکردنەوەی یونسکۆ بۆ ١٢٤ ماڵی کەلەپووریی مووسلاوی کلاسیکی لە شاری کۆندا (کەلەپوور، § یەکەم؛ گەشتیاری، § چوارەم)، لە خۆیدا ماڵی هونەری کەلەپووری مووسڵ کە بەرەو مزگەوتی النوری دەڕوانێ، گەڕاندنەوەی هەردووکی شوێنی فرۆشتن و وەرزشە کلاسیکیییەکانی بۆ بنیاتی بازرگانیی شاری کۆنی کردووە. کردنەوەی ئەیلولی ٢٠٢٥ بۆ مزگەوتی النوریی نۆژەنکراوەتەوە، دێری الساعە، و کلیسای الطاهرە، فلویکی گەورەی گەشتیاریی کلتووری بۆ شاری کۆن دروست کرد کە چالاکیی بازرگانیی نۆژەنکراوەتەوەی پشتگیری کرد.

بازرگانیی سنووری لەگەڵ سوریا و تورکیا، کە لە مێژوویدا بەشێکی گرنگی ئابووریی مووسڵ بوو، بەهۆی ڕێکخستنە ئاسایشییە پاش-٢٠١٧ـیەکان و وەزعی ئاسایشی لە باکوری سوریا ئاڵۆز بووە. هێڵی مووسڵ–هەولێر بەناو دیاریکردنە تەواوەکەدا کاری کردووە، و یەکێک لە هێڵە ژیانییە بازرگانییە سەرەکییەکانی پارێزگاکەیە؛ هێڵی مووسڵ–بەغداد هەروەها. فلوی گەشتیاریی نێودەوڵەتی لەگەڵ کردنەوەی فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی مووسڵ لە تەمووزی ٢٠٢٥دا کرانەوە. دروستکردنی بەشێک لە پڕۆژەی «هێڵی گەشەپێدان»ـی ستراتیژیکی عێراقیی لە ناوچەی مووسڵدا — هێڵی شاراوەی شەقام و شەمەندەفەری ١٧ ملیار دۆلاری بۆ پەیوەستکردنی بەندەری گەورەی فاو لە باشووری عێراقی بە سنووری تورکی، لەگەڵ دارایی ٩٣٠ ملیۆن دۆلاریی بانکی جیهانیی کە لە حوزەیرانی ٢٠٢٥دا بۆ فراوانکردن و نوێکردنەوەی شەمەندەفەر ڕاگەیەنرابوو — توانایی گەڕاندنەوەی ڕۆڵی ترانزیتی مێژووییی مووسڵی لە ئاستێکدا کە لە سەرەتاکانی سەدەی بیستەمەوە نەبینراوە، هەیە.

پێنجەم · پیشەسازی و دەروبەر

بنکەی پیشەسازیی پێش-٢٠١٤ـی مووسڵ لە قەبارەی ساف ساف بوو بەڵام چەند ڕەهەنددار: دەروبەر، پرۆسەکردنی خۆراک، مادە بیناسازییەکان، سیمەنت، شەکر، و بەرهەمهێنانی پەیتە. نیشتمانیکردنی نەوتی بەعسیی لە ١٩٧٢دا بە بەرنامەیەکی دەوڵەت-ڕابەرایەتی کراوی ڕەهەنددانی پیشەسازی هاتکراو بوو کە مووسڵی زۆر سوود بەخشی؛ شارەکە لە ١٩٧٠ و ١٩٨٠ـەکاندا وەک ناوەندی بەرهەمهێنانی سیمەنت، دەروبەر و شەکر گەشە کرد. شەڕی کەنداوی ١٩٩١ و سزاکانی نەتەوە یەکگرتووەکانی پاش لە ١٩٩٠ـەکاندا ئەو بنکەیە زیانیان لێ کەوت بەڵام کاولیان نەکرد؛ داگیرکردنی ٢٠٠٣ و نا-ئاسایشی پاشی هۆکاری کەمبوونی زیاتر بوون؛ و گرتنی داعش لە ٢٠١٤دا کۆتایی بە زۆربەی چالاکیی پیشەسازیی ماوەی ناوچەی شارستانیی مووسڵ هێنا.

