کەشوهەوای نەینەوا.

کەشێکی نیمچە-وشکی گەرم کە بەهۆی دیجلە و گردۆڵکەکانی باکوور-ڕۆژهەڵاتەوە سووکتر کرابێ، بە وەرزدارییەکی توند لە بارانەوە، بە زستانێکی نمدار و میانە و هاوینێکی گەرم و وشکی توند؛ ناوچەیەک ئێستا گەرمبوونی خێرا، کوپە گەرمییە هاوینەییە دووبارەکان کە گەرمی فڕاندوون بۆ سەرووی ٥٠ پلە، وەرزی زریانە تۆزاوییە لە ٢٠٠ ڕۆژیش زیاتر، و کۆتکردنەوەی ئاوی کە کەمەری گەنمەکە پشتی بەستوەتێ، دەژیێ.

یەکەم · نیگایەکی گشتی: کەشێکی نیمچە-وشکی گەرم لە لێواری بیابان

کەشی نەینەوا، لە پۆلێنبەندیی ستانداردی کوپندا، لە زۆربەی پارێزگاکەدا BSh (نیمچە-وشکی گەرم)ـە، بۆ BWh (بیابانی گەرم) دەگۆڕێ لە جزیرەی باشوورییدا و لە سەهلی باشوور-ڕۆژئاواییدا نزیک سنووری سوریا و ئەنبار. چوارچێوەی فراوانتری کەشی عێراقی، وەک ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزە لە نرخاندنی ٢٠٢٤ـیدا نرخاندنی نیشتمانیی ڕاتیلیی کەش بۆ عێراق وەسفی دەکا، وڵاتەکە بۆ سێ زۆن دابەش دەکا: کەشێکی بیابانی گەرم کە لە نزیکەی ٧٠٪ـی خاکی وڵاتدا سەرکێشە (زۆرتر ناوچەکانی ڕۆژئاوا و باشوور، کاتێک کە گەرما لە مانگەکانی هاویندا دەتوانێ لە ٥٠ پلە تێپەڕێ)؛ کەشێکی ناوەڕاستدەریایی لە باکوور-ڕۆژهەڵاتی شاخاوی، بە زستانی سارد لەگەڵ بەفربارین لە بەرزایییە بەرزتردا و هاوینی میانە بە گەرمایەک کە بە گشتی ٣٥ پلە تێناپەڕێ؛ و لە نێوان ئەو دووانەدا، کەشێکی نیمچە-وشکی سەهلی گواستنەوەیی. نەینەوا لە سنووری نێوان ناوچەکانی بیابانی و سەهلیدا دادەنیشێ، لەگەڵ ئەوەی کە قەزاکانی باکوور-ڕۆژهەڵاتییەکانی (عقرە، شێخان) دەکەونە ناو گردۆڵکە ناوەڕاستدەریایی-کاریگەرکراوەکانەوە و قەزاکانی باشوورییەکانی (حەتراء، البعاج) دەکەونە ناو بیابانی گەرمەوە.

ڕاستییە کەشییە سەرکێشەکان دەربارەی مووسڵ، پایتەختی پارێزگاکە، ئەمانەن. تێکڕای کانوونی دووەم بۆ گەرمای ڕۆژانە بەرزتر لە نزیکەی ١٢ پلەدایە، لەگەڵ کەمینەی شەوانە نزیکەی ٤ پلە و سەهۆڵبەستن کاتە-کاتە؛ تێکڕای تەمووز بۆ گەرمای ڕۆژانە بەرزتر لە نزیکەی ٤٣ پلەدایە، لەگەڵ کەمینەی شەوانە نزیکەی ٢٥ پلە. سووڕی ساڵانە تیژترە لە ئەوەی ئەمە دەگەیەنێ، لەگەڵ ئەوەی کوپە هاوینەییەکان بە ڕێکی دەگەنە ٤٧–٤٨ پلە لە ساڵانی شەپۆلی گەرمیدا و کەمینەی زستانە کاتە-کاتە چەند پلەیەک لە ژێر سەهۆڵبەستن دادەبەزن. بارانی ساڵانە لە مووسڵدا بە تێکڕا نزیکەی ٣٥٥ مم دەبێ، تەواو تەرکیزی لە نێوان تشرینی دووەم و نیسانە، لەگەڵ مانگەکانی حوزەیران، تەمووز، ئاب و ئەیلول کە بە گشتی هیچ بارانێک وەرناگرن.

جوگرافیای کەش لە ناوەوەی نەینەوادا شوێنی جوگرافیای پارێزگاکە دەکەوێ. باکوور-ڕۆژهەڵات، کاتێک کە زەوی بەرز دەبێتەوە بۆ گردۆڵکەکانی زاگرۆس — عقرە، شێخان، بەشانی ڕۆژهەڵاتیی تەلکێف و بەرزاییەکانی حەمدانیا — بارانی زیاتر وەردەگرێ، هاوینی ساردتری هەیە، و تێکەڵی کشتوکاڵیی دەوڵەمەندتر پشتگیر دەکا کە باخاتە بێ-ئاودێرییەکان و دارمێوەکان لە خۆ دەگرێ. ناوەند و ڕۆژئاوا، دۆڵی دیجلە و دەشتی جزیرەی ڕاست، کەشە وەسفکراوەی سەرەوەی هەیە: لە ساڵانی ئاسایی دا ئەوەندە بارانی هەیە بۆ گەنم و جۆی بێ-ئاودێری، بەڵام بە گۆڕانێکی نێو-ساڵانەی بەرز. جزیرەی باشوور و سەهلی ڕۆژئاوایی، خاکی باشوور مووسڵ بەرەو حەتراء و بەرەو سنووری سوریا و ئەنبار، بەرەو بیابان دەگۆڕێ: بارانی کەمتر، هاوینی گەرمتر، تۆزی زیاتر، و گۆڕانێک لە کشتوکاڵیی بێ-ئاودێرییەوە بۆ لەوەرگەیی وەرزی وەک بەکارهێنانی سەرکێشی زەوی.

