سەرچاوە سرووشتییەکانی نەینەوا.

نەوتی قورس لە قێیارە (نزیکەی ٨٠٠ ملیۆن بەرمیل یەدەگ)، گەورەترین یەدەگی ناسراوی گۆگردی جیهان لە مشراق (٦٠٠ ملیۆن تەن)، دیجلە کە بەناو دڵی پارێزگاکەدا دەڕوا، بەنداوی ستراتیژیی مووسڵ، کەمەری گەنمی بێ-ئاودێریی جزیرە، یەدەگی گەورەی بەردی هیلی و گەچ، و چیای شنگالی فرە-جۆر — نەینەوا یەکێکە لە دەوڵەمەندترین پارێزگاکانی عێراق بە سەرچاوەکان. ئاڵنگاری بەسەرنەبووە ئەوەی لە زەویدا هەیە؛ بەڵکو ئەوەی کە پێی دەکرێ.

دەوڵەمەندیی سەرچاوە سرووشتییەکانی نەینەوا لە چەند ڕووەوە نائاسایییە. پارێزگاکە لە خۆیدا یەکێک لە کێڵگە سەرکێشەکانی نەوتی قورسی عێراق هەڵدەگرێ، گەورەترین یەدەگی ناسراوی جیهانی لە کانزایەکی پیشەسازیی ستراتیژی (گۆگرد)، یەکێک لە کەمەرە کشتوکاڵی بێ-ئاودێریی هەرە بەردارانی وڵاتەکە، گەورەترین بەنداوی عێراق، بەشێکی بەرچاوی یەدەگی بەردی هیلی و گەچی وڵاتەکە، شوێنی نوێی کانزایەک کە بۆ یەکەم جار لێرە دۆزراوەتەوە (سنجاریت، کلۆریدی کالسیومی هایگرۆسکۆپی)، و شاخێک — شنگال — کە یەکێک لە چەند پەناگەی توپۆگرافی و بایۆلۆجی پێک دەهێنا لە سەهلی عێراقی-سوری. ئەو مدخلە ئەو سەرچاوانە، بەرگرییەکانی کە ڕێگری لە بەکارهێنانی تەواویان کردووە، و ڕێگای گەشەکردنیان لە ٢٠١٧ـەوە دەنوێنێ.

بەڵام وێنای سەرچاوەکان هەروەها وێنای زیانی بەرچاو و زەویی لەدەستچووشە. داگیرکردنی داعش لە ٢٠١٤–٢٠١٧دا زیانی بە ژێرخانی نەوتی گەیاند (لە ئابووری، § دووەم چارەسەر کرابێ)، ئاگری لە کارگەی گۆگردی مشراق دانا، بەرهەمی کشتوکاڵی لە جزیرە تێکدا (کەشوهەوا، § پێنجەم)، و زیانی بە بنکەی بەرفراوانتری ژینگەییی ئیکۆلۆجی گەیاند. بەرگرییە سەروویییەکان لەسەر ئاوی دیجلە لە تورکیاوە (کەشوهەوا، § چوارەم–پێنجەم) بە بەرچاوی سەرچاوەی ئاوی کاراکردنی نەینەوای کەم کردووە. گۆڕانی کلیمی باران کەم دەکا، تەباخی-نەتح زیاد دەکا، و وەرزی وشک درێژ دەکا. حوکمدانی سەرچاوەکان — لە ئاستی فیدراڵی، پارێزگایی و خۆجێیییدا — هەمیشە لەگەڵ قەبارەی ئەوەی پارێزگاکە هەیەتی، گونجاو نەبووە.