لە سامانە پیشەسازییە پێش-٢٠١٤یەکاندا، چەند یەکێکیان بەشێکی نۆژەنکراونەتەوە. کارگەی سیمەنتی مووسڵ، پیشەسازیی مادە بیناسازییەکان (زۆریان بە کەرتی نۆژەنکردنەوەوە بەستراون)، بەشانی پیشەسازیی پرۆسەکردنی خۆراک، و بەرهەمهێنانی دەروبەری بچووک-بەربڵاو لە ئاستی کەمکراودا دەستپێکراونەتەوە. کانی گۆگردی مشراق بەرهەمهێنانی سنوورداری دەستپێکردووە. کارگەی پەیتەی مووسڵ، وەک زۆربەی بنکەی پیشەسازیی دەوڵەت-خاوەنیی عێراقی، هەردووکی پێداویستی نۆژەنکردنەوە و پرسیاری ساختاریی فراوانتری چۆن پیشەسازیی دەوڵەت-خاوەنی لەگەڵ ئابووریی عێراقیی سەدەی بیست و یەکەم کە حکومەت بە شێوەی فەرمی بۆ ڕەهەنددان پابەند کردووە، یەکترگرتن، ڕووبەڕووی دەبێتەوە.

یەک تایبەتمەندیی ساختاریی پیشەسازیی عێراق بە شێوەیەکی تایبەتی توند بۆ نەینەوا کار دەکا: لە ١٩٧٢ـەوە، کاتێک نەوت نیشتمانی کرا، زۆربەی چالاکیی پیشەسازیی عێراق بە پیشەسازیی نەوتەوە بەسترابوون (پاڵاوتنی نەوت، کیمیا، پەیتە). ڕەهەنددانی پێش-٢٠٠٣ بەهۆی سنوورەکانی تایبەتکردن و کاریگەرییەکانی سزاکانی ١٩٩٠ـەکان قەدەخە کرابوو؛ لە ٢٠٠٣ـەوە، کێشە ئاسایشییەکان ڕێگری دامەزراندنی دامەزراوەی نوێ کردووە. پیشەسازیی بنیاتنان ئەستثنای سەرکێشە — و ئێستا کەرتی نزیک پیشەسازیی هەرە چالاکی ئابووریی لە نەینەوا وەک لە دیکەی عێراقدا.

شەشەم · ئابووریی نۆژەنکردنەوە

لە ٢٠١٧ـەوە، نۆژەنکردنەوە خۆی بووە بە یەکێک لە کەرتە سەرەکییەکانی ئابووریی نەینەوا. فلویکی دارایی بەرچاو و فرە-سەرچاوە بووە. دامەزراوەی پشتیوانیی جێگیریی UNDP (FFS، لە سەرەتادا وەک دامەزراوەی پشتیوانیی جێگیریی یەکسەری FFIS لەلایەن حکومەتی عێراق و UNDPـەوە لە ئایاری ٢٠١٥دا دامەزرابوو و دواتر درێژی پێ درا)، ئامرازی سەرەکی بۆ نۆژەنکردنەوەی خزمەتگوزاریی بنکەیی و ژێرخان لە ناوچە دیاریکراوەکاندا بوو. Habitatـی نەتەوە یەکگرتووەکان فاعیلێکی سەرەکیی نۆژەنکردنەوەی خانووبەرە بوو، بە ٨٬٠٠٠ یەکەی خانووبەرە دروستکراو لە ٢٠٢٢ـەوە لە ناوچە تازە دیاریکراوەکان، لە خۆیاندا لە نەینەوا. پۆرتفۆلیۆی بانکی جیهانی لە عێراقدا لە تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥دا ١٠ پڕۆژەی چالاک بە کۆی پابەندبوونی ٢٫٢٤ ملیار دۆلاری لە خۆیدا گرتووە، کە کەرتە گواستنەوە، وزە، پاراستنی کۆمەڵایەتی، ئاو و شارەوانییەکان دەگرێتە خۆ، لەگەڵ گەورەترین پابەندبوونی تەنیای دواییی پڕۆژەی فراوانکردن و نوێکردنەوەی شەمەندەفەری عێراق بە ٩٣٠ ملیۆن دۆلاری کە لە حوزەیرانی ٢٠٢٥دا مۆڵەتی پێ درا.