خود دیجلە یەک گرنگترین چارەسەرکەری فیزیکیی کەشە. ڕووبارەکە لە باکوورەوە بۆ باشوور بەناو ناوەندی پارێزگاکەدا دەڕوا، ئاوی ئاودانی، ڕووەکی کەناری ڕووبار، ساردکەرەوەی تەباخی لە هاویندا و سەرچاوەی ئاوی شارستانی بۆ مووسڵ و زۆر لە شارۆچکە بچووکترەکان دابین دەکا. دۆخی دیجلە لە هەر ساڵێکدا — ئاستی ئاو، باری چەخمە، ڕێژەی ڕژان — یەکێکە لە سەرکێشترین دیاریکەرانی ساڵی کشتوکاڵی و ئەو ئاماژەیە کە لە هەموو زیاترگرنگە بۆ دۆخی کەشی و هیدرۆلۆجیی پارێزگاکە. بەنداوی مووسڵ، لە سەرووی شارەکەوە، ڕژانی دیجلە بۆ ناو نەینەوا ڕێک دەخا و ڕۆڵێکی چارەنوسسازی هەیە لە کۆنترۆڵی لافاوەکان و چارەسەری وشکەسالی (جوگرافیا، § پێنجەم).

دووەم · گەرما و سووڕی ساڵانە

سووڕی ساڵانەی گەرما لە مووسڵدا لە نێوان دوو سیستەمدا دەجوڵێ. وەرزی ساردی ترەکە — تشرینی دووەمەوە تا نیسان — کوپە ڕۆژانەکانی لە نزیکەی ١٢ پلە لە کانوونی دووەم، سارترین مانگ، تا ٢٥ پلە لە نیساندا هەیە؛ کەمینەی شەوانە لە نزیکەی ٤ پلە لە کانوونی دووەم تا ١٤ پلە لە نیسانە. گەرمای شەوانەی کانوونی دووەم کاتە-کاتە لە ژێر سەهۆڵبەستن دادەبەزێ، و بەفر لە شارەکەدا ڕەنگە لە هەر چەند ساڵێکدا یەک جار تۆمار بکرێ. بریتانیکا مێژوویی پلەی گەرمای مووسڵی کانوونی دووەم لە نێوان −٤ پلە و ١٧ پلە دەدا، لەگەڵ ئەوەی کە خوێندنەوەی هەتا −١١ پلە تۆمار کراون. مانگەکانی شانە گواستنەوەییەکان — نیسان، ئایار و تشرینی یەکەم — لە نێوان خۆیاندا خۆشن بەڵام بە خێرایی گەرم دەبن.

وەرزی گەرم و وشک — ئایارەوە بۆ تشرینی یەکەم — ماوەی کلیمی سەرکێشە. حوزەیران، تەمووز و ئاب سێ مانگی هەرە گەرمن، لەگەڵ تێکڕای کوپە ڕۆژانە لە سەرووی ٣٨ پلە و بە ڕێکی لە سەرووی ٤٣ پلە لە هەر هەفتەیەکدا. شێی ڕێژەییی هاوینە، خۆشبەختانە، کەمە — بە گشتی ٢٠–٣٠٪ — کە گەرمایەکە دەکا بە وشک نەک شێیی کوژەرانەی کەناری کەنداوی فارسی، بەڵام گەرمی هەوای ڕاست لە هەرحاڵدا یەکێکە لە بەرزترین بەهای بەردەوامی تۆمارکراو لە هەر شوێنێکی نیشتەجێبووی زەویدا. گەرمە دەربازە تۆمارکراوەکان لە مووسڵدا بەناو ماوەی مێژووییدا لە بەرژەوەندیی ٤٧–٤٨ پلەدا بوون؛ ئەو سەقفە لە دەیەی ٢٠٢٠ـەکاندا بەرز بۆتەوە وەک لە § چوارەمدا گفتوگۆکرابێ.

سنووری ڕۆژانەی گەرما گەورەیە، بەتایبەت لە هاویندا، کاتێک گەرمای شەوانە لە کوپە ڕۆژانەی ٤٣ پلە یاخود زیاتر بۆ کەمینەی شەوانەی ٢٥ پلە دادەبەزێ — لەرینەوەی ١٨ پلە کە چارەسەرێکی شەوانەی سنوورداری دەبا بەڵام بۆ فیزیۆلۆژیی مرۆڤ، ئاژەڵ و کشت و کاڵ گرنگە. لە زستاندا سنووری ڕۆژانە بچوکترە، لەگەڵ کوپە ڕۆژانەی ١٢ پلە کە بۆ کەمینەی شەوانەی ٤ پلە دادەبەزن — لەرینەوەی ٨ پلە.