یەکەم · چوارچێوەی جیۆلۆجی و نیگایەکی گشتی

جیۆلۆجیی نەینەوا (وردتر لە جیۆلۆجی § یەکەم–چوارەم چارەسەر کرابێ) بنکەی هەموو دەوڵەمەندیی سەرچاوە سرووشتییەکانی پارێزگاکە دابین دەکا. دۆڵی دیجلە لە لێواری باشووری زۆنی گردۆڵکەکانی حەوزی پێشپێیی زاگرۆسدایە؛ جزیرە ڕەفی جێگیر دەداگیرسێنێ بۆ باشوور-ڕۆژئاوا؛ چیای شنگال، مۆکەڵبە لاوازەکانی مەقلوب و بەعشیقە، و چیمەنە بچوکترەکان لە سەرتاسەری قەزاکانی باکوور-ڕۆژهەڵات، دەربڕینی ناوخۆیی پێچانی فراوانتری زاگرۆس پێک دەهێنا. ئاکامەکە چوارچێوەیەکی جیۆلۆجییە کە تێیدا پێکهاتە رسوبییە کریتاسیی و پاڵیۆجینی و نیۆجینییەکانی سەرکێشی باکوری عێراق دەردەکەون و دەستپێگەیشتوون: بەردە هیلییەکان، مارلەکان، گەچ، و بەردە هەڵگرانی نەوتی سیستەمە تیرتیاری و کریتاسییەکان.

پارێزگاکە لە چوارچێوەی فراوانتری عێراقییدا یەکێک لە سامانە سەرکێشی هایدرۆکاربۆنییەکانی جیهانی پێک دەهێنا. عێراق پێنجەم گەورەترین یەدەگی نەوتی خاوی پشتڕاستکراوی جیهانی هەیە بە نزیکەی ١٤٧٫٢٢ ملیار بەرمیل لە کۆتایی ٢٠١٧دا، کاتێک نەینەوا کێڵگەی نەوتی قورسی قێیارە و چەند کێڵگەی بچوکتر بۆ ئەو کۆیە بەخش دەکا. عێراق هەروەها یەکێک لە بەرچاوترین بەرهەمهێنەرانی گۆگرد لە جیهاندایە، لەگەڵ ئەوەی کانی مشراق لە نەینەوا گەورەترین یەدەگی ناسراوی جیهانی هەڵدەگرێ. هاتکراوی ئەو دوو دەوڵەمەندیییە — نەوت و گۆگرد — نەینەوای کرد بە یەکێک لە گرنگترین پارێزگای سەرچاوەکان لە عێراق لە ڕووی ستراتیژییەوە.

لە دواوەی هایدرۆکاربۆن و گۆگرد، سەرچاوە غیرە کانزاییە سەرکێشەکانی نەینەوا ئەمانەن: بەردی هیلی (پێکهاتەی سنجاری هیلیی ئیۆسینی بەتایبەت، وەک سەرچاوەیەکی ستراتیژی بۆ پیشەسازیی سیمەنتی باکوری عێراق دیاری کراوە)، گەچ (لە پێکهاتەی فەتحە، بە چینی ستوور لە زۆنی پێچراودا)، مەرمەر (بە شێوەیەکی خۆجێیی هەڵدەکێشرێ، بەتایبەت لە نۆژەنکردنەوەی کەلەپوور لە مووسڵی کۆن بەکار هاتووە)، و قومی سیلیکا. سەرچاوە کانزایییەکان لە خۆ نەینەوادا سنووردارن.

تایبەتمەندیی مینەرالۆجیی نائاسایی نەینەوا سنجاریتـە، کانزای کلۆریدی کالسیومی شەش-ئاوی کە بە شێوەیەکی کاتی لە دۆڵەکانی قەزای شنگال پاش بارانی وەرزی ترەکە پێک دێ و بۆ یەکەم جار لێرە وەسف کراوە. سنجاریت هایگرۆسکۆپییە و لەگەڵ گۆڕانی شێی دەشێتەوە یاخود دەگۆڕێ — کوریۆزیتییەکی مینەرالۆجی کە نەینەوا شوێنی نوێی جیهانی بۆ پێک دەهێنا (جوبووری و دەبباش، ١٩٨٠).