بەخشەرە دووانییە گەورەکان هەروەها گرنگ بوون. ئیمارات، لەگەڵ شێخ سالم بن خالد القاسمی (وەزیری کلتووری ئیماراتی) و نورا بنت محەمەد الکعبی (وەزیرە دەوڵەتیی ئیماراتی) کە بەخشەری سەرکێشییان لە کردنەوەی ١ ئەیلولی ٢٠٢٥دا بۆ مزگەوتی النوری نوێنەرایەتی کرد، گەورەترین داراییدەری تەنیای پڕۆگرامی گەڕاندنەوەی ڕۆحی مووسڵی یونسکۆ بوون. یەکیەتیی ئەوروپا، وڵاتە یەکگرتووەکان، ئەلمانیا، هۆڵەندا، و ئیتاڵیا هەموو بەخشەرە دووانییە گەورەکان بوون. دامەزراوەی ALIPH پابەند بە کۆی نزیکەی ١٥٫٨ ملیۆن دۆلار بۆ پڕۆژەی نۆژەنکردنەوەی میووزیومی کلتووریی مووسڵ بوو (کەلەپوور، § چوارەم).

بۆ ئابووریی ناوخۆیی، کەرتی نۆژەنکردنەوە بە چەند ڕێگەوە کار دەکا. سەرچاوەیەکی ڕاستەوخۆی کارە، کارمەندە کەلەپوور-وەرزشییەکان پشتگیری دەکا (نزیکەی ١٬٣٠٠ ڕاهێنراو لە بەردنانی کلاسیکی، نۆژەنکردنەوەی مەرمەر، گەچبڕی و دارتاشی، بەناو پڕۆگرامی یونسکۆدا تا ناوەڕاستی ٢٠٢٣)، کرێکارانی بنیاتنان، بەڕێوەبەرانی پڕۆژە و کارمەندانی سەرپەرشتیار. داوای بۆ مادە بیناسازییە ناوخۆیییەکان دروست دەکا، لە خۆیدا بەردی هیلیی بۆکەرە ناوخۆیی ناوچەی مووسڵ و مەرمەری ناوخۆیی-هەڵکێشراو. بازاڕێک بۆ خزمەتگوزاریی ئەندازیار، تەلارسازی و ڕاوێژکاریی ناوخۆیی دابین دەکا. و، لە ڕێگەی تۆمارکردنی سیستەماتیکی بیناکانی نۆژەنکراوەتەوە، بنکەیەکی بەرچاوی کاری شارەزای کەلەپوور و وەرزشی کە دەتوانێ کاری نۆژەنکردنەوەی تایبەت لە شاری کۆندا پشتیوانیی بکا، دروست کردووە.

تایبەتمەندیی ساختاریی ئابووریی نۆژەنکردنەوە ئەوەیە کە بنکەی درێژخایەنی ئابووریی نەینەوا نییە: فلوی بەخشەری نێودەوڵەتی تەواودەبێ، بودجەی نۆژەنکردنەوەی فیدراڵی بەهۆی وەزعی فراوانتری دارایی عێراقییەوە سنوورکراوە، و خود کارەکە، بەپێی پێناسە، لەگەڵ نۆژەنکردنەوەی شارەکە لازم نابێ. پرسیاری ئێستا بۆ پلانگرتنی ئابووریی نەینەوا ئەوەیە چۆن کارمەندیی ماوەی نۆژەنکردنەوە و شارەزایی بگۆڕێ بۆ بنکەیەکی پشتیوانیکراوی کەرتی تایبەت — پرسیارێک کە لانیکەم لە ٢٠١٨ـەوە لەسەر ئاجێندایە و هێشتا وەڵامی ڕوونی پێ نەدراوە.