ئاراستەی گەرما لە سەرتاسەری چەند دەیەکی ڕابردوودا بەرز بووە، هاوسەنگ لەگەڵ نموونەی فراوانتری عێراقی و خۆرهەڵاتی ناوەڕاست. نرخاندنی ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزە نرخاندنی نیشتمانیی ڕاتیلیی کەش بۆ عێراق (٢٠٢٤) ئاستی مەترسیی کەشی عێراق بۆ ئاراستەی گەرما لە «بەرز»دا دادەنێ، لەگەڵ خاوەنیی ڕەگرسیۆنی هێڵینی بۆ گەرماکانی نیشتمانی لە سەرووی ٠٫٠٤٨ پلە لە ساڵدا — واتە زیاتر لە ٠٫٠١١ پلە لە ساڵدا لە سەرووی تێکڕای جیهانییەوە. عێراق لە نێو هەرە لاوازەکانی جیهانە لە بەرامبەر کەشدا.

سێیەم · باران و وەرزداریی ئاو

سیستەمی باران بە توندی وەرزدارە. وەرزی ساردی ترەکە — تشرینی دووەمەوە بۆ نیسان — بە گشتی هەموو بارانی ساڵانە پێشکەش دەکا. مووسڵ بە تێکڕا نزیکەی ٣٥٥ مم ساڵانە وەردەگرێ، لەگەڵ گرانترین مانگەکانی کانوونی دووەم (نزیکەی ٦٩ مم)، شوبات (٧٤ مم)، و ئادار (٨٠ مم)، بەناو نیسان (٦٨ مم) و کەمتر زۆر لە تشرینی دووەم (٤٠ مم) و کانوونی یەکەم (٦٠ مم) دادەبەزێ. ئایار نزیکەی ٢٨ مم وەردەگرێ، تشرینی یەکەم نزیکەی ١٤ مم، و چوار مانگەکانی حوزەیرانەوە بۆ ئەیلول لەگەڵ یەکدا بە گشتی هیچ وەرناگرن. Worlddata تۆمار کردبوو کە خوێندنەوەی ٧٫٣ مم لە ڕۆژدای وێستگەی هەوای مووسڵ بەرزترین تێکڕای مانگانە بوو لە ٧٦ ساڵی ڕابردوودا بۆ عێراق.

لە ناوەوەی نەینەوادا، باران لە باکوورەوە بەرەو باشوور دادەبەزێ. قەزاکانی باکوور-ڕۆژهەڵاتی — عقرە، شێخان، بەشانی تەلکێف — نزیکەی ٤٠٠–٥٠٠ مم ساڵانە وەردەگرن، لەگەڵ بەفربارین لە بەرزایییە بەرزتراندا لە زستاندا. دۆڵی ناوەندیی دیجلە و جزیرەی باکوور (کاتێک کە خود مووسڵ دادەنیشێ) بە تێکڕا نزیکەی ٣٠٠–٤٠٠ مم. جزیرەی باشوور و سەهلی ڕۆژئاوایی — خاکی نزیکبووە بەرەو حەتراء و البعاج — کەمتر لە ٢٠٠ مم وەردەگرن و بۆ زۆنی وشک دەگۆڕێن کاتێک کشتوکاڵیی بێ-ئاودێری چیتر متمانە پێداکراو نییە و لەوەرگەیی وەرزی دەبێ بە بەکارهێنانی سەرکێشی زەوی.

گۆڕانی نێو-ساڵانە گرنگە. تێکڕای ماوەی درێژ ئەو ڕاستییە لاپۆش دەکا کە هەر ساڵێکی فەرد لە مووسڵدا دەتوانێ زۆر زیاتر یاخود زۆر کەمتر لە تێکڕاکە وەرگرێ. تۆماری دواییی چەند ساڵی وشکەسالی نیشان دەدا — هەرە بەرچاو ٢٠٢٠–٢٠٢١، ٢٠٢٢ و ٢٠٢٣ — کاتێک کۆتاهییە ساڵانەکان بۆ دوو لە سێیەک یاخود کەمتر لە تێکڕای ماوەی درێژەوە بەرزبووبوون؛ ئەوانە ساڵانیش بوون کاتێک دروێنەی گەنم بە بەرچاوی لە ژێر ئاراستەی پێشوو بوو، پێش گەڕانەوەی لەگەڵ ساڵانی بارانی باشتری ٢٠٢٤ و ٢٠٢٥.

چوارەم · کوپەکانی گەرما و هاوینەکانی دەیەی ٢٠٢٠

تایبەتمەندیی دیاریکەری کلیمی نەینەوا لە دەیەی ٢٠٢٠ـەکاندا تێکڕای زیاتر و تیژبوونی کوپە گەرمییە هاوینەییەکان بوو — دۆخی هەواناسی کاتێک سیستەمێکی پاڵەپەستۆی بەرز لە سەروو ناوچەیەکدا قوفڵ دەکرێ و هەوای زۆر گەرمی لە سەرووی سەردا گرتە دەستی، بە گەرمای دەربازی درێژخایەنی لە سەرتاسەری خۆرهەڵاتی ناوەڕاستەوە بەرهەم دەهێنێ. شەپۆلی گەرمی فراوانتری عێراقی ٢٠٢٥ بەتایبەتی توند بوو. سەنتەری توێژینەوەی فراتی سەرەوە بۆ گەشەی بەردەوام لە زانکۆی ئەنبار لە ١٤ی تەمووزی ٢٠٢٥دا ڕایگەیاند کە داتاکان لە ٨٬٦٠٠ وێستگەی نێودەوڵەتیی هەواناسیەوە عێراق، ئێران و کوێت لە نێو هەرە گەرمەکانی جیهان لە ئەو ڕۆژەدا دادەنا، لەگەڵ زۆربەی خوێندنەوەی وێستگەکان لە نێوان ٥٠٫٧ پلە و ٤٨٫٢ پلەدا — هەموو لە بەرژەوەندییەکدان کە بۆ تەندروستیی گشتی «مەترسیدار»ن. شارە سەرەکیییەکان لە خۆیاندا بەغداد و مووسڵ گەرمای نزیک سنووری سەرووی تۆمار کردبوو.