دووەم · هایدرۆکاربۆنەکان: نەوت و گاز

سامانە سەرەکییەکانی هایدرۆکاربۆنی نەینەوا لە ئابووری § دووەم وەسف کرابێن. لێرە بۆ تەواوبوون کورتکراونەتەوە. کێڵگەی قێیارە، نزیکەی ٢٠ کم باشووری مووسڵ لە کەناری ڕۆژئاوای دیجلە، نزیکەی ٨٠٠ ملیۆن بەرمیل یەدەگی پێشبینیکراو لە نەوتی قورس هەیە. کێڵگەکە لە ١٩٣٠ـەکاندا لەلایەن کۆمپانیای گەشەپێدانی نەوتی بریتانییەوە دۆزراوەتەوە. لە کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩دا، مافی گەشەپێدان لە دووەم گەشتی مۆڵەتدانی نەوتی عێراق دراوەتە کۆمپانیای نەوتی نیشتمانیی ئەنگۆلایی سۆنانگۆل، بە بەشی ٧٥٪ لەگەڵ کۆمپانیای نەوتی باکووری دەوڵەتیی عێراق کە ٢٥٪ـی هەیە؛ سۆنانگۆل پابەند بووە بە دامەزراندنی بەرهەمێکی ١١٠٬٠٠٠ بەرمیل لە ڕۆژدا بەرامبەر ٦ دۆلار لە بەرمیل لەلایەن حکومەتی عێراقەوە. بەرهەمهێنان لە ئاداری ٢٠٢٠دا ڕاوەستا و لە ئایاری ٢٠٢٣دا دوای سێ ساڵ ڕاوەستانێک دەستی پێ کردەوە؛ بەرهەمی ئێستا نزیکەی ٣٣٬٠٠٠ بەرمیل لە ڕۆژدایە. لە ئاداری ٢٠٢٥ـدا، کۆمپانیای ساندنی عێراقی یەکەمی ١٣ بیری نوێ تەواو کرد.

کێڵگەی نەجمەی نزیک ماوەتەوە بێ گەشەپێدان. کێڵگەی عین زالە لە باکوور-ڕۆژئاوای نەینەوا نزیک سنووری سوریا لە ناوەڕاستی سەدەی بیستەمەوە بە ئاستێکی بچوکتر بەرهەم دەهێنا. پاڵاوگەی قێیارە-١، کە لەلایەن کۆمپانیای پاڵاوگەی باکووری دەوڵەتیی عێراقەوە دەخوێندرێ، نزیکەی ٣٬٠٠٠ بەرمیل لە ڕۆژدا لە خاوی قێیارە بۆ دابەشکردنی خۆجێیی پاڵاو دەکا؛ خەرجییەکی پایەی نزیکەی ٨٩١٫٨ ملیۆن دۆلاری بۆ ٢٠٢١–٢٠٢٥ پێشبینی کراوە، لەگەڵ فراوانکردنی پلانراوی بۆ ٩٠٬٠٠٠ بەرمیل لە ڕۆژدا تا ٢٠٣٠. پاڵاوگەی نوێی نەینەوا، دامەزراوەیەکی ٧٠٬٠٠٠ بەرمیل لە ڕۆژدا کە لەلایەن SEAB (سوید) و Limak (تورکیا) بەناو ڕێککەوتنامەی سەرەکیی ٢٠٢٥ لەگەڵ کۆمپانیای نەوتی باکوور لە ژێر بنیاتنانە، نزیکەی سێ ئەوەندە تواناییی پاڵاوگەی نەینەوا زیاد دەکا.