حەوتەم · بازاڕی کار و کارمەندی

بازاڕی کار ناوچەیە کە تێیدا قورساییە ئابوورییەکانی نەینەوا توندترن. نرخاندنی بازاڕی کاری ڕۆژهەڵاتی مووسڵی کۆمیتەی ڕزگاری نێودەوڵەتی، کە لە ماوەی پاش-ململانێی یەکسەردا ئەنجامدرابوو، بێکارییەکی ناوخۆییی مامناوەندیی نزیکەی ٥٦٪ی دۆزییەوە، بەتایبەت بەرز لە نێو گەنجاندا. نرخاندنەکە ئابووریی پاش-ململانێی وەک «لەسەر پێداویستییە بنکەییەکان ناوەند کراو» وەسف کرد، بە کەرتە گەشەکراوەکانی سنوور و بۆشاییەکانی بازاڕ، و پشتبەستن بە گەڕاندنەوەی کارمەندیی و خزمەتگوزاریی حکومەتی. پشکنینی ئاسایش وەک پێشمەرجێک بۆ تەنانەت هەموو دەرفەتی داهات-بەدەستهێنان دەرکەوت — تایبەتمەندییەکی ساختاری کە دەرکەوتنی بازاڕی کاری ڕاگوێزراوانی گەڕاوەی سنوور کردووە، بەتایبەت ئەوانەی کە لقینی خێزانی لە ناوچە سنوور-کێشخراوەکاندا هەیە. تواناییی کڕینی نزم بوو، ڕێگرییی لە سوودبەرییی بازرگانی لە سەرتاسەری کەرتاندا کرد.

ژمارەی نیشتمانیی عێراقیی بێکاریی نزیکەی ١٣٫٥٪–١٥٫٥٪ (بانکی جیهانی، تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥) زۆر خراپتر لە مامناوەندی هەرێمیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باکوری ئەفریقای ١٠٫٩٪ـە، و ژمارەی نەینەوا ساختارانە لە سەرەوەی نیشتمانییەکە بەهۆی کاریگەرییە کۆیی ڕاگوێزانی ٢٠١٤–٢٠١٧، ڕەوشی هێواشتری گەڕانەوەی کەرتی تایبەت لە ناوچە دیاریکراوەکان، و هەڵگرتنی کەمتری کارمەندیی کەرتی گشتی لە نەینەوا بەراورد بە بەغداد یاخود پارێزگاکانی باشوور. ڕێژەی بەشداریی هێزی کار لە عێراقدا نزیکەی ٣٨٪ـە، زۆر کەمتر لە مامناوەندە هەرێمیییەکان، بە بەشدارییی ئافرەتانی بەتایبەتی نزم.

کێشەی کارمەندیی گەنجان توندە. گەنجانی نێوان ١٥–٢٩ ساڵ نزیکەی ٢٩٪ی کۆی دانیشتووانی عێراقی پێک دەهێنن — کۆرتێکی گەورە کە دەکەونە بازاڕی کارەوە لە کاتێکدا کاتێک کە دروستکردنی کار سنوورکراوە. پێشخستنی بەهێزی کارمەندیی کەرتی گشتی، توانایی هەڵگرتنی سنووردارەی کەرتی تایبەت، و پەیوەستی مێژوویی کاری کەرتی فەرمی بە کارمەندیی دەوڵەتییەوە، هەموو زۆر توند لەسەر نەینەوا دەکەن. گەنجانی پارێزگاکە دەکەونە بازاڕێکی کارەوە کە پێویستە چەند سەد هەزار کاری نوێ هەر ساڵێک پێ بدا تەنها بۆ هەڵگرتنی کۆرتی هاتنە ناوەوە — قەبارەیەکی دروستکردنی کار کە کەرتی تایبەتی ئێستا ناتوانێ بەرهەمی بهێنێ.