ئەدەبیاتی پێشنیازکراوی کلیمی ئەو تیژبوونەی تۆمار کردووە. وتارێکی ٢٠٢٥ لە Theoretical and Applied Climatologyـدا ئامرازێکی نوێ پێشنیاز دەکا — «تێکڕای تیژبوونی گەرمای دەرباز» — بۆ شوێنکەوتنی ئاماژەکانی گۆڕانی کلیمی لە ژینگە وشکەکاندا، لەگەڵ شارە عێراقییەکان لە خۆیاندا مووسڵ وەک شوێنە لێکدانەوەی سەرکێش. کاری پەیوەستی لە Environmental Protection and Natural Resourcesـدا (الجبوری و دیگان، ٢٠٢٥) پێداچوونەوەی پرۆفایلی مۆڵەکوی ئاوی شلی هەوری لە سەرووی مووسڵدا کرد. هاتکراوی هێڵە چەند ئەدەلیلەی هاوسەنگ بەرەو ئاراستەی هاوشێوە دەکا: عێراق خێراتر لە تێکڕای جیهانی گەرم دەبێ، گەرمە دەربازە هاوینەییەکان تیژتر دەبن لە کوپە و درێژایی هەردووکیاندا، و سنووری ٥٠ پلە — کە جارێک شتێکی ئەستەمی هەرزەکار بوو — بووە بە تایبەتمەندییەکی ڕێکی هەر هاوینێک.

کاریگەرییەکانی مردن و ژێرخان بەهۆی گەرماوە گرنگن. نەخۆشخانە عێراقییەکان لە ماوەی شەپۆلە گەرمیییەکاندا بەرزبوونەوەی بەرچاوی پەیوەست بە گەرما دەبینن، بەتایبەت کاریگەری لەسەر بەسالاچووان، نەخۆشە درێژخایەنەکان، کرێکارانی دەرەوە، و خەڵکانی بێ متمانە بە ساردکەرەوەی متمانە پێداکراو. شەبەکەی کارەباییی عێراق، کە بەس کۆتاو کراوە، فشاری زیاتر لە ماوەی شەپۆلە گەرمیییەکاندا ڕوو دەبێ کاتێک داوای ساردکردنەوە بەرز دەبێ؛ فراوانکردنی وێستگەی وزەی دەورانی تێکەڵی قێیارە (ئابووری، § دووەم) و گەشەی شەبەکەی پەیوەست بەشێکی لە ئەو گەشەی باریەوە پاڵنەری دەکا.

پێنجەم · وشکەسالی، کەمیی ئاو و دیجلە

وشکەسالی بە بنکەی پێوەندیدارە بە بەرامبەربوونی عێراق بۆ گۆڕانی کەش و یەکێکە لە سەرکێشترین گۆڕاوە کلیمییەکانی وڵاتەکە. مۆبادەرەی ئاسایشی هەسارەیی ڕاپۆرت دەکا کە ڕژانی ئاوی ڕووبارەکانی دیجلە و فرات ٣٠–٤٠٪ کەمی کردووە لە ٤٠ ساڵی ڕابردوودا، و بانکی جیهانی کەمبوونەوەی ٢٠٪ـی دیکە لە سامانە ئاوەکاندا تا ٢٠٥٠ پێشبینی دەکا. ئەو دابەزینە خێرایە، تێکەڵ لەگەڵ گەرمە دەربازەکاندا، بەهۆی بیابانیبوونی زیاتر لە ٥٠٪ـی زەویی پێشووی ژیانی پێداکراوی عێراقی بوو، لەگەڵ ٧١٪ـی ئاوەکانی کشتوکاڵیی «هلالی پیر»ی پێشوو ئێستا بەهۆی بیابانیبوونەوە مەترسیدارن.

بۆ نەینەوا بەتایبەت، دیجلە سەرکێشترین هێڵی ژیانی هیدرۆلۆجیییە، و سیستەمی بەنداوی سەرووی تورکی لە دیجلە — هەرە بەرچاو بەنداوی ئیلیسوو، کاراوە لە ٢٠١٨ـەوە — ماددییانە حەجمی ئاوی دیجلەی گەیشتوو بە عێراق لە ساڵانی بارانی کەمدا کەم کردووە. بەپێی شیکارییەکی گرووپی World Weather Attribution لە تشرینی دووەمی ٢٠٢٥دا، ٢٠٢٥ بوو بە وشکترین ساڵی تۆمارکراوی عێراق لە ١٩٣٣ـەوە، بە دابەزینی ئاستی ئاوی لە دیجلە و فراتدا بە ڕێژەی هەتا ٢٧٪. سامانە ستراتیژیکییە ئاوییەکانی عێراقی لە کاتی نووسینەوەدا لە نزمترین ئاستی خۆیان لە ٨٠ ساڵدان، بەپێی بەرپرسی ڕاگەیاندنی وەزارەتی سامانە ئاوییەکان خالد شامل.