وێستگەی وزەی دەورانی تێکەڵی قێیارە لە تەمووزی ٢٠٢٥دا بۆ بنیاتنان لەلایەن سەرۆکی وەزیران السودانییەوە دەستپێکرا، و ٣٧٥ MW بۆ کۆی دەرکردنی وێستگەی ١٬١٢٥ MW زیاد دەکا. مۆڵەتی ئەنجومەنی وەزیران بۆ گۆڕینی وێستگەی گازی قێیارە لە دەورانی سادە بۆ دەورانی تێکەڵ لە شوباتی ٢٠٢٥دا دەرکراوە، لەگەڵ گرێبەستی ARGAN INT.

بە شێوەیەکی چارەنوسساز بۆ پارێزگاکە، هێڵی نەوتی کەرکوک-جیهان کە خاوی ناوچەی کەرکوک بەناو خاکی نەینەواوە بۆ بەندەری جیهانی تورکی لە دەریای ناوەڕاست دەبا، لە ئاداری ٢٠٢٣ـەوە داخراوە لە دوای بڕیاری ژووری بازرگانیی نێودەوڵەتی دژی تورکیا لە ململانێی فیدراڵیی عێراق بۆ ناردنە کوردییە بێ-ڕێگەپێدراوەکان. گفتوگۆ تەکنیکی و گرێبەستی لەسەر کردنەوەی دیسان لە ٢٠٢٤–٢٠٢٥ بەردەوام بوون بەڵام چارەنوسسازنەکراو ماون.

سێیەم · گۆگرد، بەردی هیلی، گەچ و کانزاکانی دیکە

یەدەگی گۆگردی مشراق لە ناوچەی قێیارە، سەرکێشترین سەرچاوەی سرووشتیی غیرە-هایدرۆکاربۆنیی پارێزگاکەیە. لەگەڵ نزیکەی ٦٠٠ ملیۆن تەن یەدەگی پێشبینیکراو، مشراق گەورەترین یەدەگی گۆگردی ناسراوی جیهانە. کۆمپانیای دەوڵەتیی گۆگردی مشراق لە ١٩٦٩دا دامەزرا و بەرهەم لە کۆتایی ١٩٧١ـدا دەستی پێ کرد، بە بەکارهێنانی پرۆسەی فراش بۆ هەڵکێشانی گۆگردی ژێرزەوی لە چینی بەرد لە قووڵایی ١٢٠–٢٠٠ مەتر. کارگەکە تواناییی بەرهەمی ساڵانەی نزیکەی یەک ملیۆن تەنی گۆگردی هەبوو لە لووتکەدا. بەرهەم بە بەرچاوی بەهۆی داگیرکردنی ٢٠١٤–٢٠١٧ تێکچوو، لە خۆیدا ئاگرە دانراوەکان لەلایەن هێزە کشانەوەکانی داعشەوە لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٦دا کە هەوری ژەهراوی SO₂یان بەرهەم هێنا. گەڕانەوەکە بەشێکی بوو.

پێکهاتەی سنجاری هیلیی تەمەنی ئیۆسینی، لە سەرتاسەری چیای شنگال دەردەکەوێ و بەردی هیلیی کوالیتی بەرز پێشکەش دەکا کە بە ستراتیژی گرنگە بۆ پیشەسازیی سیمەنت لە باکوری عێراق. پێکهاتەکە هەروەها چینی بەردی فۆسفاتی لە خۆیدا هەیە. کارگەی سیمەنتی مووسڵ و بەردی بیناسازی لە مێژوویدا بەرچاو بوو؛ نۆژەنکردنەوەی شاری کۆنی مووسڵ بەردی هیلیی فۆسیلداری خۆجێیی (بەردی موصلاوی کلاسیکی) بەکار هێناوە لە قەبارەیەکی بەرچاودا.

یەدەگی گەچی پێکهاتەی فەتحە لە سەرتاسەری زۆنی پێچراوی باکوری عێراق فراوانن، لە خۆیاندا بەشانی نەینەوا. مەرمەر بە مقیاسی بچوکتر بۆ بەکارهێنانی یادگاری و ڕازاندنەوە هەڵدەکێشرێ. سنجاریت (کلۆریدی کالسیومی شەش-ئاوی) کانزایەکی نائاسایییە کە بۆ یەکەم جار لە ناوچەی دۆڵی شنگال وەسف کراوە. لە ٢٠٢٦ـدا تەعدینی کانزایی بازرگانی بەرچاوی لە نەینەوا نییە.