کەرتی کشتوکاڵ هەرە بەرتگ بەرتری عێراق دەمێنێتەوە، نزیکەی ٢٠٪ی هەموو کارەکانی لە ٢٠١٩دا دروست دەکا — و بەشێکی بەرزتر لە نەینەوا بەتایبەت، دەنا بەهۆی دانیشتووانی دێهاتیی پارێزگاکە لە جزیرە و قەزا بچووکترەکاندا. کشتوکاڵ هەروەها لە کاریگەرترین کەرتانی کارمەندیە بۆ گۆڕانی کلیمی. بەشداریی هێزی کاری ئافرەتان لە عێراقدا لە نێو نزمترەکانی هەرێم، نزیکەی ١١–١٣٪ـە. لە نەینەوا ژمارەکە بەپێی کۆمەڵگەی بە توندی جیاوازە: لە نێو کۆمەڵگەکانی مەسیحی و ئێزدیی دەشتی نەینەوادا لە مێژوویدا بەرزتر لە مامناوەندی نیشتمانیی عێراقی بووە؛ لە نێو کۆمەڵگەی عەرەبی سوننیی مووسڵدا مامناوەندی نیشتمانیی پەی پێ داوە؛ لە نێو کۆمەڵگەکانی دێهاتیی عەرەبی سوننی و تورکمانی تەلعەفەر و جزیرەدا کەمتر بووە.

هەشتەم · بانکداری، دارایی و ئابووریی پارەنەختی

سیستەمی بانکی و دارایی عێراقی بەسەر بانکی ناوەندیی عێراق و ژمارەیەکی بچووکی بانکە دەوڵەت-خاوەنییەکان (بانکی الرافدین، بانکی الرشید، بانکی بازرگانیی عێراق) لەگەڵ ژمارەیەکی گەورەتری بانکە تایبەتییەکان، دانیشتووە. لێچوونی بانکی لە نەینەوادا لە مێژوویدا کەمتر بووە لە بەغداد یاخود پارێزگاکانی باشوور، و گرتنی داعش لە ٢٠١٤دا — کاتێک بانکی ناوەندیی مووسڵ بە شێوەیەکی ناودار تاڵانی کرا، بە سەد هەزارانی دۆلار وەرگیراو — بە حضوری بانکیی هەبووە زیانی گەیاند. نۆژەنکردنەوەی پاش-٢٠١٧ـی بانکداری بەردەوام بەڵام بەشێک بووە؛ زۆر بازرگانی و خێزانی نەینەوا هێشتا بە پارەی نەخت کار دەکا.

ئابووریی فراوانتری عێراقی بە شێوەیەکی بەرچاو پارەنەختی دەمێنێتەوە، لەگەڵ گرتنی دارایی زۆر کەمتر لە مامناوەندە هەرێمیییەکان. بانکی ناوەندی فراوانکردنی پارەدانی دیجیتاڵی بەناو ٢٠٢٠ـەکاندا گرتە دەستی، لەگەڵ فراوانکردنی ئامێرەکانی نقطەی فرۆشتنی ئەلیکترۆنی، سیستەمی کارتی Qi بۆ موچەی حکومەت، و سەکۆکانی پارەدانی مۆبایلی هەموو بە خێرایی؛ بەڵام میراتی ڕووداوەکانی ٢٠١٤–٢٠١٧، لەگەڵ بەردەوامیی لاوازیی متمانە بە بانکی فەرمی لە نێو دانیشتووانی نەینەوادا، نەینەوای لە لای نزمتری وڵات لە پێوەرەکانی گرتنی دارایی پاراستووە. حەواڵە لە ئەندامانی خێزانیی کارکەر لە شوێنە دیکەکانی عێراق، لە هەرێمی کوردستان، لە کەنداو و لە دیاسپۆرا، سەرچاوەیەکی گرنگی داهاتی خێزانی بۆ زۆر خێزانی نەینەوان؛ ئەو فلوانە بەناو هەردووکی کەناڵە بانکییە فەرمییەکان و تۆڕە نا-فەرمییەکانی حوالهدا تێ دەپەڕن.