کۆتاهیی ئاوی ژێرزەوی شتێکی نیگەرانیی دووەمی سەرکێشە. لە سەرتاسەری جزیرە و قەزاکانی نەینەوای باشوور، کێشانی کشتوکاڵی و ماڵیی ئاوی ژێرزەوی بە بەرچاوی لە چەند دەیەی ڕابردوودا زیادی کردووە، لەگەڵ دابەزینی ئاستی ئاو کە ئێستا ئاودانی لە ناوچەکانی کە لە ئاوی سەرکێشانەوە بۆ پشتبەستن بە ئاوی ژێرزەوی گۆڕاون، کۆتا دەکا. هاتکراوی ڕژانی سەروو کەمکراو و کۆتاهیی ئاوی ژێرزەوی سەرکێشترین هەڕەشەی کلیمی بۆ ئابووریی ڕیفی نەینەوایە.

ساڵانی وشکەسالی ٢٠٢٠–٢٠٢١، ٢٠٢٢ و ٢٠٢٣ بەتایبەت گرنگ بوون. وزی گەنم بە بەرچاوی لە ماوەی ئەو سەردەمەدا دابەزی (ئابووری، § سێیەم). گەڕانەوەکە لە ٢٠٢٤ و ٢٠٢٥دا — عێراق زیادییەکی مارکێتکراوی گەنمی زیاتر لە ٥ ملیۆن تەن بۆ سێیەم ساڵی لەسەر یەک بەدەست هێناوە — گرنگ بوو، بەڵام ئاراستەی بنکەیی کامن بەرەو خوارەوە دەمێنێتەوە.

شەشەم · زریانە ڕەملی و تۆزاوییەکان

زریانە ڕەملی و تۆزاوییەکان مەترسیی کلیمی گرنگیی زیاد دەکا بۆ نەینەوا و بۆ ناوچەی فراوانتری عێراقی. وەزارەتی ژینگەی عێراقی، بەپێی ڕاپۆرتی ئەنجومەنی ئەتلانتیک لە ٢٠٢٢دا، دۆزییەوە کە ڕۆژانی تۆزاویی عێراق لە ٢٤٣ بۆ ٢٧٢ لە ساڵدا لە دوو دەیەی ڕابردوودا زیادی کردووە، بە پێشبینی ئەوەی کە دەکرێ بگەنە نزیکەی ٣٠٠ ڕۆژ لە ساڵدا تا ٢٠٥٠. نرخاندنی ٢٠٢٤ـی ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزە نرخاندنی نیشتمانیی ڕاتیلیی کەش ئەو ئاراستەیە دژیار دەکا: لە نیوەی یەکەمی ٢٠٢٢دا، عێراقی ناوەند دە ڕووداوی شەپۆلی ئەنجامی هەبوو کە هەر یەکێکیان دوو بۆ چوار ڕۆژ خایاند، بە پێداویستیی چاودێریی پزیشکی بۆ هەزاران کەس. تا ٢٠٢٢، عێراق زیاتر لە ٢٠٠ ڕۆژی تۆزاویی شایی بوو — زیاتر لە دوو ئەوەندەی تێکڕای ساڵانە تۆمارکراو لە دەیەکانی ١٩٨٠ و ١٩٩٠ـدا.

وەرزی زریانە تۆزاوییەکانی ٢٠٢٥ بە تایبەتی توند بووە. لە نیسانی ٢٠٢٥دا، بەرەی تۆزی هەڵگیراو بەناو زۆربەی عێراقدا زیاتر لە ٣٬٧٠٠ کەسی بۆ نەخۆشخانە ناردبوو؛ فڕینەکان لە بەسرە و نەجەفدا ڕاوەستان. تا سەرەتاکانی ئایار، زیاتر لە ٣٠٠ کێشەی تەنفسی زیادی لە دیالی و قەزای حەویجەی کەرکوک ڕاپۆرت کرابوون. پسپۆڕان وەرزی ٢٠٢٥ـیان وەسف کرد کە زۆر زوو دەستی پێ کرد و بە توندی هاتە جێ.

ناوچەکانی سەرچاوەی تۆز کە کاریگەرییان لەسەر نەینەوا هەیە جزیرەی سوریا (یەکسەر بۆ ڕۆژئاوا)، بیابانی ڕۆژئاوای عێراق (ئەنبار)، و بە بەرچاوی هۆبە وشککراوەکانی باشووری عێراق لە خۆیان دەگرن. نموونەی وەرزی لە بەهاردا (ئادار–ئایار) دەگاتە کوپە و دیسان لە پایزدا (ئەیلول–تشرینی دووەم)، لەگەڵ ئەوەی وەرزی بەهاران بە گشتی توندترە. کاریگەرییەکان لەسەر تەندروستیی گشتی گرنگن. ڕێکخراوی نێودەوڵەتیی هەواناسی نەتەوە یەکگرتووەکان لە ٢٠٢٥دا ڕاپۆرتی کرد کە زریانە ڕەملی و تۆزاوییەکان بە جیهانی کاریگەری لەسەر زیاتر لە ٣٣٠ ملیۆن کەس لە ١٥٠ وڵاتدا هەیە. ئەنجومەنی گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان ٢٠٢٥–٢٠٣٤ بە دەیەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ بەربەرەکانیی زریانە ڕەملی و تۆزاوییەکان دیاری کردووە.