چوارەم · سەرچاوەکانی ئاو

ئاو، لە زۆر ڕووەوە، گرنگترین سەرچاوەی سرووشتیی نەینەوایە. ڕووباری دیجلە پارێزگاکە لە باکوورەوە بۆ باشوور دەبڕێ، لە ممرّی جزیرە لە باشوور-ڕۆژهەڵاتی تورکیاوە دێ، بەناو بەنداوی مووسڵدا دەڕوا، و دەرباز دەبێ لە شاری مووسڵ و بەرەو بەغداد. ڕووبارەکە ئاوی ئاودانی بۆ کشتوکاڵی لە سەر کەنارەکانیدا، ئاوی خواردنەوە بۆ مووسڵ و چەند شاری بچوکتر، ئاو بۆ مجمەعی پیشەسازی قێیارە، و ڕژانی سەرکێشی کە زۆربەی ئابووریی فراوانتری نەینەوا پشتی پێ دەبەستێ، دابین دەکا. دیجلە تەنیا سەرچاوەیەک نییە؛ بەڵکو پشتەی پارێزگاکەیە (جوگرافیا، § دووەم).

بەنداوی مووسڵ، تەواوکراو لە ١٩٨٦دا، گەورەترین بەنداوی عێراقە، لەگەڵ تواناییی خوازانێکی نزیکەی ١١٫١ کم³ و تواناییی هایدرۆ-ئەلیکترۆنیکی دامەزراوی ٧٥٠ MW. بەنداوەکە تایبەتمەندیی ڕێکخستنی سەرەکی بۆ ڕژانی دیجلە بۆ نەینەوایە. بەردی بنکەی بەنداوەکە — چینی هەڵگرتنی گەچ کە بۆ توانەوە لاوازە — پێویستی بە حقن کردنی بەردەوامی سیمەنت هەیە (ژێرخان، § دووەم).

بەرگرییە سەروویییەکانی ئاو ئاڵنگاری ناوەندی درێژخایەنە. نزیکەی ٦٠٪ـی ئاوی عێراق لە تورکیا سەرچاوە دەگرێ، و نظامی بەنداوی سەرووی تورکی (پڕۆژەی باشوور-ڕۆژهەڵاتی ئەناتۆلیا، GAP، کە ٢٢ بەنداو و ١٩ وێستگەی کارەباییی هایدرۆلیکی لە سەر دیجلە و فراتی سەرەوەدا لە خۆیدا گرتووە) ئاوی لە عێراق بە تەدریجی لە ١٩٨٠ـەکانەوە دواخستووە. تەشغیلی بەنداوی ئیلیسوی تورکی لە دیجلە لە ٢٠١٨دا بە بەرچاوی حەجمی ئاوی گەیشتوو بە عێراق لە ساڵانی بارانی کەمدا کەم کرد. ڕێککەوتنامەی چوارچێوەیی ٢٠٢٤ بەن عێراق و تورکیا داوای ئەوەی کرد کە تورکیا «٥٠٠ مەتر سێجاری لە چرکەیەکدا بە کەمی، کە ٢٦٠ مەتری بگاتە عێراق» بهێڵێتەوە؛ جێبەجێکردن لە ٢٠٢٥ـدا ئەو ئامانجانەی بە بەردەوامی نەکردووە. لە کۆتایییەکانی ٢٠٢٥دا، بەپێی وەزارەتی سامانە ئاوییەکانی عێراق، عێراق کەمتر لە ٤٠٪ـی بەشە نەزەرییەکەی لە دیجلە وەردەگرێ.