پۆزیشنی تەسنیفکردنی متمانەیی سعرعراقی لاواز بووە لە ٢٠٢٤–٢٠٢٥دا. وکیلی Fitch Ratings لە کۆتاییەکانی ٢٠٢٥دا عێراقی لە B−دا تەسنیف کرد، بە دەست هێنانەوەی پشتبەستنی قورس بە نەوت و لاوازیی حوکم، و ئاگاداری دواخستنی بودجەی ٢٠٢٦؛ وکیلەکە جێگیریی ناوخۆیی بەردەوامی ئاگاداری کرد بەڵام لە مەترسییە دارایی ساختارییەکان ئاگاداری دا. باڵانسی دارایی بە شێوەیەکی بەرچاو لاواز بوو لە ٢٠٢٥دا بەهۆی کەمبوونی داهاتی ناردنی نەوت لە دوای بەرزبوونی توندی دواییی ئەو خەرجی هاوبەشدا، کە بووە هۆکاری بڕینێکی بەرچاوی خەرجی وەبەرهێنانی گشتیی پلانگیراو و کۆبوونی پاشماوەکانی لەگەڵ کاریگەرییە نەرێنیی بۆ چالاکیی کەرتی غیر-نەوتی. ئەو فشارە ئابوورییە کلیییەکان لە نەینەوا بەناو میکانیزمی گواستنەوەی فیدراڵیی کە بودجەکانی پارێزگاکان دارایی دەکا و بەناو سنوورانەی کە لەسەر بەردەوامیی دارایی نۆژەنکردنەوە دادەنێن، کار دەکەن.

نۆیەم · چاوەڕوانی

چاوەڕوانی ئابووریی نەینەوا لە نیوەی دووەمی ٢٠٢٠ـەکاندا بەسەر ژمارەیەکی بچووکی فاکتەری گەورەوە دانیشتووە. تەواوبوون و بەرزبوونەوەی کێڵگەی قێیارەی سۆنانگۆل-کارپێکراو بەرەو ئاستی گرێبەستکراوی ١١٠٬٠٠٠ ب/ڕ، لەگەڵ ١٣ بیر کە ئێستا لە ژێر لقینان و فراوانکردنی پلانگیراوی پاڵاوگەی قێیارە-١ بۆ ٩٠٬٠٠٠ ب/ڕ تا ٢٠٣٠، بە شێوەیەکی بەرچاو بەشداریی پارێزگاکە لە بەرهەمهێنانی هایدرۆکاربۆنی نیشتمانی و فلوی داهاتی پەیوەستی زیاد دەکا. تەواوبوونی پاڵاوگەی نوێی نەینەوا بە ٧٠٬٠٠٠ ب/ڕ لەلایەن SEAB و Limakەوە نزیکەی سێ ئەوەندە تواناییی پاڵاوتنی نەینەوا زیاد دەکا و خاوەنکارێکی گەورە زیاد دەکا.

پارێزگاکە بەسەر پاراستنی گەڕانەوەی کەمەری گەنم لە جزیرە — کە ئێستا بە باشی بەرهەمی دەکا — بەسەر بەردەستێتیی ئاو، شرایطی کلیمی، و بەردەوامیی پشتیوانیی دەوڵەت بۆ هاوردەکان و کڕینەکان، دانیشتووە. تەواوبوونی کردنەوەی فڕۆکەخانە (تەمووزی ٢٠٢٥)، بەردەوامیی فلوی گەشتیاریی کەلەپووری (لەنگەرکراو لە کردنەوەی مزگەوتی النوریی لە ئەیلولی ٢٠٢٥ و کردنەوەی پلانگیراوی میووزیومی مووسڵ لە خەزانی ٢٠٢٦)، و گەشەی ئابووریی بازاڕ لە شاری کۆنی نۆژەنکراوەتەوە، پێشکەشترین ڕێگەی مەعقولانە بۆ گەڕانەوەیەکی خزمەتگوزاری-بنیادی غیر-هایدرۆکاربۆن لە خود مووسڵدا پێشکەش دەکەن.