حەوتەم · گۆڕانی کلیمی و دەیەی ٢٠٢٠

عێراق لە نێو هەرە لاوازەکانی جیهانە بە بەرامبەر کەشدا. نرخاندنی ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزە نرخاندنی نیشتمانیی ڕاتیلیی کەش (٢٠٢٤) ئاستی مەترسیی ئاراستەی گەرمای عێراق لە «بەرز»دا بە خاوەنیی ڕەگرسیۆنی هێڵینی زیاتر لە ٠٫٠٤٨ پلە لە ساڵدا، زۆر لە سەرووی تێکڕای جیهانییەوە دادەنێ. تەعریفی ئەندێکسی مەترسیی INFORM بۆ وشکەسالی لە کاتیگۆریی «بەرز»دایە (سەرووی ٧ لە سکێلی ٠–١٠)، و وێنای کۆکراوی مەترسی و بەرامبەربوونی کلیمی عێراقی لە نێو هەرە بەرامبەری گرووپی وڵاتانی جیهاندا دادەنێ.

ڕێگاکانی سەرکێشی گۆڕانی کلیمی بۆ نەینەوا، بەپێی پۆرتاڵی زانیاریی گۆڕانی کلیمی بانکی جیهانی و نرخاندنە هەرێمیییەکانی IPCC، ئەمانەن. گەرما: گەرمبوون بەرەو پێش پێشبینی دەکرێ، لەگەڵ تێکڕای گەرماکانی ساڵانە لە شارە عێراقییەکاندا کە چاوەڕێ دەکرێ نزیکەی ١٫٥–٢٫٠ پلە لە سەروو هێڵی بنکەی ٢٠٠٠–٢٠٢٠ تا ٢٠٥٠ـدا تحت سیناریۆکانی دەرکردنی ناوەند، و بە ٣٫٠ پلە یاخود زیاتر تحت سیناریۆکانی دەرکردنی بەرز. باران: پێشبینی بۆ کۆتاهییە جێگیر بۆ کەمی-کەمتربوون ساڵانە، بەڵام لەگەڵ گۆڕانی زیادی بەرچاو و گۆڕانێک بەرەو زیاتر بارانی تەرکیزکراو لە ڕووداوی کەمتردا. دەربازەکان: تیژیی شەپۆلی گەرما، درێژایی وشکەسالی و تێکڕای زریانە تۆزاوییەکان هەموو پێشبینی دەکرێ زیاد ببن. ئاو: ڕژانە ڕووباریییەکان پێشبینی دەکرێ بەردەوام دابەزن.

حکومەتی فیدراڵیی عێراق بە شێوەی فەرمی پلانی نیشتمانیی ڕاتیلیی پەسەند کردووە و لایەنە لە ڕێکەوتنامەی نیشتمانیی نەتەوە یەکگرتووەکان لەسەر گۆڕانی کلیمی. NDCـی عێراقی ٢٠٢١ لە ژێر ڕێکەوتنامەی پاریسدا بە ئامانجە دیاریکراوەکانی کەمکردنەوەی دەرکردن کە بە دارایی نێودەوڵەتی شەرت کراون، پابەندە. لە ئاستی پارێزگاییدا، نەینەوا تا ئێستا پلانی ڕاتیلیی کلیمی بڵاوکراوەی بەرهەم نەهێناوە؛ ئەمە ناوچەیەکە کاتێک سیستەمی فراوانتری عێراقی بە بەرچاوی لە دواوەی هاوتاکانی هەرێمیی هەیە.

هەشتەم · کلیم، کشتوکاڵ، و ئابووریی خۆراک

پەیوەندی نێوان کلیم و ئابووریی کشتوکاڵی و خۆراکیی نەینەوا ڕاستەوخۆیە. کەمەری گەنمی جزیرە (ئابووری، § سێیەم) بێ-ئاودێرییە و لەبەرئەوەش ڕاستەوخۆ پشت دەبەستێتە سووڕی بارانی تشرینی دووەم–نیسان؛ لە ساڵانی وشکدا ڕووبەری دروێنەکراو و وزیی هەر هێکتارێک هەردووکیان دادەبەزن، بە کاریگەرییە ئاکارییەکان لەسەر دابینکردنی گەنمی پارێزگایی و نیشتمانی. مەلە مەلە، بەتایبەت مەڕ و بزن، پشت دەبەستێتە لەوەرگەیی سەهلی بەهار و هاوینی زوو، کە خود لەسەر بارانی زستانی پێشوو پشت دەبەستێ. باخاتە و کشتوکاڵیی ئاودەدراوی دۆڵی دیجلە لەسەر ڕژانی ڕووبارەکە پشت دەبەستن.