سەرچاوەی ژێرزەوی لە سەرتاسەری نەینەوادا گرنگن بەڵام لە ژێر فشاری بەردەوامدان. ناوچەی جزیرە لە سەرووی چەند سیستەمی چینی هەڵگری ئاوی کریتاسیی و پاڵیۆجینی و نیۆجینی دادەنیشێ کە ئاودانی تەواوکار و ئاودانی ماڵینە و بەکارهێنانی ماڵی بۆ سەدەکان دەدا. بارانی ساڵانە سێیەم سەرچاوەی ئاوە، نزیکەی ٣٥٥ مم لە ساڵدا لە مووسڵ پێشکەش دەکا (کەشوهەوا، § سێیەم).

پێنجەم · زەویی کشتوکاڵی و خاک

سەرچاوەی زەویی کشتوکاڵیی نەینەوا یەکێک لە سامانە سرووشتییە سەرکێشەکانی پارێزگاکەیە. ناوچە کشتوکاڵییە سەرەکییەکان جزیرە (گەنم و جۆی بێ-ئاودێری، لەوەرگەی ماڵات لە ناوچە باشوورییە کەناریییەکان)، دۆڵی دیجلە و دۆڵی کانییەکانی (کشتوکاڵی ئاودراو، باخات، سەوزاوات)، دەشتی نەینەوا ڕۆژهەڵاتی دیجلە (کشتوکاڵی تێکەڵی ئاودراو و بێ-ئاودێری)، و گردۆڵکەکانی باکوور-ڕۆژهەڵات (باخاتی بێ-ئاودێری، ترێ، قطعی دانەوێڵە بچوکتر) ـن. خاکی نەینەوا زۆرتر کلسییە. عێراق فائضێکی مارکێتکراوی گەنمی زیاتر لە ٥ ملیۆن تەن بۆ سێیەم ساڵی لەسەر یەک لە ٢٠٢٥دا بەدەست هێناوە، لەگەڵ بەشدارییەکی بەرچاوی نەینەوا.

شەشەم · دارستان، نباتات، و فرە-جۆریی بایۆلۆجی

سامانە دارستانی و باخاتییەکان لە نەینەوا سنووردارن. پارێزگاکە لە زۆنی ئەنتقالی نێوان دارستانە بەڕووی مەدیتەرانی گردۆڵکەکانی زاگرۆس و سەهبی-بیابانیی سەهلی مەسوپۆتامیی نزمتر دادەنیشێ. ناوچە دارستانیی سەرکێشە ماوەکانی نەینەوا لە گردۆڵکەکانی باکوور-ڕۆژهەڵاتدان — عقرە، شێخان، بەشانی تەلکێف — کاتێک کە دارستانە بەڕووییە ماوەکان (Quercus brantii بەتایبەت) لە بەرزایییە ناوەندییەکاندا ماون. چیای شنگال سیستەمی نباتاتی جیاوازی پشتگیر دەکا: درەختە کلیمە وشک و دارانی لە خۆیدا فستەق (Pistacia)، هەنجیر (Ficus carica)، و جۆرە جۆراوجۆری بەڕوو و بادەمی تەکیفکراو بۆ وشکەسالی.

فرە-جۆریی بایۆلۆجی لە نەینەوا بە بەرچاوی بەهۆی لەدەستچوونی نشتەنە، نا-ئاسایش، شکار، و گۆڕانی کلیمی کاریگەرکراوە. لە خۆیدا فۆنای ماخوور سەرکێشی فۆنای پەلامار درێژی بچووک (ڕێوی سوور، چاقوور)، خفافیش، کەروێشک، و (ئێستا نادر) پلنگی فارسی (Panthera pardus saxicolor) لە چیای شنگال هەیە. ژیانی باڵنده فراوانترە. ناوچە پارێزراوەکان لە نەینەوا سنووردارن.