گرفتە ساختارییەکان هەروەها ڕوونن. پێشبینیی نیشتمانیی عێراقیی گەشەی GDP بە ٥٫١٪ لە ٢٠٢٦–٢٠٢٧ (چاوەڕوانی ئابووری-فقری عێراق بۆ بانکی جیهانی)، کە بە شێوەیەکی گەورە بەسەر گەڕانەوەی کەرتی نەوتدا دەڕوا، بە تەنیا ناتوانێ کارەکانی پێویستی بازاڕی کاری عێراقی لە قەبارەی پێویست بەرهەم بهێنێ. کێشەی نیشتەجێبوون بە شێوەیەکی نیشتمانی نزیکەی ٢٫٥ ملیۆن یەکە نرخاندن کراوە، لەگەڵ هەڵگرتنی نەینەوا بۆ بەشێکی نا-بەرامبەر بەناو دامرکانی ٢٠١٤–٢٠١٧ و گەڕانەوەی هێواشتر-لە-پێویستی لە ئەو کاتەوە. کێشەی کارمەندیی گەنجان پێویستی بە دروستکردنی کاری کەرتی تایبەتی لە قەبارەیەک کە هێشتا بوونی نییە، هەیە. ڕاگوێزانی بەردەوامـی دانیشتووانی ئێزدی و کەمنیشینی دیکەی گەورە (ئاینەکان، § پێنجەم) گەڕانەوەی ئابووریی قەزای سنجار و بەشانی دەشت سنوور دەکا. مەترسییە کلیمییەکان — بەتایبەت بۆ کشتوکاڵیی ئاو-پابەند و بۆ سیستەمە وزە و ئاوی شارستانییەکان — زیاد دەکەن.

ئابووریی نەینەوا لە ٢٠٢٦دا، بەپێی شایەتییەکان، باشتر لە هەر خاڵێک لە ٢٠١٤ـەوە. گەڕانەوەکە ڕاستە، پێوانە-پێداکراو، و بە شێوەیەکی فراوان بەناو کەرتاندا دابەش کراوە. هەروەها تەواو نییە، شکێنە، و لە بەرامبەر مەترسییەکاندا — دارایی، کلیمی، ئاسایشی و سیاسی — کە چارەسەرنەکراون و چوارچێوەی فراوانتری نیشتمانیی عێراقی ئێستا ڕێگەیەکی ڕوون بۆ چارەسەرکردنیان پێشکەش نەکردووە، دەرکەوتووە. پرسیاری دوور-تر ئەوەیە کە ئایا کاری گەورەی پاش-٢٠١٧ تا ئێستا سەرەتای ئابووریی پارێزگاییی بەردەوام، ڕەهەنددار و توانای پشتگیری کردنی دانیشتووانی نەینەوا بە ئاستێکی ژیانی مەعقولە، یاخود نشانەی ئاوی بەرزی هەوڵێکی نۆژەنکردنەوەیە کە پاشی گەڕانەوەیەک بۆ کارای ساختاری لاوازی پێش-٢٠١٤ پێ دەدا. وەڵامەکە هێشتا ڕوون نییە، و کاری پێنج ساڵی داهاتوو ئەوەی بە شێوەیەکی بەرچاو دیاری دەکا.