چاوەڕێی درێژخایەنی ئابووریی ڕیفی نەینەوا بە بەرچاوی بەهۆی کەشەوە شێوەی دەگیرێ. تەنانەت لەگەڵ گەڕانەوەی ئەخیریی وزی گەنمدا، ئاراستە بنکەیییەکان — گەرمای بەرز، توانایی کەمی ئاو، تێکڕای زۆری کەشی دەرباز — ئاماژە بە سیستەمێکی کشتوکاڵی دەکەن کە پێویستی بە ڕاتیلێکی بەرچاو دەبێ بۆ ئەوەی تا ناوەڕاستی سەدە بەرهەمهێنانی بمێنێتەوە. جۆرە گەنمە بەرگرە بۆ وشکەسالی، ئاودانی کاراترین، ژێرخانی هەڵگرتنی ئاو، ڕاهێنانی کلیمی-زیرەکی کشتوکاڵی و پلانە بیمەی محصول، هەموو پێکهاتەکانی هەڵبژاردنی ڕاتیل کە ئێستا بە نیشتمانی دیزاین دەکرێن.

هاتکراوی نێوان گۆڕانی کلیمی و کۆچ هەروەها بۆ نەینەوا گرنگە. ڕاپۆرتی ٢٠٢٢ـی ڕێکخراوی نێودەوڵەتیی کۆچ کۆچ، ژینگە و گۆڕانی کلیمی لە عێراقدا ڕۆڵی فشارە کلیمیییەکان لە بەرپاکردنی کۆچی ڕیف-بۆ-شار و لە تەواوکردنی کاریگەرییەکانی ڕاگوێزانی بەهۆی ململانێی دروستکراو دەنوێنێ؛ ئەمە نیگەرانیی نوێبووە بۆ قەزاکانی ڕیفیی نەینەوا و یەکێکە کە لەگەڵ دینامیکیی ڕاگوێزان و گەڕانەوەی کە خود مێراتی ٢٠١٤–٢٠١٧ـن (ئاینەکان، § هەشتەم؛ کەلەپوور، § یەکەم) هاوبەری دەکا.

نۆیەم · خزمەتگوزاریی هەواناسی و چاودێری

ژێرخانی هەواناسیی عێراقی لەلایەن دامەزراوەی هەواناسی و زرمەناسیی عێراقـەوە (IMOS) دابین دەکرێ، کە بنکەکەی لە بەغدادە و شەبەکەیەکی وێستگەی چاودێری لە سەرتاسەری وڵاتدا دەگێڕێ. وێستگەی مووسڵ، کاتێک کە لە نزیکی فڕۆکەخانە لە لێواری ڕۆژئاوای شارەکە دادەنیشێ، وێستگەیەکی تۆماری کەشی ماوەی درێژ بووە و یەکێکە لە سەرکێشترین سەرچاوەکانی داتای کلیمی درێژخایەنی عێراقی بۆ سیتە داتای نێودەوڵەتیییەکان، لە خۆیاندا ئەوانەی سەنتەری ئەوروپایی پێشبینیی هەواناسیی ناوەند-ماوە (ECMWF)، ڕێکخراوی نێودەوڵەتیی هەواناسی، شەبەکەی کلیمی مێژوویی جیهانیی NOAA، و سیتە داتای CRUـی زانکۆی East Anglia.

توانایی پێشبینی و ئاگاداری-زوو لە عێراقدا بە بەرچاوی لە دەیەی ٢٠٢٠ـەکاندا گەشەی کردووە، لەگەڵ ئەوەی کە IMOS پێشبینیی هەواناسیی ڕۆتینی، ئامۆژگاریی شەپۆلە گەرمیییەکانی هاوینە، ئاگادارییەکانی زریانە تۆزاوییەکان، و چاوەڕێی کلیمی وەرزی بەردەست دەکا. داتای ساتلایتیی نێودەوڵەتیی-سەرچاوە — بەتایبەت لە MODIS (NASA)، Sentinel (ESA) و سەنتەری ئەوروپایی پێشبینیی هەواناسیی ناوەند-ماوەوە — لە پێشبینیی کاراکانی عێراقیدا تێکەڵ دەکرێ. بەرنامەی زانستی هەوای زانکۆی مووسڵ و کۆلێژی زانستە ژینگەییەکانی زانکۆی مووسڵ سەرکێشترین سەنتەرە ئەکادیمیییەکانی توێژینەوەی پەیوەست بە کلیمی لە نەینەوادان، لە تەنیشت بەرنامە پەیوەستەکانی تیکریت، بەغداد و ناوەندی ستراتیژیکیی توێژینەوەی عێراق.

بۆشایی نێوان توانایی کاری هەواناسی و قەبارەی پێداویستییەکانی ڕاتیلیی کلیمی لە عێراقدا بەرچاوە. هاوبەشیی هەرێمی لە ژێر ڕێکەوتنامەی چوارچێوەی نەتەوە یەکگرتووەکان لەسەر گۆڕانی کلیمی، بەرنامەی منطقەی هەرێمیی عەرەبیی ڕێکخراوی نێودەوڵەتیی هەواناسی، چوارچێوەی هاوبەشیی وڵاتیی عێراقی بانکی جیهانی، و هاوبەشیی دوولایەن لەگەڵ تورکیا، ئێران و سوریا لەسەر ئاو و تۆزی ترانس-سنوور هەموو بەشێکی ڕاوێژکردنەوەی دامەزراوەیین. ٢٥ ساڵی داهاتوو دیاری دەکا کە ئایا توانایی دامەزراوەیی بە خێرایی گەشە دەکا کافی بۆ هاوسەنگی ئاراستە کلیمیییەکانی ئێستا لە جووڵەداندا.