حەوتەم · وزە لە دەرەوەی هایدرۆکاربۆن

لە دەرەوەی مجمەعی هایدرۆکاربۆنی قێیارە و وێستگەی هایدرۆ-ئەلیکترۆنیکی بەنداوی مووسڵ، نەینەوا توانایی بەرچاوی نا-گەشەکراوی وزە نوێکراوەی هەیە. پاراستنی خۆر لە نەینەوادا بەرزە — نزیکەی ٢٬٠٠٠–٢٬٢٠٠ کیلوواتساعەت لە مەتر سێجاریدا لە ساڵدا. ئەمە لە نطاقی بەرزی جیهانییە بۆ سەرچاوەی خۆر. توانایی وزەی با لە نەینەوادا میانەترە.

هەشتەم · حوکمدانی سەرچاوەکان و ئاڵنگارییەکان

حوکمدانی سەرچاوە سرووشتییەکانی نەینەوا لە چەند ئاستدا دابەش بووە. هایدرۆکاربۆنەکان بەناو چوارچێوەی فیدراڵی عێراقدا دەخوێندرێن، لەگەڵ ئەوەی وەزارەتی نەوت و فۆرعە کاراکانی (کۆمپانیای نەوتی باکوور، کۆمپانیای پاڵاوگەی باکوور، SOMO) بەرپرسیارێتییەکانی سەرەکی هەن. ئاو لە ژێر وەزارەتی سامانە ئاوییەکاندا دەخوێندرێ. زەویی کشتوکاڵی لە ژێر مجمعێکی مەکانیزمی فیدراڵی و پارێزگایی و خۆجێیی. سامانە کانزایییەکان لە ڕێگەی نەخشەی جیۆلۆجی عێراق لە ژێر وەزارەتی پیشەسازی و سامانە کانزایییەکاندا دەخوێندرێن.

ئاڵنگاریی پێداگرتنی سەرووی ئاو لەگەڵ تورکیا سەرکێشترین ئاڵنگاریی مفرەدی حوکمدانی سامانی ئاوی نەینەوا. ڕێککەوتنامەی چوارچێوەیی ٢٠٢٤ پاسوارێکی بەرە-پێشە بەڵام ئاکامی کارایی هاوسەنگی لە ٢٠٢٥ـدا بەرهەم نەهێناوە.

نۆیەم · ڕوانگەکان

ڕوانگەکان بۆ سەرچاوە سرووشتییەکانی نەینەوا لە نیوەی دووەمی دەیەی ٢٠٢٠ـەکاندا ڕوانگەی توانایی بەرچاون، شەرتکراون بە بەرگری جدّی. دەوڵەمەندیی هایدرۆکاربۆنەکان بەردەوام گەشە دەکا — فراوانکردنی سۆنانگۆل لە قێیارە، پاڵاوگەی نوێی نەینەوا، وێستگەی وزەی دەورانی تێکەڵی قێیارە — و داهاتی فیدراڵی زیاد و کارمەندی پارێزگایی پشتگیر دەکا. دەوڵەمەندیی گۆگرد لە مشراق لە جۆری جیهانی دەمێنێتەوە بەڵام گەڕانەوەی بۆ بەرهەمی تەواو شەرتکراوە بە وەبەرهێنانی فیدراڵی بەردەوام.

سامانی ئاو بەرگری پابەندە. بێ پەیوەندییەکی باشتر لەگەڵ تورکیا لە سەرووی، بێ تەکیفی سەرکەوتوو لەگەڵ ئاراستە کلیمییەکان، و بێ حوکمدانی کاراکانی ئاوی ژێرزەوی، بنکەی دیجلە-و-جزیرە بۆ ئابووریی کشتوکاڵی نەینەوا بەناو دەیەکانی داهاتوودا بەرەو خوارەوە تێ دەپەڕێ.