سەرچاوەکان

1. بانکی جیهانی (تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥). نیگایەکی گشتی لەسەر عێراق — GDP، پشتبەستن بە نەوت، بێکاری، بەشداریی هێزی کار، پۆرتفۆلیۆی ٢٫٢٤ ملیار $.
2. بانکی جیهانی (٢٠٢٥). چاوەڕوانی ئابووری-فقری عێراق — پێشبینیی گەشەی GDP ٥٫١٪ بۆ ٢٠٢٦–٢٠٢٧.
3. Shafaq News (کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥). «ئابووریی عێراق لە ٢٠٢٥دا: سەرکێشی نەوت و چاکسازییە دواخراوەکان» — زیادیی گەنم، مۆڵەتە کشتوکاڵییەکان، ١٩٩ پڕۆژەی بنیاتنان، تەسنیفی Fitch B−.
4. Iraq Business News (ئایاری ٢٠٢٣). «دەستپێکردنەوەی بەرهەمهێنان لە کێڵگەی قێیارە» — توانایی ٣٣٬٠٠٠ ب/ڕ، ٣٠٬٠٠٠ ناردن، ٣٬٠٠٠ بۆ پاڵاوگە، ڕاگرتنی ئاداری ٢٠٢٠.
5. KirkukNow (حوزەیرانی ٢٠٢٣). «دەستپێکردنەوەی بەرهەمهێنانی نەوت لە کێڵگەی قێیارە» — گرێبەستی سۆنانگۆل، کۆمپانیای نەوتی باکوور، گواستنەوە لە ڕێگەی بەسرە.
6. Wood Mackenzie (شوباتی ٢٠٢٦). ڕاپۆرتی قێیارە و نەجمە — ڕاوی مۆڵەتدانی دووەم (کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩)، مەرجەکانی سۆنانگۆل.
7. Wikipedia (٢٠٢٥). «ناحیەی قێیارە» — ٨٠٠م بەرمیل یەدەگ، ١١٠٬٠٠٠ ب/ڕ ئاستی گرێبەست، ٦ $/بەرمیل، دابەشکاریی ٧٥/٢٥ سۆنانگۆل/کۆمپانیای نەوتی باکوور، یەدەگەکانی گۆگردی مشراق ٦٠٠م تەن.
8. Offshore Technology (تەمووزی ٢٠٢٢). «پاڵاوگەی قێیارە-١، عێراق» — کار لە ١٩٥٥ـەوە، CDU 20 mbd، NCI 1.43، خەرج ٨٩١٫٨م $ ٢٠٢١–٢٠٢٥، فراوانکردن بۆ ٩٠ mbd تا ٢٠٣٠.
9. Iraq Business News (٢٠٢٥). ڕاپۆرتە لەسەر بنکەی وزەی دەورانی تێکەڵی قێیارە (تەمووزی ٢٠٢٥)، گۆڕینی وێستگەی گازی قێیارە (شوباتی ٢٠٢٥)، ڕێککەوتنامەی SEAB/Limak، لقینی شیرکەتی لقینی عێراقی لە ژێر گرێبەستی سۆنانگۆل (ئاداری ٢٠٢٥).
10. Iraq Business News (حوزەیرانی ٢٠٢٤). مەموێی تێگەیشتنی Honeywell بۆ گەشەپێدانی پاڵاوگەکان.
11. Habitat-ی نەتەوە یەکگرتووەکان لە عێراق (٢٠٢٥). ڕاپۆرتی پڕۆگرامی شارستانیکردن لە عێراق — ٨٬٠٠٠ یەکەی خانووبەرە لە ٢٠٢٢ـەوە لە ناوچە دیاریکراوەکان، کێشەی نیشتەجێبوون ٢٫٥م یەکە نیشتمانی.
12. کۆمیتەی ڕزگاری نێودەوڵەتی (٢٠١٨). نرخاندنی بازاڕی کاری ڕۆژهەڵاتی مووسڵ — بێکاریی ٥٦٪، پشکنینی ئاسایش وەک پێشمەرج، پشتبەستن بە خزمەتگوزاریی حکومەتی.
13. بانکی جیهانی (ئابی ٢٠٢٠). چوارچێوەی نۆژەنکردنەوە و وەبەرهێنانی عێراق، نطاقی ١٠ ساڵ ٢٠١٨–٢٠٢٧ — حەوت پارێزگای زیانلێکەوتووی ڕاستەوخۆ بە نەینەواوە.
14. ئابووریی عێراق، Wikipedia (٢٠٢٦) — نیشتمانیکردنی نەوت ١٩٧٢، ڕەهەنددانی پیشەسازیی بەعسی، GDP ٦٩٠ ملیار $ تەعادول.
15. مووسڵ، Wikipedia (٢٠٢٦) — بنیاتی ئابووریی پێش-٢٠١٤، پیشەسازیی سیمەنت/دەروبەر/شەکر، توانایی دامەزراوەی گۆگردی مشراق ١ ملیۆن تەن، ڕووخانی ئابووریی ٢٠١٤.
16. وەزارەتی کشتوکاڵی عێراق / حکومەتی عێراق (٢٠٢٥). دەربڕینەکان لەسەر زیادیی گەنم، مۆڵەتە کشتوکاڵییەکان، قەدەخەی هاوردە.
17. Tandfonline / Studies in Conservation (تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥). «نرخاندنی هەوڵەکانی نۆژەنکردنەوەی مووسڵی کۆن» — ١٢٤ ماڵی کەلەپووریی یونسکۆ، نۆژەنکردنەوەی بازاڕی باب التۆب.
18. بانکی ناوەندیی عێراق، Fitch Ratings (کۆتاییەکانی ٢٠٢٥). تەسنیفی سعرعراقی B−، دواخستنی بودجەی ٢٠٢٦.