کەشی نەینەوا لە ٢٠٢٦ـدا ئەوەیە کە هەمیشە بووە: کەشێکی قارەیی، نیمچە-وشکی گەرم، تەنگ کراو بەهۆی دیجلە و گردۆڵکەکانی باکوور-ڕۆژهەڵاتەوە، تیژ وەرزدارە لە بارانەوە، بە هاوینی تەلخی گەرم و زستانی نمدار و میانە. بەڵام نموونەی مێژوویی بە ڕووشن دەگۆڕێ. گەرماکانی دەیەی ٢٠٢٠ـەکان گەرماکانی ١٩٨٠ـەکان نین. ڕۆژانی تۆزاویی دوو ئەوەندە بوون لە تێکڕادا. ئاو دادەشکێ. چارەکی داهاتووی سەدە یەکێک دەبێ تێیدا کلیمەکە کە مووسڵ وەک شار و جزیرە وەک کەمەری گەنم بەرهەم هێنا، خۆی دیسان دروست دەکرێتەوە. ئەوەی پارێزگاکە چەند باش لەگەڵ ئەو دروستکردنەوەیە ڕاتیلی دەبا یەکێکە لە پرسە سەرکێشەکانی داهاتووی درێژخایەنی نەینەوا.

سەرچاوەکان

1. ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزە (٢٠٢٤). نرخاندنی نیشتمانیی ڕاتیلیی کەش بۆ عێراق. پاریس: IEA.
2. Climates to Travel (٢٠٢٥). «کەشی عێراق» — مووسڵ کانوونی دووەم ٨ پلە، تەمووز ٤٣ پلە بە کوپەی ٤٧–٤٨ پلە، بارانی ساڵانە ٣٥٥ مم.
3. World Weather Attribution (تشرینی دووەمی ٢٠٢٥). شیکارییەکی پێنج ساڵەی وشکەسالیی هەرێمی لە حوزی دیجلە و فرات و ئێران.
4. Britannica (٢٠٢٥). «عێراق — بیابانی، وشک، گەرم» — سنووری گەرمای مووسڵی کانوونی دووەم −٤ بۆ ١٧ پلە.
5. Worlddata.info (٢٠٢٥). «کلیم و گەرماکان لە عێراقدا» — ژمارەی ستانداردی مووسڵی ٧٫٣ مم لە ڕۆژدا.
6. NASA Earth Observatory (شوباتی ٢٠٢٦). «سامانە ئاوەکانی عێراق بۆ ئاستە نزمەکان دەهەژێن» — تۆماری ساتلایتیی Lake Tharthar.
7. سەنتەری توێژینەوەی فراتی سەرەوە بۆ گەشەی بەردەوام، زانکۆی ئەنبار (١٤ی تەمووزی ٢٠٢٥). ڕاگەیاندنێک دەربارەی شەپۆلی گەرمی ئێستا.
8. Al-Jiboori, M.H. and Deagan, E.M. (2025). «تایبەتمەندییەکانی مۆڵەکوی ئاوی شلی هەوری لە سەرووی مووسڵدا». Environmental Protection and Natural Resources.
9. Al-Sakkaf, A.S. و دیکە (٢٠٢٤). «نرخاندنی بەرامبەربوون بۆ کەشی دەرباز لە سەرووی نیمدورۆی عەرەبیدا». Atmospheric Research.
10. Theoretical and Applied Climatology (٢٠٢٥). «ئامرازێکی نوێ: تێکڕای تیژبوونی گەرمای دەرباز».
11. Khidher, S.A. (٢٠٢٤). «زریانە تۆزاوییەکان لە عێراقدا: ڕابردوو و ئێستا». Theoretical and Applied Climatology.
12. NASA Earth Observatory (نیسانی ٢٠٢٥). «زریانی تۆز بەناو عێراقدا هەڵدەسێ».
13. Shafaq News (ئایاری ٢٠٢٥). «زریانە تۆزاوییەکانی عێراق» — وەرزی ٢٠٢٥، ٣٬٧٠٠+ کێشەی نەخۆشخانە لە نیساندا.
14. The New Region (نیسانی ٢٠٢٥). «دەکرێ عێراق زیاتر لە ١٠٠ ڕۆژی زریانی تۆز لە ئەو وەرزەدا ڕووبەڕوو ببێتەوە».
15. Al Jazeera (تەمووزی ٢٠٢٥). «زریانە ڕەملی و تۆزاوییەکان کاریگەری لەسەر نزیکەی ٣٣٠ ملیۆن کەسدا هەیە» — ڕاگەیاندنی ڕێکخراوی نێودەوڵەتیی هەواناسی، دەیەی نەتەوە یەکگرتووەکان ٢٠٢٥–٢٠٣٤.
16. ئەنجومەنی ئەتلانتیک (حوزەیرانی ٢٠٢٢). «زریانە ڕەملییەکانی عێراق ژیان لە هلالی پیردا مەترسیدار دەکەن».
17. مۆبادەرەی ئاسایشی هەسارەیی (٢٠٢٤). «زریانە ڕەملییەکان و بیابانیبوون: نا-جێگیری لە باشووری عێراقدا».
18. ڕێکخراوی نێودەوڵەتیی کۆچ (٢٠٢٢). کۆچ، ژینگە و گۆڕانی کلیمی لە عێراقدا. بەغداد: IOM Iraq.
19. پۆرتاڵی زانیاریی گۆڕانی کلیمی بانکی جیهانی — پرۆفایلی وڵاتی عێراق.
20. دامەزراوەی هەواناسی و زرمەناسیی عێراقی (IMOS) — داتای کلیمی وەرزی.