توانایی وزە نوێکراوەکان — بەتایبەت سامانی خۆر — یەکێک لە فرسەتە کەم-گەشەکراوەکانی پارێزگاکە پێک دەهێنا. سامانی فرە-جۆریی بایۆلۆجی و ئیکۆلۆجی بنکە هەرە هاوسەنگە، و کاری پێویست بۆ پاراستنی هەرە کەم گەشەکراوە.

دەوڵەمەندیی سەرچاوە سرووشتییەکانی نەینەوا یەکێک لە بەهێزترینەکانە لە عێراقدا. کاری بەکارهێنانی ئەو دەوڵەمەندیییە بە باشی — هەڵکێشانی قیمەت، دابەشکردنی منفعە، پاراستنی ئیکۆلۆجی کامن و نظامەکانی ئاو، تەکیف لەگەڵ گۆڕانی کلیمی — کاری دەیەی داهاتووە. کوالیتی ئەنجامدانی بە بەرچاوی شێوەی ئەوەی دەنوێنێ کە پارێزگاکە چی دەبێ.

سەرچاوەکان

1. سپرینگەر (٢٠٢٤). سامانە کانزایییەکانی عێراق — نیگایەکی گشتی فۆسفات، گۆگرد، سیلیکا، بۆکسیت، گڵ، ئاسن، بەردی هیلی، گەچ، خوێ.
2. 33Science (شوباتی ٢٠٢٦). «لیستی تەواوی کانزاکان لە عێراقدا».
3. البصام، خ.س. (٢٠١٣). «سامانە کانزایییەکانی هەرێمی کوردستان، عێراق»، گۆڤاری عێراقیی جیۆلۆجی و تەعدین ٩(٣).
4. الجبوری و الدبباش (١٩٨٠). «سنجاریت، کانزایەکی نوێ لە عێراق»، گۆڤاری مینەرالۆجی ٤٣: ٦٤٣–٦٤٥.
5. Mindat.org (٢٠٢٥). دۆڵی شنگال، قەزای شنگال، پارێزگای نەینەوا، عێراق.
6. Mallick & Al-Qayem (١٩٨٥). «ڕسوبیاتی پێکهاتەی سنجاری هیلی».
7. ویکیپیدیا (تەمووزی ٢٠٢٥). «چیای شنگال» — سلسلەی ١٠٠ کم، لووتکەی ١٬٤٦٣ م.
8. Iraq Business News (ئایاری ٢٠٢٣+). کێڵگەی قێیارە، گرێبەستی سۆنانگۆل، پاڵاوگەی نوێی نەینەوا، وێستگەی وزەی دەورانی تێکەڵ.
9. Offshore Technology (تەمووزی ٢٠٢٢). «پاڵاوگەی قێیارە I، عێراق».
10. The Arab Weekly (ئایاری ٢٠٢٥). «عێراق ڕووبەڕووی قەیرانی توندی ئاو».
11. World Weather Attribution (تشرینی دووەمی ٢٠٢٥). شیکارییەکی پێنج ساڵەی وشکەسالی هەرێمی.
12. NASA Earth Observatory (شوباتی ٢٠٢٦). «خوازانەکانی عێراق بۆ ئاستی نزم دادەبەزن».
13. CNN (کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥). «عێراق پشت بە گرێبەستی نەوت-بۆ-ئاو دەبەستێ».
14. Britannica (٢٠٢٥). «عێراق — بیابان، وشک، گەرم».
15. وەزارەتی نەوت و وەزارەتی سامانە ئاوییەکانی عێراق، ڕاگەیاندنە ٢٠٢٤–٢٠٢٥.
16. وەزارەتی کشتوکاڵی عێراقی (٢٠٢٥).
17. شفقُ نیوز (کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥). فائضی مارکێتکراوی گەنمی عێراق.
18. کۆمپانیای دەوڵەتیی گۆگردی مشراق.
19. نەخشە و بڵاوکراوەکانی نەخشەی جیۆلۆجی عێراق.
20. گۆڤاری مۆزەخانەی سرووشتیی عێراق (زانکۆی بەغداد).